MANAGEMENT & STRATEGISCHE STURING
VAN EEN PROFESSIONELE ORGANISATIE
INHOUD
1 inleiding.......................................................................................................................................... 5
MSS ....................................................................................................................................................5
management en leidinggeven .................................................................................................................5
strategische sturing ..............................................................................................................................6
professionele organisatie .......................................................................................................................6
2 H1: De organisatie als sociaal systeem ........................................................................................... 7
2.1 Theorie, praktijk en onderzoek................................................................................................ 7
Theorie & wetenschap ...........................................................................................................................7
Elementen van theorie ..........................................................................................................................7
Elementen theorie & realiteit ..................................................................................................................8
Theorie & onderzoek .............................................................................................................................8
Theorie & praktijk .................................................................................................................................9
2.2 Systeemperspectief – evolutie .............................................................................................. 11
1) Rationeel systeemperspectief: van gesloten naar open ........................................................................ 11
2) Het natuurlijke systeem model: van gesloten naar open ...................................................................... 15
3) Het open systeemmodel: een integratie ............................................................................................. 17
2.3 Samenvattend: systeemperspectieven .................................................................................. 20
2.4 Sociaal systeem model: basisveronderstellingen .................................................................. 21
Sleutelelementen van de school als sociaal systeem ................................................................................ 21
2.5 De school als lerende organisatie .......................................................................................... 27
2.6 Enkele praktijkadviezen ........................................................................................................ 28
2.7 Voorbeeldvraag ..................................................................................................................... 28
3 H3: Structuur ................................................................................................................................ 29
3.1 Inleiding................................................................................................................................ 29
3.2 Op zoek naar houvast bij het vormgeven van structuur ........................................................ 30
3.3 Weberiaans model van bureaucratie ..................................................................................... 31
Ideaaltype ......................................................................................................................................... 31
nastreven Efficiëntie en effectiviteit ....................................................................................................... 31
3.4 Kritieken op de Weberiaanse bureaucratie ............................................................................ 32
1. te weinig aandacht voor disfunctionele kenmerken .......................................................................... 33
2. te weinig aandacht voor de informele organisatie ............................................................................ 35
3. Duale structuur: interne contradicties tussen de verschillende bureaucratische principes ...................... 38
4. Feministische kritiek: bevooroordeeld naar geslacht (genderbias)...................................................... 38
3.5 Formele structuren in scholen ............................................................................................... 39
Bureaucratische structuur volgens Hall .................................................................................................. 39
Hoy en Sweetland over structuur .......................................................................................................... 41
Mintzberg en structuur ........................................................................................................................ 45
3.6 Losse koppeling perspectief (loose coupling perspective) ..................................................... 47
3.7 Professioneel-bureaucratisch conflict ................................................................................... 47
3.8 Aanvullende notities uit de les .............................................................................................. 48
3.9 Conclusie ............................................................................................................................... 48
3.10 Praktijkadviezen ................................................................................................................... 48
1
,4 H5: organisationele Cultuur van scholen ...................................................................................... 49
4.1 Inleiding................................................................................................................................ 49
link andere elementen ......................................................................................................................... 49
4.2 Organisationele cultuur ......................................................................................................... 49
Definitie van organisationele cultuur ..................................................................................................... 50
Niveaus van organisationele cultuur ...................................................................................................... 50
4.3 Functie van cultuur ............................................................................................................... 53
4.4 Hoe cultuur meten? ............................................................................................................... 54
4.5 Schoolcultuur ........................................................................................................................ 54
Onderzoek naar schoolculturen ............................................................................................................. 55
soorten subculturen ............................................................................................................................ 56
4.6 Een schoolcultuur veranderen ............................................................................................... 65
4.7 Conclusie ............................................................................................................................... 65
4.8 Praktijk adviezen .................................................................................................................. 66
4.9 Voorbeeld examenvraag ........................................................................................................ 66
4.10 Aanvullende notities uit de les .............................................................................................. 66
5 H6: orginastioneel klimaat van scholen ........................................................................................ 70
5.1 Inleiding................................................................................................................................ 70
5.2 Organisationeel klimaat ........................................................................................................ 70
Definitie van organisationeel klimaat ..................................................................................................... 71
1. klimaat van openheid ..................................................................................................................... 72
2. klimaat van organisationele gezondheid ............................................................................................ 73
Synthese: De organisationele klimaat index ........................................................................................... 75
3. klimaat van burgerschap .................................................................................................................. 76
5.3 Klimaat veranderen van scholen .......................................................................................... 76
De klinische strategie .......................................................................................................................... 77
De groei-gecentreerde strategie ........................................................................................................... 77
5.4 Conclusie ............................................................................................................................... 78
5.5 Praktijkadviezen ................................................................................................................... 78
5.6 Voorbeeld examenvragen ...................................................................................................... 78
6 H7: Politiek & macht ..................................................................................................................... 79
6.1 Inleiding................................................................................................................................ 79
6.2 Bronnen van autoriteit: legitieme macht ............................................................................... 80
Autoriteit en Bestuurlijk gedrag in scholen ............................................................................................. 82
6.3 Bronnen van macht: waaraan kan leider macht ontlenen? .................................................... 83
6.4 Bestuurlijk gebruik van macht .............................................................................................. 84
6.5 Perspectief van Mintzberg op macht ..................................................................................... 86
6.6 Synthese en vergelijking van verschillende perspectieven op macht .................................... 87
6.7 Macht, rationaliteit en rationalisatie ..................................................................................... 88
6.8 Organisationele macht en politieke spelletjes (gebaseerd op Mintzberg) ............................. 88
6.9 Het machtsspel ..................................................................................................................... 89
Politieke tactieken ............................................................................................................................... 89
Overtuigen en beïnvloeden: basisprincipes ............................................................................................. 90
Politieke spelletjes .............................................................................................................................. 92
Conflict management .......................................................................................................................... 94
6.10 Praktijkadviezen ................................................................................................................... 95
6.11 Sleutelassumpties en principes ............................................................................................. 95
6.12 Casus .................................................................................................................................... 96
2
,7 H8: externe omgeving .................................................................................................................. 97
7.1 Inleiding................................................................................................................................ 97
7.2 Omgeving als bron: bronafhankelijkheidsperspectief ............................................................ 98
Beschikbaarheid van bronnen ............................................................................................................... 99
Afhankelijkheid ................................................................................................................................... 99
beheer van bronomgeving ................................................................................................................. 100
7.3 Institutionele perspectief / theorie ..................................................................................... 105
Conformiteit & institutionele omgevingen (Adapting to External Environment) .......................................... 106
7.4 Conclusies ........................................................................................................................... 109
7.5 Praktijkadviezen ................................................................................................................. 110
7.6 Aanvullende notities uit de les ............................................................................................ 110
visie en missie van de organisatie ....................................................................................................... 110
strategie: waarom? ........................................................................................................................... 110
strategie: hoe? ................................................................................................................................. 111
klassieke strategiemodellen - invloed omgeving ................................................................................... 111
missie als vertrekpunt voor kwaliteitszorg ............................................................................................ 113
visie en missie: illustraties ................................................................................................................. 114
casus .............................................................................................................................................. 115
8 H10: Besluitvorming ................................................................................................................... 116
8.1 Inleiding.............................................................................................................................. 116
8.2 Het klassieke model: optimalisatie strategie (optimizing) .................................................. 116
8.3 Het administratieve model: strategie voldoening (satisficing) ............................................ 117
Enkele basisassumpties van besluitvorming ......................................................................................... 117
Algemene kenmerken van het administratieve model ............................................................................ 117
Decision-Making Process: An Action Cycle ............................................................................................ 118
8.4 Het incrementeel model: a Strategy of Successive Limited Comparisons – “erdoorheen
geraken” (muddling through) ......................................................................................................... 122
truncated
8.5 Het mixed-scanning model: adaptieve strategie ( adaptive satisficing) ............... 124
8.6 Vergelijking beslissingsmodellen ........................................................................................ 125
8.7 Contingency model: aanpak laten aansluiten bij situatie (afstemming) ............................. 126
8.8 Besluitvormingsprincipes (snel en slim) ............................................................................ 127
8.9 Conflict theorie (Janis-Mann): stress en irrationaliteit in besluitvorming (vigilance) ......... 128
8.10 Praktijkadviezen ................................................................................................................. 129
8.11 Sleutelassumpties en principes ........................................................................................... 130
3
, 9 H11: Gedeelde beslissingen / participatieve besluitvoering ....................................................... 131
9.1 Inleiding.............................................................................................................................. 131
9.2 Besluitvormingscyclus: uitbreiding en suggesties ............................................................... 132
De kracht van perceptie..................................................................................................................... 132
De kracht van vereenvoudiging .......................................................................................................... 132
De kracht van slagvaardigheid (decisiveness) ....................................................................................... 132
De kracht van deadlines .................................................................................................................... 132
De kracht van eigenaarschap / eigendom ............................................................................................ 133
De kracht van emotionele zelfregulatie ................................................................................................ 133
9.3 Het Vroom-model van gedeelde besluitvorming .................................................................. 133
Kwaliteit en aanvaarding van beslissingen verhogen .............................................................................. 134
2 Beperkingen bij besluitvorming ........................................................................................................ 134
Besluitvormingsstijlen ....................................................................................................................... 135
Beslissingsbomen ............................................................................................................................. 135
waarschuwingen/nadelen van dit model............................................................................................... 137
9.4 Het Hoy-Tarter model: een vereenvoudigd model ............................................................... 137
Het Hoy-Tarter model voor gedeelde besluitvorming .............................................................................. 137
Leerkrachten voorbereiden op gezamenlijke besluitvorming ................................................................... 142
Gevaar bij participatieve besluitvorming: groepsdenken ........................................................................ 143
9.5 Praktijkadviezen ................................................................................................................. 144
9.6 Sleuteladviezen en principes ............................................................................................... 144
9.7 Voorbeeldexamenvragen ..................................................................................................... 144
10 H13: Leiderschap ........................................................................................................................ 145
10.1 Inleiding.............................................................................................................................. 145
10.2 Leiderschapseffectiviteit meten .......................................................................................... 145
10.3 Leiderschap definiëren ........................................................................................................ 145
10.4 De aard van leidinggeven (nature of administrative work) ................................................. 146
persoon -> focus op (karakter)Kenmerken van leiderschap (trait approach to leadership) .......................... 146
Taak -> Focus op Leiderschapsgedrag: 1e conceptualisatie van leiderschapsstijl (behavioral approach) ........ 149
Extra inzooming: Contingente modellen van leiderschap (tot jaren 80) .................................................... 154
Organisatie -> Cultuur en leiderschapsbenadering van Quinn (concretisering) .......................................... 162
Context -> focus op Situationele determinanten van leiderschap (situational approach) ........................... 163
10.5 Theorie en onderzoek over transformationeel leiderschap .................................................. 170
10.6 Praktijkadviezen ................................................................................................................. 173
10.7 Sleutelassumpties en principes ........................................................................................... 173
10.8 Voorbeeld examenvraag en oefeningen .............................................................................. 173
11 Samenvattend overzicht belangrijkste concepten....................................................................... 184
12 Begrippenlijst (volgens paginavolgorde) .................................................................................... 184
13 Begrippenlijst (alfabetisch) ........................................................................................................ 194
4
VAN EEN PROFESSIONELE ORGANISATIE
INHOUD
1 inleiding.......................................................................................................................................... 5
MSS ....................................................................................................................................................5
management en leidinggeven .................................................................................................................5
strategische sturing ..............................................................................................................................6
professionele organisatie .......................................................................................................................6
2 H1: De organisatie als sociaal systeem ........................................................................................... 7
2.1 Theorie, praktijk en onderzoek................................................................................................ 7
Theorie & wetenschap ...........................................................................................................................7
Elementen van theorie ..........................................................................................................................7
Elementen theorie & realiteit ..................................................................................................................8
Theorie & onderzoek .............................................................................................................................8
Theorie & praktijk .................................................................................................................................9
2.2 Systeemperspectief – evolutie .............................................................................................. 11
1) Rationeel systeemperspectief: van gesloten naar open ........................................................................ 11
2) Het natuurlijke systeem model: van gesloten naar open ...................................................................... 15
3) Het open systeemmodel: een integratie ............................................................................................. 17
2.3 Samenvattend: systeemperspectieven .................................................................................. 20
2.4 Sociaal systeem model: basisveronderstellingen .................................................................. 21
Sleutelelementen van de school als sociaal systeem ................................................................................ 21
2.5 De school als lerende organisatie .......................................................................................... 27
2.6 Enkele praktijkadviezen ........................................................................................................ 28
2.7 Voorbeeldvraag ..................................................................................................................... 28
3 H3: Structuur ................................................................................................................................ 29
3.1 Inleiding................................................................................................................................ 29
3.2 Op zoek naar houvast bij het vormgeven van structuur ........................................................ 30
3.3 Weberiaans model van bureaucratie ..................................................................................... 31
Ideaaltype ......................................................................................................................................... 31
nastreven Efficiëntie en effectiviteit ....................................................................................................... 31
3.4 Kritieken op de Weberiaanse bureaucratie ............................................................................ 32
1. te weinig aandacht voor disfunctionele kenmerken .......................................................................... 33
2. te weinig aandacht voor de informele organisatie ............................................................................ 35
3. Duale structuur: interne contradicties tussen de verschillende bureaucratische principes ...................... 38
4. Feministische kritiek: bevooroordeeld naar geslacht (genderbias)...................................................... 38
3.5 Formele structuren in scholen ............................................................................................... 39
Bureaucratische structuur volgens Hall .................................................................................................. 39
Hoy en Sweetland over structuur .......................................................................................................... 41
Mintzberg en structuur ........................................................................................................................ 45
3.6 Losse koppeling perspectief (loose coupling perspective) ..................................................... 47
3.7 Professioneel-bureaucratisch conflict ................................................................................... 47
3.8 Aanvullende notities uit de les .............................................................................................. 48
3.9 Conclusie ............................................................................................................................... 48
3.10 Praktijkadviezen ................................................................................................................... 48
1
,4 H5: organisationele Cultuur van scholen ...................................................................................... 49
4.1 Inleiding................................................................................................................................ 49
link andere elementen ......................................................................................................................... 49
4.2 Organisationele cultuur ......................................................................................................... 49
Definitie van organisationele cultuur ..................................................................................................... 50
Niveaus van organisationele cultuur ...................................................................................................... 50
4.3 Functie van cultuur ............................................................................................................... 53
4.4 Hoe cultuur meten? ............................................................................................................... 54
4.5 Schoolcultuur ........................................................................................................................ 54
Onderzoek naar schoolculturen ............................................................................................................. 55
soorten subculturen ............................................................................................................................ 56
4.6 Een schoolcultuur veranderen ............................................................................................... 65
4.7 Conclusie ............................................................................................................................... 65
4.8 Praktijk adviezen .................................................................................................................. 66
4.9 Voorbeeld examenvraag ........................................................................................................ 66
4.10 Aanvullende notities uit de les .............................................................................................. 66
5 H6: orginastioneel klimaat van scholen ........................................................................................ 70
5.1 Inleiding................................................................................................................................ 70
5.2 Organisationeel klimaat ........................................................................................................ 70
Definitie van organisationeel klimaat ..................................................................................................... 71
1. klimaat van openheid ..................................................................................................................... 72
2. klimaat van organisationele gezondheid ............................................................................................ 73
Synthese: De organisationele klimaat index ........................................................................................... 75
3. klimaat van burgerschap .................................................................................................................. 76
5.3 Klimaat veranderen van scholen .......................................................................................... 76
De klinische strategie .......................................................................................................................... 77
De groei-gecentreerde strategie ........................................................................................................... 77
5.4 Conclusie ............................................................................................................................... 78
5.5 Praktijkadviezen ................................................................................................................... 78
5.6 Voorbeeld examenvragen ...................................................................................................... 78
6 H7: Politiek & macht ..................................................................................................................... 79
6.1 Inleiding................................................................................................................................ 79
6.2 Bronnen van autoriteit: legitieme macht ............................................................................... 80
Autoriteit en Bestuurlijk gedrag in scholen ............................................................................................. 82
6.3 Bronnen van macht: waaraan kan leider macht ontlenen? .................................................... 83
6.4 Bestuurlijk gebruik van macht .............................................................................................. 84
6.5 Perspectief van Mintzberg op macht ..................................................................................... 86
6.6 Synthese en vergelijking van verschillende perspectieven op macht .................................... 87
6.7 Macht, rationaliteit en rationalisatie ..................................................................................... 88
6.8 Organisationele macht en politieke spelletjes (gebaseerd op Mintzberg) ............................. 88
6.9 Het machtsspel ..................................................................................................................... 89
Politieke tactieken ............................................................................................................................... 89
Overtuigen en beïnvloeden: basisprincipes ............................................................................................. 90
Politieke spelletjes .............................................................................................................................. 92
Conflict management .......................................................................................................................... 94
6.10 Praktijkadviezen ................................................................................................................... 95
6.11 Sleutelassumpties en principes ............................................................................................. 95
6.12 Casus .................................................................................................................................... 96
2
,7 H8: externe omgeving .................................................................................................................. 97
7.1 Inleiding................................................................................................................................ 97
7.2 Omgeving als bron: bronafhankelijkheidsperspectief ............................................................ 98
Beschikbaarheid van bronnen ............................................................................................................... 99
Afhankelijkheid ................................................................................................................................... 99
beheer van bronomgeving ................................................................................................................. 100
7.3 Institutionele perspectief / theorie ..................................................................................... 105
Conformiteit & institutionele omgevingen (Adapting to External Environment) .......................................... 106
7.4 Conclusies ........................................................................................................................... 109
7.5 Praktijkadviezen ................................................................................................................. 110
7.6 Aanvullende notities uit de les ............................................................................................ 110
visie en missie van de organisatie ....................................................................................................... 110
strategie: waarom? ........................................................................................................................... 110
strategie: hoe? ................................................................................................................................. 111
klassieke strategiemodellen - invloed omgeving ................................................................................... 111
missie als vertrekpunt voor kwaliteitszorg ............................................................................................ 113
visie en missie: illustraties ................................................................................................................. 114
casus .............................................................................................................................................. 115
8 H10: Besluitvorming ................................................................................................................... 116
8.1 Inleiding.............................................................................................................................. 116
8.2 Het klassieke model: optimalisatie strategie (optimizing) .................................................. 116
8.3 Het administratieve model: strategie voldoening (satisficing) ............................................ 117
Enkele basisassumpties van besluitvorming ......................................................................................... 117
Algemene kenmerken van het administratieve model ............................................................................ 117
Decision-Making Process: An Action Cycle ............................................................................................ 118
8.4 Het incrementeel model: a Strategy of Successive Limited Comparisons – “erdoorheen
geraken” (muddling through) ......................................................................................................... 122
truncated
8.5 Het mixed-scanning model: adaptieve strategie ( adaptive satisficing) ............... 124
8.6 Vergelijking beslissingsmodellen ........................................................................................ 125
8.7 Contingency model: aanpak laten aansluiten bij situatie (afstemming) ............................. 126
8.8 Besluitvormingsprincipes (snel en slim) ............................................................................ 127
8.9 Conflict theorie (Janis-Mann): stress en irrationaliteit in besluitvorming (vigilance) ......... 128
8.10 Praktijkadviezen ................................................................................................................. 129
8.11 Sleutelassumpties en principes ........................................................................................... 130
3
, 9 H11: Gedeelde beslissingen / participatieve besluitvoering ....................................................... 131
9.1 Inleiding.............................................................................................................................. 131
9.2 Besluitvormingscyclus: uitbreiding en suggesties ............................................................... 132
De kracht van perceptie..................................................................................................................... 132
De kracht van vereenvoudiging .......................................................................................................... 132
De kracht van slagvaardigheid (decisiveness) ....................................................................................... 132
De kracht van deadlines .................................................................................................................... 132
De kracht van eigenaarschap / eigendom ............................................................................................ 133
De kracht van emotionele zelfregulatie ................................................................................................ 133
9.3 Het Vroom-model van gedeelde besluitvorming .................................................................. 133
Kwaliteit en aanvaarding van beslissingen verhogen .............................................................................. 134
2 Beperkingen bij besluitvorming ........................................................................................................ 134
Besluitvormingsstijlen ....................................................................................................................... 135
Beslissingsbomen ............................................................................................................................. 135
waarschuwingen/nadelen van dit model............................................................................................... 137
9.4 Het Hoy-Tarter model: een vereenvoudigd model ............................................................... 137
Het Hoy-Tarter model voor gedeelde besluitvorming .............................................................................. 137
Leerkrachten voorbereiden op gezamenlijke besluitvorming ................................................................... 142
Gevaar bij participatieve besluitvorming: groepsdenken ........................................................................ 143
9.5 Praktijkadviezen ................................................................................................................. 144
9.6 Sleuteladviezen en principes ............................................................................................... 144
9.7 Voorbeeldexamenvragen ..................................................................................................... 144
10 H13: Leiderschap ........................................................................................................................ 145
10.1 Inleiding.............................................................................................................................. 145
10.2 Leiderschapseffectiviteit meten .......................................................................................... 145
10.3 Leiderschap definiëren ........................................................................................................ 145
10.4 De aard van leidinggeven (nature of administrative work) ................................................. 146
persoon -> focus op (karakter)Kenmerken van leiderschap (trait approach to leadership) .......................... 146
Taak -> Focus op Leiderschapsgedrag: 1e conceptualisatie van leiderschapsstijl (behavioral approach) ........ 149
Extra inzooming: Contingente modellen van leiderschap (tot jaren 80) .................................................... 154
Organisatie -> Cultuur en leiderschapsbenadering van Quinn (concretisering) .......................................... 162
Context -> focus op Situationele determinanten van leiderschap (situational approach) ........................... 163
10.5 Theorie en onderzoek over transformationeel leiderschap .................................................. 170
10.6 Praktijkadviezen ................................................................................................................. 173
10.7 Sleutelassumpties en principes ........................................................................................... 173
10.8 Voorbeeld examenvraag en oefeningen .............................................................................. 173
11 Samenvattend overzicht belangrijkste concepten....................................................................... 184
12 Begrippenlijst (volgens paginavolgorde) .................................................................................... 184
13 Begrippenlijst (alfabetisch) ........................................................................................................ 194
4
