SCHIZOFRENIE-SPECTRUM EN ANDERE PSYCHOTISCHE
STOORNISSEN
Kernsymptoom is een psychotisch symptoom van schizofrenie of psychotische stoornissen. De
medicamenteuze behandeling is diegene met anti psychotica
Historisch overzicht
Aspecifieke bewaring
Pest- en dolhuizen (dol = zot, gek)
- Doel = maatschappij beschermen tegen de gekte en zotten
o 1539: “tot Eeuwige dagen in gevangenis geketent ende versekert te worden”
§ Zotte mensen moeten we opsluiten zonder zorg. Men maakte je vast met
ketens
o 1593: wedde: 3 ponden en 20 schellingen “om miserabele crancksinnische”
personen onderdak te geven (+ per week 30 schellingen per patiënt)
§ Iedereen kon dit doen, je moest ze gewoon vastbinden, eten en drinken
geven en je kreeg er nog een goede wedde voor
Specifieke bewaring
Asylum à enkel voor krankzinnigheid de asielen openen. Hier zaten ze niet meer samen met de
mensen die pest hadden
- Doel = maatschappij beschermen
- Eerste instelling: Bedlam (st Bethlem’s hospital London) (je kon daar op bezoek gaan als
mens en gaan kijken naar de gekken. Je kon zelf een stok krijgen om die mensen te
pesten)
o Aanvankelijk: straf voor “immoraliteit” à als je zot was, dan was dat je eigen
schuld
o Later (1700): “patients”; à dan pas begon men mensen te zien als zieke mensen
o Organisatie (1734): curable/incurable
§ Incurable = opsluiten en er niet naar kijken
§ Curable = proberen iets te veranderen en te betekenen voor die mensen
Dokter Guislain die samen met de gebroeders van liefde besliste dat we zorg moesten dragen
voor de zotten. Psychiaters bestonden toen nog niet, ze kregen de naam aliënisten (mensen die
de vreemden dienden te behandelen). Buiten Gent maakte men het Guislain ziekenhuis, een
dorp die op zichzelf kon bestaan en waar mensen met psychiatrische ziekten opgevangen
werden.
Men probeerde de mensen te behandelen, maar men wist niet wat een psychiatrische ziekte
was. Men dacht dat de mensen verkeerd waren opgedraaid, dus moeten we ze naar de andere
kant draaien. Mensen werden in een draaistoel geplaatst en werden naar de andere kant
gedraaid.
1
,Artificial hibernation is gebruikt tot 1960 à er zijn gevaarlijke dieren bv bruine beren, maar die
zijn een periode in hun leven niet gevaarlijk, tijdens hun winterslaap. Ze dachten dat
psychiatrische patiënten ook gevaarlijk waren dus moeten we bij hen een winterslaap
nabootsten. De bedoeling was om de lichaamstemperatuur te doen zakken. Men plaatste die
mensen in een ijsbad en daardoor zouden de mensen rustig worden.
Psychosenzorg
Schizofrenie begint vaak rond de leeftijd van 18 jaar. Je ouders zagen dat en gingen dat gaan
bespreken met de burgemeester van het dorp, niet met een arts. Die burgemeester besliste om u
gedwongen op te nemen in een soort ziekenhuis (Beernem of Guislain bijvoorbeeld). Daar was er
toen nog geen behandeling voor. Je bleef gek dus je verbleef levenslang in een instelling. Het
andere geslacht kreeg je niet gezien. Je verloor je gezonde mentale capaciteit hierdoor.
Residentieel verblijf
- “Aangeleerde afhankelijkheid”
- Verlies aan gezonde mentale capaciteiten en coping skills
- Therapieën: oa koude baden, ergotherapie, bewegingstherapie: “bezig zijn”
o Eenheidsworst = alles hetzelfde, alles in groep
Electro-convulsie-therapie
Mensen die tegelijkertijd schizofrenie hadden en ook epilepsie hadden dat ze plots na een
stuipaanval veel minder waanden en hallucineerden. Mochten we nu een toestel uitvinden die
een insult kan uitlokken, dan zouden we de mensen kunnen genezen. Dit was de eerste keer dat
men iets kon doen, oorzakelijk, aan de ziekte.
1926: “insult is belangrijk”
1937: Cerletti (toestel)
Sinds 1940: “curariseren” (spierverslapping)
Beroemde ECT patiënten:
- Ernest Heminghway
- Vladimir Horowitz (pianist)
- Lou Reed
Nog steeds: belangrijke behandeling (ook voor andere aandoeningen: zie verder in cursus)
Lobotomie
Egas Moniz, Portugees neurochirurg
- Heeft Nobelprijs geneeskunde gewonnen (1941) à als ik nu letsels veroorzaak in de
hersenen, misschien kan ik de ziekte daardoor ook wel stoppen. Er werden boorgaten
gemaakt en hun bracht een instrument naarbinnen en wiste van voor naar achter.
Hierdoor werden een aantal verbindingen doorbroken. De mensen werden egectief veel
rustiger.
- Gebruikte specifiek leukotoom via boorgat
2
,Egectief, maar bijwerkingen...
- In rug geschoten door één van zijn gelobotomiseerde patiënten
Ice-Pick Lobotomy
- Freeman, uitvinder van de “snelle lobotomie” (1945)
o Gebruikte een “Ice Pick” in plaats van een leukotoom à inschuiven boven de
oogbol
o Onder lokale anesthesie ingebracht met een hamer
o “this perforates skin, subcutaneous tissue, bone and meninges in a single
plunge”
Symptomen
Didactische opmerking:
- Term “psychotische symptomen” versus “psychotische stoornissen”
o Psychotische symptomen komen meestal voor bij psychotische stoornissen
maar kunnen ook voorkomen bij stemmingsstoornissen, middelenmisbruik,
persoonlijkheidsstoornissen, dementie,...
§ Symptomen = kenmerken van een ziekte bv een waan
o De meest voorkomende en prototypische psychotische stoornis is schizofrenie
(hier verder besproken)
§ Stoornissen = een ziekte bv schizofrenie
Symptoomdomeinen
Afwijkingen in een of meer van de volgende vijf symptoomdomeinen:
- Wanen
- Hallucinaties “Positieve symptomen”
- Gedesorganiseerde denken
- Gedesorganiseerde of abnormale psychomotoriek
- Negatieve symptomen
Begrip: positieve symptomen
- = symptomen die iemand anders niet heeft: “ze zijn erbij gekomen”
o Vb. Wanen, hallucinaties, gedesorganiseerd denken
- Gedrag + …. POSITIEVE SYMPTOMEN
- Biochemie: Teveel dopamine mesolimbisch
o Dopamine à als er te veel aanwezig is op een bepaalde plaats: mesolimbische
systeem
3
,Wanen
Definitie
Omschrijving:
- Waan is een inhoudelijke denkstoornis à ik denk dat… maar het is niet juist
o ≠ hallucinatie!!!!
- Wanen zijn vaststaande overtuigingen die niet vatbaar zijn voor feiten die ermee in
tegenspraak zijn
Kenmerken:
- Niet passend binnen cultuur of religie
o Vb: grootmoeder uit de jaren 30 en die was heel katholiek en die gingen naar de
kerk als kind. Je krijgt een hostie en de grootmoeder was er vast van overtuigd dat
het lichaam van christus was en dat je er niet op mag bijten.
Dit was geen schizofrene vrouw, maar dat is een overtuiging in de religie
o Vb. Voodoo
Klinische opmerking:
- Zelden heeft de patiënt inzicht in zijn wanen à jij confronteert hem met iets en het is
gebeurd is een waan bv je bent advocaat en iemand heeft een misdrijf begaan en u zegt
dat we gaan pleiten dat het gebeurd is in een waan, maar de patiënt zal zeggen van neen
ik heb geen wanen, jij hebt wanen, jij bent zot. Daardoor is er ook geen verlangen om te
genezen daarvan want ze hebben niets.
Frequent voorkomende wanen
Achtervolgingswanen = paranoïde waan
- = Iemand heeft de overtuiging dat hem of haar kwaad zal worden berokkend, dat hij of zij
zal worden aangevallen, door een persoon, organisatie of andere groep mensen
o Meest voorkomende waan
o Wordt als zeer bedreigend ervaren à als je hier echt van overtuigd bent, dan voel
je je niet op je gemak
o Vb. Film Hugo en Linda: Hugo denkt dat zijn moeder lid is van een geheime dienst
en hem iets wil aandoen
Betrekkingswanen
- = Iemand heeft de overtuiging dat bepaalde gebaren, opmerkingen, signalen uit de
omgeving enzovoort aan de betrokkene zelf gericht zijn
o Vb. Film Hugo en Linda: Boodschap op TV is specifiek naar Hugo gericht
§ Bv toenemende golf van ontvoeringen in het land geschreven en Hugo
denkt dat het betrekking heeft op hem
4
,Minder frequent voorkomende wanen
Grootheidswanen
- = Iemand heeft de overtuiging dat hij of zij uitzonderlijke kwaliteiten, rijkdom of roem
bezit (Napoleonwaan)
o Vb. Film Hugo en Linda: Linda heeft waan dat ze de plannen van atoombom moet
bewaken
Erotomane wanen (Syndroom van Clérambault)
- = Iemand is er onterecht van overtuigd dat iemand anders verliefd is op hem of haar
Beïnvloedingswanen
- vb. Gedachteninbreng, Thought broadcasting,
- zie: Het geheim van de hersenchip
Hallucinaties
Definitie
Definitie:
- Hallucinatie is een stoornis van de waarneming
- Hallucinaties zijn zintuiglijke ervaringen die plaatsvinden zonder dat er een externe
stimulus is
o Meestal auditief
Kenmerken:
- Hallucinaties zijn levendig en helder, hebben net zo veel kracht en maken net zo veel
indruk als normale waarnemingen, en staan niet onder controle van de wil
o Je hoort een stem en die stem vraag je je af of het komt uit het stopcontact. En wij
zeggen allemaal dat we ze niet horen maar jij hoort ze wel. Je kan dat niet afzetten
want dat heeft enorm veel kracht zoals je iets hoort in je oren.
Klinische opmerking:
- Zelden heeft de patiënt inzicht in zijn hallucinaties. Hij/zij is er van overtuigd dat dit echt
zo is
Indeling
Vijf types (volgens zintuigelijke modaliteiten)
- Auditieve hallucinaties (>>)
o Enkelvoudige:
§ vb. bellen, kraken, kauwgeluiden
o Stemmen (typisch bij schizofrenie):
§ Woorden: vb “moordenaar”, “hoer”
§ Zinnen en conversaties
§ Komen uit radio, uit hoofd, uit darmen, uit stopcontact
5
, § In “Tweede” en “Derde”-persoon; resp. Tegen en Over de patiënt
• In tweede persoon die continu tegen jezelf spreekt
• In derde persoon spreken de stemmen niet tegen jou, maar over
jou
§ LET OP: BEVELSHALLUCINATIE à heeft mij een opdracht
• Tweede persoon
• Aanzet tot zelfmoord of moord
o Voorkomen als symptoom:
§ Bij schizofrenie, manie, depressie, dementie, delirium,...
- Visuele hallucinaties
o Enkelvoudige:
§ Vb. Lichtflitsen, schaduwen
§ Vb kleurvervormingen: (zie verder: middelen: Lucy in the Sky with
Diamonds)
o Taferelen:
§ Vervormde gezichten
§ Complexe scènes
o Voorkomen als symptoom:
§ Bij schizofrenie, manie, depressie, dementie, delirium,…
- Tactiele hallucinaties
o Voorbeelden:
§ Vb. krioelen van beestjes op de huid
§ Vb. elektriciteit in de darmen
o Voorkomen als symptoom:
§ Bij schizofrenie, manie, depressie, dementie, …
§ Zijn frequent voorkomend bij delirium na middelen-onttrekking
• Delirium tremens à geen roze olifanten, maar allemaal kleine
zwarte beestjes
§ Verschil met somatisatie
• Patiënt zegt: “alsof er beestjes in of op mijn huid zitten”
- Olfactorische hallucinaties
o Voorbeelden:
§ Vb. Rotten van darmen
§ Vb. Geur van zwavel (duivel uit de hel)
o Voorkomen als symptom:
§ Bij schizofrenie, manie, depressie, dementie, delirium,…
§ Let op ! Kan alarmsymptoom zijn bij hersentumoren
o Zijn vaak gekoppeld aan hallucinaties in andere modaliteiten of aan wanen
§ Vb. Schizofrenie: “duivel gezien, laatste oordeel, geur van zwavel,…”
§ Vb. Psychotische depressie: “ondergangswaan, lichaam gaat kapot en
geur van rotting”
§ Vb. Psychotische depressie (vb ”ontrouw” en geur van sperma)
- Gustatorische hallucinaties
o Voorbeelden
6
, § Vb. Smaak van rot voedsel of van faeces
o Voorkomen als symptoom:
§ Bij schizofrenie, manie, depressie, dementie, delirium,…
o Zijn vaak gekoppeld aan wanen:
§ Bvb. Vergiftigingswaan (en hallucinatie van vergiftigd voedsel)
Gedesorganiseerd denken (formele denkstoornissen)
De vorm of de manier waarop je denkt gaat fout
Associatief denken:
- Je springt van de hak op de tak à bv je bent aan het doceren, doceren lijkt op dicteren,
dat lijkt op een dictatuur en uur kan heel lang duren
- Vb. The sun bestrides the mouse in the doctor
- Vb. Tangentialiteit = Stoornis in het spreken waarbij de antwoorden op vragen eerder
“rakend” zijn dan relevant
o Vraag: waar woon je? Patiënt antwoordt: goed wonen is toch belangrijk, want er
zijn zoveel mensen die dat niet hebben.
Neologismen:
- Vb. Mars-verbinding, bufkuf, ze willen me “trampoleren” in mijn hoofd…
- Vb. Balpen wordt “paperskate”, Uurwerk wordt ”timevessel”
Versperring in het denken
- Vb. Gedachtenblokkering (Sperrung) à ze vertellen een verhaal en plots worden ze
onderbroken
Gestoord taalbegrip
- Metaforen vb. ”Hij heeft een grote mond…”, “Zoals het klokje thuis tikt….)
Ernstig gedesorganiseerde of abnormale psychomotoriek
Voorkomen:
- Abnormale psychomotoriek, van “gekkigheid” (“kinderachtig”) tot onvoorspelbare
agitatie à in de beweging
- Kan binnen elke vorm van houdingen of doelgericht gedrag
- Specifieke (“ernstige!”) vorm = katatoon gedrag (URGENTIE) à weigeren van alles bv je
ligt in je bent en je vraagt wil je opstaan en je zegt nee, wil je eten nee en op het moment
dat je de persoon zou aanraken om te helpen dan zou men je wegslaan. Dit kan
levensbedreigend zijn.
Vormen:
- Motorisch negativisme = verzet tegen instructies
- Katalepsie = volharden in een rigide, ongepaste of bizarre lichaamshouding à uren in
dezelfde positie liggen bv met de hand en been omhoog. Op het moment dat je dat been
naar beneden zou willen duwen dan zou de patiënt zich hiertegen verzetten
7
, - Mutisme en stupor = volledig gebrek aan verbale en motorische responsen
o Geen motorische respons = stupor, enkel reageren op een pijnprikkel
- Katatone opwinding = doelloze en buitensporige motorische activiteit zonder duidelijke
aanleiding
- Stereotype bewegingen = staren, grimasseren, mutisme, echolalie (= alles nazeggen wat
de andere zegt)
Negatieve symptomen
Gedrag - …. NEGATIEVE SYMPTOMEN
- Er gaat iets van het normale gedrag verloren… (bv spontaniteit, empathie,
terugtrekken…)
Biochemie: Te weinig dopamine frontaal
- Ter herinnering; POSITIEVE SYMPTOMEN: Teveel dopamine mesolimbisch
Gevolgen
- Agectieve vervlakking
o = vermindering in de expressie van emoties in het gezicht, het oogcontact, de
intonatie bij het spreken (prosodie) en in de beweging van handen, hoofd en
gezicht, die normaal gesproken emotionele kracht bijzetten aan de spraak
- Avolitie: verlies van wil of van drive
o = afname in de hoeveelheid en door de betrokkene zelf geïnitieerde doelgerichte
activiteiten
o Vb. schook hygiene
- Alogie (Poverty of Speech)
o = vermindering van de spraakproductie
- Anhedonie
o = verminderd vermogen om te genieten van positieve stimuli
- Asocialiteit: Sociaal terugtrekgedrag
o = schijnbaar gebrek aan belangstelling voor of gevolg van beperkte
mogelijkheden tot sociale interacties
Gevolgen van negatieve symptomen
- Verminderde hygiëne
- Niet meer poetsen
- Rekeningen niet meer betalen
- Binnen sociaal circuit uit de boot vallen
- (zie Hugo en scène met de postbode)
Opmerking: depressieve symptomen
Zeer frequent “depressieve symptomen” (niet als kernsymptoom)
Zeer hoge incidentie aan suïcide !!
- 1/10 van de schizofrene patiënten overlijdt door suïcide
8
, - Vaak: gewelddadige suïcides
o Zelfverbranding
o Springen van grote hoogtes
Opmerking: agressieve symptomen
Veel agitatie en agressie bij psychotische patiënten (niet als kernsymptoom)
Geen ziekte-inzicht, vooral bij aanvang van de ziekte (zie Hugo en Linda)
Vaak: in combinatie met middelenmisbruik! à Middelenmisbruik verhoogt de dopamine in het
brein waardoor het nog erger wordt met de positieve symptomen (= dubbele diagnose)
Juridisch:
- Geen of beperkte vatbaarheid voor toerekening wanneer “misdrijf”
- Soms verplichte behandeling: gedwongen opname (collocatie)
Opmerking: cognitieve symptomen
Zeer frequent “cognitieve symptomen” (niet als kernsymptoom)
- Omwille van impact op frontale-cortex gerelateerde cognitieve functies (werkgeheugen,
executieve functies)
Behoud van intelligentie à je IQ blijft hetzelfde, maar je mogelijkheden zijn daarom niet meer
hetzelfde. Je gaat bv opgenomen worden en hierdoor kan je niet naar school of je krijgt medicatie
die op je denkvermogen een impact kan hebben
Grote impact op schoolse en professionele functioneren:
- Gestoorde schoolcarrière (door ziektesymptomen en opnames)
- Negatieve invloed van medicatie
Impact van de symptomen op het functioneren van de patiënt
Als je vraagt aan een schizofrene patiënt wat het ergste symptoom
is. Ze zeggen dat het idd lastig is met positieve symptomen, want
dan moet je opgenomen worden. Maar negatieve symptomen zijn
heel lastig. Het feit dat je nergens bij hoort, dat je je uitgesloten
voelt en geen plezier hebt. Omgekeerd de redenering vanuit de
maatschappij: examen zijn afgelopen en er zitten veel studenten
op de Korenmarkt iets te drinken. Er komt een man af die
psychotisch is en heeft een hoogheidswaan en hij spreekt studenten aan en zegt dat ze allemaal
naar hem moeten luisteren. Hij zegt dat er een nieuwe wereldorde moet ontstaan en hij is daar
de voorman van. Alle studenten zeggen van zaag eens niet, de politie wordt gebeld en de man
ziet hem als overlast. De maatschappij ervaart meer overlast als er positieve symptomen zijn.
maar stel je voor dat je op de Korenmarkt zit en een paar huizen verder ligt er iemand in zijn bed
die zich slecht voelt en uitgesloten voelt. Daarvoor ga je geen politie of ambulance bellen want
dat stoort minder. Er is een hele andere omgang met de symptomen van de patiënt en hoe de
maatschappij dit ervaart.
9
, Ziektebeelden in schizofrenie en andere psychotische stoornissen
Schizofrenie
DSM-criteria
Twee (of meer) van de volgende kenmerken, waarvan elk in een periode van één maand een
significant deel van de tijd aanwezig is. Minstens één moet 1,2 of 3 zijn
- 1° Wanen
- 2° Hallucinaties
- 3° Gedesorganiseerd spreken
- 4° Ernstig gedesorganiseerd of katatoon gedrag
- 5° Negatieve symptomen.
Niveau van functioneren ligt op een of meer belangrijke levensgebieden (vb. werk,
interpersoonlijke relaties) duidelijk onder het niveau van het begin van de stoornis.
- Na een episode van de ziekte ligt het niveau van functioneren lager dan ervoor
Symptomen van de stoornis zijn gedurende ten minste zes maanden ononderbroken aanwezig.
- Je hebt nu de symptomen vastgesteld, dan kan je de diagnose maar stellen na 6 maand.
Het is een diagnose waarmee we niet lichtzinnig mee omspringen. De symptomen
moeten echt wel 6 maand aanwezig zijn en dan pas kom je tot de heel belangrijke
diagnose.
Uitgesloten: schizoagectieve stoornis en stemmingsstoornis met psychotische kenmerken.
Uitgesloten: Niet door middel of somatische ziekte
Schizofreniforme stoornis (heeft de vorm van schizofrenie, maar het is het
niet)
DSM-criteria (verschillen met schizofrenie)
Twee (of meer) van de volgende kenmerken, waarvan elk in een periode van één maand een
significant deel van de tijd aanwezig is. Minstens één moet 1,2 of 3 zijn
- 1° Wanen
- 2° Hallucinaties
- 3° Gedesorganiseerd spreken
- 4° Ernstig gedesorganiseerd of katatoon gedrag
- 5° Negatieve symptomen.
Een episode van de stoornis duurt minstens één maand maar korter dan zes maanden.
Kortdurende psychotische stoornis
DSM-criteria (verschillen met schizofrenie)
Een (of meer) van de volgende kenmerken, waarvan elk in een periode van één maand een
significant deel van de tijd aanwezig is. Minstens één moet 1,2 of 3 zijn
10
STOORNISSEN
Kernsymptoom is een psychotisch symptoom van schizofrenie of psychotische stoornissen. De
medicamenteuze behandeling is diegene met anti psychotica
Historisch overzicht
Aspecifieke bewaring
Pest- en dolhuizen (dol = zot, gek)
- Doel = maatschappij beschermen tegen de gekte en zotten
o 1539: “tot Eeuwige dagen in gevangenis geketent ende versekert te worden”
§ Zotte mensen moeten we opsluiten zonder zorg. Men maakte je vast met
ketens
o 1593: wedde: 3 ponden en 20 schellingen “om miserabele crancksinnische”
personen onderdak te geven (+ per week 30 schellingen per patiënt)
§ Iedereen kon dit doen, je moest ze gewoon vastbinden, eten en drinken
geven en je kreeg er nog een goede wedde voor
Specifieke bewaring
Asylum à enkel voor krankzinnigheid de asielen openen. Hier zaten ze niet meer samen met de
mensen die pest hadden
- Doel = maatschappij beschermen
- Eerste instelling: Bedlam (st Bethlem’s hospital London) (je kon daar op bezoek gaan als
mens en gaan kijken naar de gekken. Je kon zelf een stok krijgen om die mensen te
pesten)
o Aanvankelijk: straf voor “immoraliteit” à als je zot was, dan was dat je eigen
schuld
o Later (1700): “patients”; à dan pas begon men mensen te zien als zieke mensen
o Organisatie (1734): curable/incurable
§ Incurable = opsluiten en er niet naar kijken
§ Curable = proberen iets te veranderen en te betekenen voor die mensen
Dokter Guislain die samen met de gebroeders van liefde besliste dat we zorg moesten dragen
voor de zotten. Psychiaters bestonden toen nog niet, ze kregen de naam aliënisten (mensen die
de vreemden dienden te behandelen). Buiten Gent maakte men het Guislain ziekenhuis, een
dorp die op zichzelf kon bestaan en waar mensen met psychiatrische ziekten opgevangen
werden.
Men probeerde de mensen te behandelen, maar men wist niet wat een psychiatrische ziekte
was. Men dacht dat de mensen verkeerd waren opgedraaid, dus moeten we ze naar de andere
kant draaien. Mensen werden in een draaistoel geplaatst en werden naar de andere kant
gedraaid.
1
,Artificial hibernation is gebruikt tot 1960 à er zijn gevaarlijke dieren bv bruine beren, maar die
zijn een periode in hun leven niet gevaarlijk, tijdens hun winterslaap. Ze dachten dat
psychiatrische patiënten ook gevaarlijk waren dus moeten we bij hen een winterslaap
nabootsten. De bedoeling was om de lichaamstemperatuur te doen zakken. Men plaatste die
mensen in een ijsbad en daardoor zouden de mensen rustig worden.
Psychosenzorg
Schizofrenie begint vaak rond de leeftijd van 18 jaar. Je ouders zagen dat en gingen dat gaan
bespreken met de burgemeester van het dorp, niet met een arts. Die burgemeester besliste om u
gedwongen op te nemen in een soort ziekenhuis (Beernem of Guislain bijvoorbeeld). Daar was er
toen nog geen behandeling voor. Je bleef gek dus je verbleef levenslang in een instelling. Het
andere geslacht kreeg je niet gezien. Je verloor je gezonde mentale capaciteit hierdoor.
Residentieel verblijf
- “Aangeleerde afhankelijkheid”
- Verlies aan gezonde mentale capaciteiten en coping skills
- Therapieën: oa koude baden, ergotherapie, bewegingstherapie: “bezig zijn”
o Eenheidsworst = alles hetzelfde, alles in groep
Electro-convulsie-therapie
Mensen die tegelijkertijd schizofrenie hadden en ook epilepsie hadden dat ze plots na een
stuipaanval veel minder waanden en hallucineerden. Mochten we nu een toestel uitvinden die
een insult kan uitlokken, dan zouden we de mensen kunnen genezen. Dit was de eerste keer dat
men iets kon doen, oorzakelijk, aan de ziekte.
1926: “insult is belangrijk”
1937: Cerletti (toestel)
Sinds 1940: “curariseren” (spierverslapping)
Beroemde ECT patiënten:
- Ernest Heminghway
- Vladimir Horowitz (pianist)
- Lou Reed
Nog steeds: belangrijke behandeling (ook voor andere aandoeningen: zie verder in cursus)
Lobotomie
Egas Moniz, Portugees neurochirurg
- Heeft Nobelprijs geneeskunde gewonnen (1941) à als ik nu letsels veroorzaak in de
hersenen, misschien kan ik de ziekte daardoor ook wel stoppen. Er werden boorgaten
gemaakt en hun bracht een instrument naarbinnen en wiste van voor naar achter.
Hierdoor werden een aantal verbindingen doorbroken. De mensen werden egectief veel
rustiger.
- Gebruikte specifiek leukotoom via boorgat
2
,Egectief, maar bijwerkingen...
- In rug geschoten door één van zijn gelobotomiseerde patiënten
Ice-Pick Lobotomy
- Freeman, uitvinder van de “snelle lobotomie” (1945)
o Gebruikte een “Ice Pick” in plaats van een leukotoom à inschuiven boven de
oogbol
o Onder lokale anesthesie ingebracht met een hamer
o “this perforates skin, subcutaneous tissue, bone and meninges in a single
plunge”
Symptomen
Didactische opmerking:
- Term “psychotische symptomen” versus “psychotische stoornissen”
o Psychotische symptomen komen meestal voor bij psychotische stoornissen
maar kunnen ook voorkomen bij stemmingsstoornissen, middelenmisbruik,
persoonlijkheidsstoornissen, dementie,...
§ Symptomen = kenmerken van een ziekte bv een waan
o De meest voorkomende en prototypische psychotische stoornis is schizofrenie
(hier verder besproken)
§ Stoornissen = een ziekte bv schizofrenie
Symptoomdomeinen
Afwijkingen in een of meer van de volgende vijf symptoomdomeinen:
- Wanen
- Hallucinaties “Positieve symptomen”
- Gedesorganiseerde denken
- Gedesorganiseerde of abnormale psychomotoriek
- Negatieve symptomen
Begrip: positieve symptomen
- = symptomen die iemand anders niet heeft: “ze zijn erbij gekomen”
o Vb. Wanen, hallucinaties, gedesorganiseerd denken
- Gedrag + …. POSITIEVE SYMPTOMEN
- Biochemie: Teveel dopamine mesolimbisch
o Dopamine à als er te veel aanwezig is op een bepaalde plaats: mesolimbische
systeem
3
,Wanen
Definitie
Omschrijving:
- Waan is een inhoudelijke denkstoornis à ik denk dat… maar het is niet juist
o ≠ hallucinatie!!!!
- Wanen zijn vaststaande overtuigingen die niet vatbaar zijn voor feiten die ermee in
tegenspraak zijn
Kenmerken:
- Niet passend binnen cultuur of religie
o Vb: grootmoeder uit de jaren 30 en die was heel katholiek en die gingen naar de
kerk als kind. Je krijgt een hostie en de grootmoeder was er vast van overtuigd dat
het lichaam van christus was en dat je er niet op mag bijten.
Dit was geen schizofrene vrouw, maar dat is een overtuiging in de religie
o Vb. Voodoo
Klinische opmerking:
- Zelden heeft de patiënt inzicht in zijn wanen à jij confronteert hem met iets en het is
gebeurd is een waan bv je bent advocaat en iemand heeft een misdrijf begaan en u zegt
dat we gaan pleiten dat het gebeurd is in een waan, maar de patiënt zal zeggen van neen
ik heb geen wanen, jij hebt wanen, jij bent zot. Daardoor is er ook geen verlangen om te
genezen daarvan want ze hebben niets.
Frequent voorkomende wanen
Achtervolgingswanen = paranoïde waan
- = Iemand heeft de overtuiging dat hem of haar kwaad zal worden berokkend, dat hij of zij
zal worden aangevallen, door een persoon, organisatie of andere groep mensen
o Meest voorkomende waan
o Wordt als zeer bedreigend ervaren à als je hier echt van overtuigd bent, dan voel
je je niet op je gemak
o Vb. Film Hugo en Linda: Hugo denkt dat zijn moeder lid is van een geheime dienst
en hem iets wil aandoen
Betrekkingswanen
- = Iemand heeft de overtuiging dat bepaalde gebaren, opmerkingen, signalen uit de
omgeving enzovoort aan de betrokkene zelf gericht zijn
o Vb. Film Hugo en Linda: Boodschap op TV is specifiek naar Hugo gericht
§ Bv toenemende golf van ontvoeringen in het land geschreven en Hugo
denkt dat het betrekking heeft op hem
4
,Minder frequent voorkomende wanen
Grootheidswanen
- = Iemand heeft de overtuiging dat hij of zij uitzonderlijke kwaliteiten, rijkdom of roem
bezit (Napoleonwaan)
o Vb. Film Hugo en Linda: Linda heeft waan dat ze de plannen van atoombom moet
bewaken
Erotomane wanen (Syndroom van Clérambault)
- = Iemand is er onterecht van overtuigd dat iemand anders verliefd is op hem of haar
Beïnvloedingswanen
- vb. Gedachteninbreng, Thought broadcasting,
- zie: Het geheim van de hersenchip
Hallucinaties
Definitie
Definitie:
- Hallucinatie is een stoornis van de waarneming
- Hallucinaties zijn zintuiglijke ervaringen die plaatsvinden zonder dat er een externe
stimulus is
o Meestal auditief
Kenmerken:
- Hallucinaties zijn levendig en helder, hebben net zo veel kracht en maken net zo veel
indruk als normale waarnemingen, en staan niet onder controle van de wil
o Je hoort een stem en die stem vraag je je af of het komt uit het stopcontact. En wij
zeggen allemaal dat we ze niet horen maar jij hoort ze wel. Je kan dat niet afzetten
want dat heeft enorm veel kracht zoals je iets hoort in je oren.
Klinische opmerking:
- Zelden heeft de patiënt inzicht in zijn hallucinaties. Hij/zij is er van overtuigd dat dit echt
zo is
Indeling
Vijf types (volgens zintuigelijke modaliteiten)
- Auditieve hallucinaties (>>)
o Enkelvoudige:
§ vb. bellen, kraken, kauwgeluiden
o Stemmen (typisch bij schizofrenie):
§ Woorden: vb “moordenaar”, “hoer”
§ Zinnen en conversaties
§ Komen uit radio, uit hoofd, uit darmen, uit stopcontact
5
, § In “Tweede” en “Derde”-persoon; resp. Tegen en Over de patiënt
• In tweede persoon die continu tegen jezelf spreekt
• In derde persoon spreken de stemmen niet tegen jou, maar over
jou
§ LET OP: BEVELSHALLUCINATIE à heeft mij een opdracht
• Tweede persoon
• Aanzet tot zelfmoord of moord
o Voorkomen als symptoom:
§ Bij schizofrenie, manie, depressie, dementie, delirium,...
- Visuele hallucinaties
o Enkelvoudige:
§ Vb. Lichtflitsen, schaduwen
§ Vb kleurvervormingen: (zie verder: middelen: Lucy in the Sky with
Diamonds)
o Taferelen:
§ Vervormde gezichten
§ Complexe scènes
o Voorkomen als symptoom:
§ Bij schizofrenie, manie, depressie, dementie, delirium,…
- Tactiele hallucinaties
o Voorbeelden:
§ Vb. krioelen van beestjes op de huid
§ Vb. elektriciteit in de darmen
o Voorkomen als symptoom:
§ Bij schizofrenie, manie, depressie, dementie, …
§ Zijn frequent voorkomend bij delirium na middelen-onttrekking
• Delirium tremens à geen roze olifanten, maar allemaal kleine
zwarte beestjes
§ Verschil met somatisatie
• Patiënt zegt: “alsof er beestjes in of op mijn huid zitten”
- Olfactorische hallucinaties
o Voorbeelden:
§ Vb. Rotten van darmen
§ Vb. Geur van zwavel (duivel uit de hel)
o Voorkomen als symptom:
§ Bij schizofrenie, manie, depressie, dementie, delirium,…
§ Let op ! Kan alarmsymptoom zijn bij hersentumoren
o Zijn vaak gekoppeld aan hallucinaties in andere modaliteiten of aan wanen
§ Vb. Schizofrenie: “duivel gezien, laatste oordeel, geur van zwavel,…”
§ Vb. Psychotische depressie: “ondergangswaan, lichaam gaat kapot en
geur van rotting”
§ Vb. Psychotische depressie (vb ”ontrouw” en geur van sperma)
- Gustatorische hallucinaties
o Voorbeelden
6
, § Vb. Smaak van rot voedsel of van faeces
o Voorkomen als symptoom:
§ Bij schizofrenie, manie, depressie, dementie, delirium,…
o Zijn vaak gekoppeld aan wanen:
§ Bvb. Vergiftigingswaan (en hallucinatie van vergiftigd voedsel)
Gedesorganiseerd denken (formele denkstoornissen)
De vorm of de manier waarop je denkt gaat fout
Associatief denken:
- Je springt van de hak op de tak à bv je bent aan het doceren, doceren lijkt op dicteren,
dat lijkt op een dictatuur en uur kan heel lang duren
- Vb. The sun bestrides the mouse in the doctor
- Vb. Tangentialiteit = Stoornis in het spreken waarbij de antwoorden op vragen eerder
“rakend” zijn dan relevant
o Vraag: waar woon je? Patiënt antwoordt: goed wonen is toch belangrijk, want er
zijn zoveel mensen die dat niet hebben.
Neologismen:
- Vb. Mars-verbinding, bufkuf, ze willen me “trampoleren” in mijn hoofd…
- Vb. Balpen wordt “paperskate”, Uurwerk wordt ”timevessel”
Versperring in het denken
- Vb. Gedachtenblokkering (Sperrung) à ze vertellen een verhaal en plots worden ze
onderbroken
Gestoord taalbegrip
- Metaforen vb. ”Hij heeft een grote mond…”, “Zoals het klokje thuis tikt….)
Ernstig gedesorganiseerde of abnormale psychomotoriek
Voorkomen:
- Abnormale psychomotoriek, van “gekkigheid” (“kinderachtig”) tot onvoorspelbare
agitatie à in de beweging
- Kan binnen elke vorm van houdingen of doelgericht gedrag
- Specifieke (“ernstige!”) vorm = katatoon gedrag (URGENTIE) à weigeren van alles bv je
ligt in je bent en je vraagt wil je opstaan en je zegt nee, wil je eten nee en op het moment
dat je de persoon zou aanraken om te helpen dan zou men je wegslaan. Dit kan
levensbedreigend zijn.
Vormen:
- Motorisch negativisme = verzet tegen instructies
- Katalepsie = volharden in een rigide, ongepaste of bizarre lichaamshouding à uren in
dezelfde positie liggen bv met de hand en been omhoog. Op het moment dat je dat been
naar beneden zou willen duwen dan zou de patiënt zich hiertegen verzetten
7
, - Mutisme en stupor = volledig gebrek aan verbale en motorische responsen
o Geen motorische respons = stupor, enkel reageren op een pijnprikkel
- Katatone opwinding = doelloze en buitensporige motorische activiteit zonder duidelijke
aanleiding
- Stereotype bewegingen = staren, grimasseren, mutisme, echolalie (= alles nazeggen wat
de andere zegt)
Negatieve symptomen
Gedrag - …. NEGATIEVE SYMPTOMEN
- Er gaat iets van het normale gedrag verloren… (bv spontaniteit, empathie,
terugtrekken…)
Biochemie: Te weinig dopamine frontaal
- Ter herinnering; POSITIEVE SYMPTOMEN: Teveel dopamine mesolimbisch
Gevolgen
- Agectieve vervlakking
o = vermindering in de expressie van emoties in het gezicht, het oogcontact, de
intonatie bij het spreken (prosodie) en in de beweging van handen, hoofd en
gezicht, die normaal gesproken emotionele kracht bijzetten aan de spraak
- Avolitie: verlies van wil of van drive
o = afname in de hoeveelheid en door de betrokkene zelf geïnitieerde doelgerichte
activiteiten
o Vb. schook hygiene
- Alogie (Poverty of Speech)
o = vermindering van de spraakproductie
- Anhedonie
o = verminderd vermogen om te genieten van positieve stimuli
- Asocialiteit: Sociaal terugtrekgedrag
o = schijnbaar gebrek aan belangstelling voor of gevolg van beperkte
mogelijkheden tot sociale interacties
Gevolgen van negatieve symptomen
- Verminderde hygiëne
- Niet meer poetsen
- Rekeningen niet meer betalen
- Binnen sociaal circuit uit de boot vallen
- (zie Hugo en scène met de postbode)
Opmerking: depressieve symptomen
Zeer frequent “depressieve symptomen” (niet als kernsymptoom)
Zeer hoge incidentie aan suïcide !!
- 1/10 van de schizofrene patiënten overlijdt door suïcide
8
, - Vaak: gewelddadige suïcides
o Zelfverbranding
o Springen van grote hoogtes
Opmerking: agressieve symptomen
Veel agitatie en agressie bij psychotische patiënten (niet als kernsymptoom)
Geen ziekte-inzicht, vooral bij aanvang van de ziekte (zie Hugo en Linda)
Vaak: in combinatie met middelenmisbruik! à Middelenmisbruik verhoogt de dopamine in het
brein waardoor het nog erger wordt met de positieve symptomen (= dubbele diagnose)
Juridisch:
- Geen of beperkte vatbaarheid voor toerekening wanneer “misdrijf”
- Soms verplichte behandeling: gedwongen opname (collocatie)
Opmerking: cognitieve symptomen
Zeer frequent “cognitieve symptomen” (niet als kernsymptoom)
- Omwille van impact op frontale-cortex gerelateerde cognitieve functies (werkgeheugen,
executieve functies)
Behoud van intelligentie à je IQ blijft hetzelfde, maar je mogelijkheden zijn daarom niet meer
hetzelfde. Je gaat bv opgenomen worden en hierdoor kan je niet naar school of je krijgt medicatie
die op je denkvermogen een impact kan hebben
Grote impact op schoolse en professionele functioneren:
- Gestoorde schoolcarrière (door ziektesymptomen en opnames)
- Negatieve invloed van medicatie
Impact van de symptomen op het functioneren van de patiënt
Als je vraagt aan een schizofrene patiënt wat het ergste symptoom
is. Ze zeggen dat het idd lastig is met positieve symptomen, want
dan moet je opgenomen worden. Maar negatieve symptomen zijn
heel lastig. Het feit dat je nergens bij hoort, dat je je uitgesloten
voelt en geen plezier hebt. Omgekeerd de redenering vanuit de
maatschappij: examen zijn afgelopen en er zitten veel studenten
op de Korenmarkt iets te drinken. Er komt een man af die
psychotisch is en heeft een hoogheidswaan en hij spreekt studenten aan en zegt dat ze allemaal
naar hem moeten luisteren. Hij zegt dat er een nieuwe wereldorde moet ontstaan en hij is daar
de voorman van. Alle studenten zeggen van zaag eens niet, de politie wordt gebeld en de man
ziet hem als overlast. De maatschappij ervaart meer overlast als er positieve symptomen zijn.
maar stel je voor dat je op de Korenmarkt zit en een paar huizen verder ligt er iemand in zijn bed
die zich slecht voelt en uitgesloten voelt. Daarvoor ga je geen politie of ambulance bellen want
dat stoort minder. Er is een hele andere omgang met de symptomen van de patiënt en hoe de
maatschappij dit ervaart.
9
, Ziektebeelden in schizofrenie en andere psychotische stoornissen
Schizofrenie
DSM-criteria
Twee (of meer) van de volgende kenmerken, waarvan elk in een periode van één maand een
significant deel van de tijd aanwezig is. Minstens één moet 1,2 of 3 zijn
- 1° Wanen
- 2° Hallucinaties
- 3° Gedesorganiseerd spreken
- 4° Ernstig gedesorganiseerd of katatoon gedrag
- 5° Negatieve symptomen.
Niveau van functioneren ligt op een of meer belangrijke levensgebieden (vb. werk,
interpersoonlijke relaties) duidelijk onder het niveau van het begin van de stoornis.
- Na een episode van de ziekte ligt het niveau van functioneren lager dan ervoor
Symptomen van de stoornis zijn gedurende ten minste zes maanden ononderbroken aanwezig.
- Je hebt nu de symptomen vastgesteld, dan kan je de diagnose maar stellen na 6 maand.
Het is een diagnose waarmee we niet lichtzinnig mee omspringen. De symptomen
moeten echt wel 6 maand aanwezig zijn en dan pas kom je tot de heel belangrijke
diagnose.
Uitgesloten: schizoagectieve stoornis en stemmingsstoornis met psychotische kenmerken.
Uitgesloten: Niet door middel of somatische ziekte
Schizofreniforme stoornis (heeft de vorm van schizofrenie, maar het is het
niet)
DSM-criteria (verschillen met schizofrenie)
Twee (of meer) van de volgende kenmerken, waarvan elk in een periode van één maand een
significant deel van de tijd aanwezig is. Minstens één moet 1,2 of 3 zijn
- 1° Wanen
- 2° Hallucinaties
- 3° Gedesorganiseerd spreken
- 4° Ernstig gedesorganiseerd of katatoon gedrag
- 5° Negatieve symptomen.
Een episode van de stoornis duurt minstens één maand maar korter dan zes maanden.
Kortdurende psychotische stoornis
DSM-criteria (verschillen met schizofrenie)
Een (of meer) van de volgende kenmerken, waarvan elk in een periode van één maand een
significant deel van de tijd aanwezig is. Minstens één moet 1,2 of 3 zijn
10
