Gezondheidsgedrag: interactie tussen individu en omgeving (PB2712)
Leerdoelen cursus
Na het afronden van dit onderdeel ben je in staat om
• De complexe rol van omgevingsfactoren op gezondheidsgedrag vanuit
wetenschappelijke modellen en theorieën uit te leggen
• Uit te leggen waarom omgevingsfactoren van belang zijn in relatie tot
gezondheidsgedrag
• Verschillende typen omgeving en verschillende omgevingsniveaus te
identificeren
• Factoren in verschillende omgevingstypen en -niveaus te classificeren
• De interactie tussen omgeving en persoonlijke determinanten van
gezondheidsgedrag toe te lichten
• Interventies op een goede manier in te zetten in de omgeving om gezond gedrag
te bevorderen
• Het proces/de effecten van (complexe) omgevingsinterventies te evalueren met
inachtneming van de mogelijkheden en beperkingen
• Aanbevelingen op te stellen voor organisaties ten aanzien van het bevorderen van
gezond gedrag waarin rekening wordt gehouden met factoren uit de omgeving
• Te reflecteren op jouw eigen gezondheidsgedrag en de invloed van de omgeving
hierop.
1
,Inhoudsopgave
Thema 1 Gedrag en omgeving ____________________________________________________ 2
Studietaak 1.1 - De invloed van de omgeving op gezondheidsgedrag _______________ 3
Studietaak 1.2 - Theorieën over de invloed van de omgeving ______________________ 8
Studietaak 1.3 - Systeemdenken in gezondheidsgedrag _________________________ 16
Thema 2 – De obesogene omgeving______________________________________________ 22
Studietaak 2.1 - De obesogene omgeving ______________________________________ 24
Thema 3 – Individu en omgeving _________________________________________________ 39
Studietaak 3.1 - Omgeving en gezondheid ______________________________________ 39
Studietaak 3.2 - Individuele kenmerken en omgevingskenmerken ________________ 48
Studietaak 3.3 - Gezondheidsgedrag en klimaat ________________________________ 54
Thema 4 – Sociale gezondheid __________________________________________________ 66
Studietaak 4.1 - Modellen voor gezondheidsgedrag _____________________________ 67
Studietaak 4.2 - Zelfdeterminantietheorie ______________________________________ 71
Studietaak 4.3 - Social Identity Approach ______________________________________ 75
Thema 5 – Gezonde omgeving___________________________________________________ 82
Studietaak 5.1 - Nudging _____________________________________________________ 83
Studietaak 5.2 - (complexe) Omgevingsinterventies _____________________________ 93
Studietaak 5.3 - Evaluatie van omgevingsinterventies __________________________ 103
2
, Thema 1 Gedrag en omgeving
Hoewel gezondheidsgedrag wordt uitgevoerd door individuen, spelen omgevingsfactoren een
belangrijke rol: wat we eten, hoeveel we bewegen, en of we roken (bijvoorbeeld) staat onder
invloed van de omgeving waarin we leven. Dat kan een heel tastbare omgeving zijn, maar ook een
minder tastbare of niet-zichtbare omgeving zijn.
Leerdoelen:
Nadat je dit thema hebt afgerond, ben je in staat om:
• Uit te kunnen leggen op welke manier de omgeving invloed heeft op (gezondheids)gedrag
• Te verantwoorden waarom omgevingsfactoren van belang zijn in relatie tot gezondheid
• Een omschrijving te geven van de omgevingsniveaus die van invloed zijn op (on)gezond
gedrag
• Een omschrijving te geven van de verschillende typen omgeving die van invloed zijn op
(on)gezond gedrag
• Verschillende theorieën en modellen te beschrijven die de omgevingsinvloed op
gezondheid en gedrag weergeven
• Uit te leggen wat wordt verstaan onder systeemdenken.
Studietaak 1.1 - De invloed van de omgeving op gezondheidsgedrag
Gezondheidsgedrag is gedrag dat invloed heeft op de gezondheid. Dit zijn vaak
leefstijlgedragingen. Hierbij kun je denken aan roken, alcoholconsumptie, gezond eten, water
drinken, bewegen, maar ook gehoorbescherming dragen op festivals en bij concerten of een
condoom gebruiken voor veilige seks.
Bij het verklaren van gezondheidsgedrag lag lange tijd de focus op individuele determinanten (=
factoren die gedrag of gezondheid kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld kennis, motivatie of sociale
ervaren norm). Er zijn diverse theorieën die gedrag proberen te verklaren vanuit persoonlijke
determinanten, bijvoorbeeld de Theorie van Gepland Gedrag: verklaart gedrag vanuit de intentie
voor het gedrag. Deze intentie wordt beïnvloed door de subjectieve norm, attitude en ervaren
gedragscontrole (of eigeneffectiviteit/zelfeffectiviteit), Ajzen, 1991. Volgens deze modellen is
gezondheid het resultaat van het gedrag van een individu, dus het individu draagt hiermee ook de
verantwoordelijkheid voor de eigen gezondheid.
Maar de verantwoordelijkheid voor gezondheid en gezondheidsgedrag kan niet uitsluitend bij het
individu gelegd worden. Er zijn ook determinanten van gedrag die buiten het individu liggen –
omgevingsdeterminanten. Een individu heeft hier zelf vaak weinig invloed op.
Een van de eerdere modellen die deze meer holistische benadering gebruikt is het Rainbow-
model van Dahlgren en Whitehead (1991). Dit model beschrijft de invloed van verschillende
factoren op de volksgezondheid. Met dit model ontstond er een bredere aandacht voor sociale
en omgevingsfactoren die de gezondheid kunnen beïnvloeden. Het model vormt ook een basis
3
,om verschillen in deze factoren tussen bevolkingsgroepen te kunnen identificeren die
gezondheidsverschillen zouden kunnen verklaren.
Het model plaatst het individu (leeftijd, geslacht, aangeboren
factoren) in het midden. Daarna een laag individuele
leefstijlfactoren, gevolgd door een laag sociale omgeving: het
netwerk van gezinsleden, familie, vrienden, buren en collega's.
Daarna een laag met de leef- en werkomstandigheden. De
buitenste laag omvat bredere socio-economische, culturele en
omgevingsomstandigheden. De lagen zijn niet gescheiden,
maar met elkaar verbonden en kunnen elkaar beïnvloeden. Deze interactie tussen lagen
benadrukt het belang van een integrale aanpak van gezondheidsbevordering.
Een tweede model is het Lalonde's Health
Field Concept (Lalonde, 1974). In dit concept
wordt een bredere kijk op publieke gezondheid
genomen: nadruk moet niet alleen liggen op
ziektebehandeling, maar ook op preventie en
gezondheidsbevordering. Benadert gezondheid
vanuit vier velden:
1. De omgeving (luchtkwaliteit, beschikbaarheid voedsel, gedrag anderen uit omgeving)
2. Leefstijl (gedragskeuzes die het individu maakt)
3. Biologie van de mens (genetische aanleg)
4. De gezondheidszorg (beschikbaarheid en kwaliteit van gezondheidszorg)
Het Health Field Concept heeft bijgedragen aan een breder begrip van determinanten van
gezondheid en gezorgd voor een verschuiving in gezondheidsbeleid door de nadruk te leggen op
preventie, gezondheidsbevordering en het creëren van een gezonde omgeving.
Beide modellen beschrijven de invloed van de omgeving op gezondheid; het zijn dus geen
modellen om gedrag te verklaren. Doordat de modellen verder kijken dan alleen het individu
kwam er meer ruimte om op een andere manier naar gezondheidsverschillen te kijken. Beide
modellen geven aan dat gezondheid niet alleen het gevolg is van individuele factoren en
individueel gedrag, maar dat een bredere context een rol speelt. Ook beschrijven beide
verschillende niveaus van beïnvloedende factoren waarin de interactie tussen deze niveaus
belangrijk is.
Omgevingsdeterminanten
Grofweg kunnen vier typen omgevingsdeterminanten worden onderscheiden:
1. Fysieke omgeving: de beschikbaarheid van middelen of mogelijkheden om gezond of
ongezond gedrag te vertonen. Fietspaden naast de weg stimuleren het gebruik van de
fiets, een volle fruitmand op de keukentafel stimuleert het eten van fruit. Waar het hier
niet over gaat is de lichamelijke gesteldheid of gezondheid van een persoon.
2. Sociaal-culturele omgeving: de sociale en culturele context waarin het gedrag wordt
uitgevoerd, binnen de micro- of macro-omgeving. Micro: de 'ethos' of het 'klimaat' van
4
, een specifieke setting. Macro: maatschappelijke attitude, overtuigingen en waarden over
gezondheidsgedrag.
3. Economische omgeving: de kosten die gerelateerd zijn aal gezond en ongezond gedrag.
Te denken valt aan kosten van sigaretten, alcohol of zonnebrandcrème, maar ook het
gezinsinkomen of economische situatie in een land. De economische omgeving hangt
vaak samen met de politieke omgeving. Maatregelen die via beleid worden genomen,
hebben hun uitwerking in de economische omgeving.
4. Politieke omgeving: de regels en wetgeving die het gezondheidsgedrag kunnen
beïnvloeden.
Niveaus van omgevingsdeterminanten
Op basis van de ecologische literatuur zijn drie specifieke niveaus in omgeving te onderscheiden:
1. Microniveau: een afgebakende setting waar groepen individuen bij elkaar komen met
een specifiek doel en waar het gedrag plaatsvindt (behavioural setting). Het individu is
onderdeel van verschillende micro-omgevingen, werk, school sportclub, gezin etc. Deze
verschillende micro-omgevingen kunnen ook met elkaar interacteren. Heeft misschien
wel de meest directe invloed op gedrag; het is de setting waar het gedrag plaatsvindt.
2. Mesoniveau: betreft bredere familie en de nabije omgeving. Invloeden op mesoniveau
zijn vaak niet direct gericht op het gedrag, maar bieden eerder een context waarin het
gedrag gemakkelijker of juist minder gemakkelijk kan plaatsvinden.
NB: vanuit het systeemperspectief wordt de meso-omgeving ook wel omschreven als de
interactie tussen verschillende micro-omgevingen.
3. Macroniveau: betreft het bredere systeem dat gedrag kan beïnvloeden via economische
ingrepen, culturele normen en waarden en politieke of industriële acties. Grote,
overkoepelende settings. Staan minder onder de directe invloed van individuen, maar
heeft wel invloed op micro-omgevingen. Invloed uitoefenen in de macrosetting is
complex en valt soms buiten de mogelijkheden van een individu.
Artikel van Swinburn et al. (1999) tot pagina 567
Introductie
De wereldwijde toename van obesitas wordt als een pandemie gezien. Tot nu toe hebben
educatieve, gedragsmatige en farmacologische interventies weinig blijvend effect gehad, omdat
mensen leven in omgevingen die juist ongezond gedrag stimuleren. Sinds Ottawa Charter (1986)
is er groeiende erkenning dat gezondheidsbevordering ook om omgevingen draait, maar concrete
methoden om dit voor obesitas toe te passen zijn tot nu toe weinig onderzocht.
Auteurs presenteren een ecologisch model waarin obesitas gezien wordt als een 'settling point'
- het evenwicht dat bestaat uit het verschil tussen energie-inname en energieverbruik, waar
persoonlijke kenmerken ook invloed op hebben. Maar hoewel biologische en gedragsmatige
factoren veel aandacht hebben gekregen, geven de auteurs aan dat de belangrijkste factor achter
de obesitasepidemie de omgeving zelf is.
Omgevingsinterventies hebben meerdere voordelen:
5
Leerdoelen cursus
Na het afronden van dit onderdeel ben je in staat om
• De complexe rol van omgevingsfactoren op gezondheidsgedrag vanuit
wetenschappelijke modellen en theorieën uit te leggen
• Uit te leggen waarom omgevingsfactoren van belang zijn in relatie tot
gezondheidsgedrag
• Verschillende typen omgeving en verschillende omgevingsniveaus te
identificeren
• Factoren in verschillende omgevingstypen en -niveaus te classificeren
• De interactie tussen omgeving en persoonlijke determinanten van
gezondheidsgedrag toe te lichten
• Interventies op een goede manier in te zetten in de omgeving om gezond gedrag
te bevorderen
• Het proces/de effecten van (complexe) omgevingsinterventies te evalueren met
inachtneming van de mogelijkheden en beperkingen
• Aanbevelingen op te stellen voor organisaties ten aanzien van het bevorderen van
gezond gedrag waarin rekening wordt gehouden met factoren uit de omgeving
• Te reflecteren op jouw eigen gezondheidsgedrag en de invloed van de omgeving
hierop.
1
,Inhoudsopgave
Thema 1 Gedrag en omgeving ____________________________________________________ 2
Studietaak 1.1 - De invloed van de omgeving op gezondheidsgedrag _______________ 3
Studietaak 1.2 - Theorieën over de invloed van de omgeving ______________________ 8
Studietaak 1.3 - Systeemdenken in gezondheidsgedrag _________________________ 16
Thema 2 – De obesogene omgeving______________________________________________ 22
Studietaak 2.1 - De obesogene omgeving ______________________________________ 24
Thema 3 – Individu en omgeving _________________________________________________ 39
Studietaak 3.1 - Omgeving en gezondheid ______________________________________ 39
Studietaak 3.2 - Individuele kenmerken en omgevingskenmerken ________________ 48
Studietaak 3.3 - Gezondheidsgedrag en klimaat ________________________________ 54
Thema 4 – Sociale gezondheid __________________________________________________ 66
Studietaak 4.1 - Modellen voor gezondheidsgedrag _____________________________ 67
Studietaak 4.2 - Zelfdeterminantietheorie ______________________________________ 71
Studietaak 4.3 - Social Identity Approach ______________________________________ 75
Thema 5 – Gezonde omgeving___________________________________________________ 82
Studietaak 5.1 - Nudging _____________________________________________________ 83
Studietaak 5.2 - (complexe) Omgevingsinterventies _____________________________ 93
Studietaak 5.3 - Evaluatie van omgevingsinterventies __________________________ 103
2
, Thema 1 Gedrag en omgeving
Hoewel gezondheidsgedrag wordt uitgevoerd door individuen, spelen omgevingsfactoren een
belangrijke rol: wat we eten, hoeveel we bewegen, en of we roken (bijvoorbeeld) staat onder
invloed van de omgeving waarin we leven. Dat kan een heel tastbare omgeving zijn, maar ook een
minder tastbare of niet-zichtbare omgeving zijn.
Leerdoelen:
Nadat je dit thema hebt afgerond, ben je in staat om:
• Uit te kunnen leggen op welke manier de omgeving invloed heeft op (gezondheids)gedrag
• Te verantwoorden waarom omgevingsfactoren van belang zijn in relatie tot gezondheid
• Een omschrijving te geven van de omgevingsniveaus die van invloed zijn op (on)gezond
gedrag
• Een omschrijving te geven van de verschillende typen omgeving die van invloed zijn op
(on)gezond gedrag
• Verschillende theorieën en modellen te beschrijven die de omgevingsinvloed op
gezondheid en gedrag weergeven
• Uit te leggen wat wordt verstaan onder systeemdenken.
Studietaak 1.1 - De invloed van de omgeving op gezondheidsgedrag
Gezondheidsgedrag is gedrag dat invloed heeft op de gezondheid. Dit zijn vaak
leefstijlgedragingen. Hierbij kun je denken aan roken, alcoholconsumptie, gezond eten, water
drinken, bewegen, maar ook gehoorbescherming dragen op festivals en bij concerten of een
condoom gebruiken voor veilige seks.
Bij het verklaren van gezondheidsgedrag lag lange tijd de focus op individuele determinanten (=
factoren die gedrag of gezondheid kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld kennis, motivatie of sociale
ervaren norm). Er zijn diverse theorieën die gedrag proberen te verklaren vanuit persoonlijke
determinanten, bijvoorbeeld de Theorie van Gepland Gedrag: verklaart gedrag vanuit de intentie
voor het gedrag. Deze intentie wordt beïnvloed door de subjectieve norm, attitude en ervaren
gedragscontrole (of eigeneffectiviteit/zelfeffectiviteit), Ajzen, 1991. Volgens deze modellen is
gezondheid het resultaat van het gedrag van een individu, dus het individu draagt hiermee ook de
verantwoordelijkheid voor de eigen gezondheid.
Maar de verantwoordelijkheid voor gezondheid en gezondheidsgedrag kan niet uitsluitend bij het
individu gelegd worden. Er zijn ook determinanten van gedrag die buiten het individu liggen –
omgevingsdeterminanten. Een individu heeft hier zelf vaak weinig invloed op.
Een van de eerdere modellen die deze meer holistische benadering gebruikt is het Rainbow-
model van Dahlgren en Whitehead (1991). Dit model beschrijft de invloed van verschillende
factoren op de volksgezondheid. Met dit model ontstond er een bredere aandacht voor sociale
en omgevingsfactoren die de gezondheid kunnen beïnvloeden. Het model vormt ook een basis
3
,om verschillen in deze factoren tussen bevolkingsgroepen te kunnen identificeren die
gezondheidsverschillen zouden kunnen verklaren.
Het model plaatst het individu (leeftijd, geslacht, aangeboren
factoren) in het midden. Daarna een laag individuele
leefstijlfactoren, gevolgd door een laag sociale omgeving: het
netwerk van gezinsleden, familie, vrienden, buren en collega's.
Daarna een laag met de leef- en werkomstandigheden. De
buitenste laag omvat bredere socio-economische, culturele en
omgevingsomstandigheden. De lagen zijn niet gescheiden,
maar met elkaar verbonden en kunnen elkaar beïnvloeden. Deze interactie tussen lagen
benadrukt het belang van een integrale aanpak van gezondheidsbevordering.
Een tweede model is het Lalonde's Health
Field Concept (Lalonde, 1974). In dit concept
wordt een bredere kijk op publieke gezondheid
genomen: nadruk moet niet alleen liggen op
ziektebehandeling, maar ook op preventie en
gezondheidsbevordering. Benadert gezondheid
vanuit vier velden:
1. De omgeving (luchtkwaliteit, beschikbaarheid voedsel, gedrag anderen uit omgeving)
2. Leefstijl (gedragskeuzes die het individu maakt)
3. Biologie van de mens (genetische aanleg)
4. De gezondheidszorg (beschikbaarheid en kwaliteit van gezondheidszorg)
Het Health Field Concept heeft bijgedragen aan een breder begrip van determinanten van
gezondheid en gezorgd voor een verschuiving in gezondheidsbeleid door de nadruk te leggen op
preventie, gezondheidsbevordering en het creëren van een gezonde omgeving.
Beide modellen beschrijven de invloed van de omgeving op gezondheid; het zijn dus geen
modellen om gedrag te verklaren. Doordat de modellen verder kijken dan alleen het individu
kwam er meer ruimte om op een andere manier naar gezondheidsverschillen te kijken. Beide
modellen geven aan dat gezondheid niet alleen het gevolg is van individuele factoren en
individueel gedrag, maar dat een bredere context een rol speelt. Ook beschrijven beide
verschillende niveaus van beïnvloedende factoren waarin de interactie tussen deze niveaus
belangrijk is.
Omgevingsdeterminanten
Grofweg kunnen vier typen omgevingsdeterminanten worden onderscheiden:
1. Fysieke omgeving: de beschikbaarheid van middelen of mogelijkheden om gezond of
ongezond gedrag te vertonen. Fietspaden naast de weg stimuleren het gebruik van de
fiets, een volle fruitmand op de keukentafel stimuleert het eten van fruit. Waar het hier
niet over gaat is de lichamelijke gesteldheid of gezondheid van een persoon.
2. Sociaal-culturele omgeving: de sociale en culturele context waarin het gedrag wordt
uitgevoerd, binnen de micro- of macro-omgeving. Micro: de 'ethos' of het 'klimaat' van
4
, een specifieke setting. Macro: maatschappelijke attitude, overtuigingen en waarden over
gezondheidsgedrag.
3. Economische omgeving: de kosten die gerelateerd zijn aal gezond en ongezond gedrag.
Te denken valt aan kosten van sigaretten, alcohol of zonnebrandcrème, maar ook het
gezinsinkomen of economische situatie in een land. De economische omgeving hangt
vaak samen met de politieke omgeving. Maatregelen die via beleid worden genomen,
hebben hun uitwerking in de economische omgeving.
4. Politieke omgeving: de regels en wetgeving die het gezondheidsgedrag kunnen
beïnvloeden.
Niveaus van omgevingsdeterminanten
Op basis van de ecologische literatuur zijn drie specifieke niveaus in omgeving te onderscheiden:
1. Microniveau: een afgebakende setting waar groepen individuen bij elkaar komen met
een specifiek doel en waar het gedrag plaatsvindt (behavioural setting). Het individu is
onderdeel van verschillende micro-omgevingen, werk, school sportclub, gezin etc. Deze
verschillende micro-omgevingen kunnen ook met elkaar interacteren. Heeft misschien
wel de meest directe invloed op gedrag; het is de setting waar het gedrag plaatsvindt.
2. Mesoniveau: betreft bredere familie en de nabije omgeving. Invloeden op mesoniveau
zijn vaak niet direct gericht op het gedrag, maar bieden eerder een context waarin het
gedrag gemakkelijker of juist minder gemakkelijk kan plaatsvinden.
NB: vanuit het systeemperspectief wordt de meso-omgeving ook wel omschreven als de
interactie tussen verschillende micro-omgevingen.
3. Macroniveau: betreft het bredere systeem dat gedrag kan beïnvloeden via economische
ingrepen, culturele normen en waarden en politieke of industriële acties. Grote,
overkoepelende settings. Staan minder onder de directe invloed van individuen, maar
heeft wel invloed op micro-omgevingen. Invloed uitoefenen in de macrosetting is
complex en valt soms buiten de mogelijkheden van een individu.
Artikel van Swinburn et al. (1999) tot pagina 567
Introductie
De wereldwijde toename van obesitas wordt als een pandemie gezien. Tot nu toe hebben
educatieve, gedragsmatige en farmacologische interventies weinig blijvend effect gehad, omdat
mensen leven in omgevingen die juist ongezond gedrag stimuleren. Sinds Ottawa Charter (1986)
is er groeiende erkenning dat gezondheidsbevordering ook om omgevingen draait, maar concrete
methoden om dit voor obesitas toe te passen zijn tot nu toe weinig onderzocht.
Auteurs presenteren een ecologisch model waarin obesitas gezien wordt als een 'settling point'
- het evenwicht dat bestaat uit het verschil tussen energie-inname en energieverbruik, waar
persoonlijke kenmerken ook invloed op hebben. Maar hoewel biologische en gedragsmatige
factoren veel aandacht hebben gekregen, geven de auteurs aan dat de belangrijkste factor achter
de obesitasepidemie de omgeving zelf is.
Omgevingsinterventies hebben meerdere voordelen:
5
