Psychologie een inleiding
Iris Laan
,Inhoud
1 geest, gedrag en psychologische wetenschap.......................................................................................................5
1.1 wat is psychologie en wat is het niet?.............................................................................................................6
1.1.1 psychologie: het is meer dan je denkt.....................................................................................................6
1.1.2 psychologie is geen psychiatrie................................................................................................................6
1.1.3 kritisch nadenken over psychologie en pseudopsychologie....................................................................6
1.2 wat zijn de zes belangrijkste perspectieven van de psychologie?..................................................................7
1.2.1 scheiding van lichaam en geest en het moderne biologische perspectief..............................................7
1.2.2 het begin van de wetenschappelijke psychologie en het moderne cognitieve perspectief....................7
1.2.3 het behavioristische perspectief: nadruk op waarneembaar gedrag......................................................8
1.2.4 de perspectieven vanuit de gehele persoon: psychodynamisch, humanistisch, en karaktertrekken en
temperament....................................................................................................................................................8
Perspectieven vanuit de gehele persoon (whole person)................................................................................8
1.2.5 het ontwikkelingsperspectief: veranderingen die ontstaan door nature en nurture.............................9
1.2.6 het socioculturele perspectief: het individu in context...........................................................................9
1.3 hoe vergaren psychologen nieuwe kennis?....................................................................................................9
1.3.1 vier stappen van de wetenschappelijke methode...................................................................................9
1.3.2 vijf soorten psychologisch onderzoek....................................................................................................10
1.3.3 vertekening in psychologisch onderzoek beperken...............................................................................11
1.3.4 ethische kwesties in psychologisch onderzoek......................................................................................11
2 biopsychologie, neurowetenschappen en de menselijke aard............................................................................11
2.1 wat is het verband tussen genen en gedrag?...............................................................................................11
2.1.1 evolutie en natuurlijke selectie..............................................................................................................12
2.1.2 genen en erfelijkheid..............................................................................................................................12
2.1.3 epigenetica.............................................................................................................................................12
2.2 hoe is de interne communicatie van het lichaam geregeld?........................................................................13
2.2.1 het neuron: bouwsteen van het zenuwstelsel.......................................................................................13
2.2.2 plasticiteit...............................................................................................................................................16
2.2.3 het zenuwstelsel.....................................................................................................................................16
2.2.4 het endocriene stelsel............................................................................................................................17
2.3 hoe produceren de hersenen gedrag en psychische processen?.................................................................17
2.3.1 de drie lagen in de hersenen..................................................................................................................17
2.3.2 kwabben van de cerebrale cortex..........................................................................................................19
2.3.3 cerebrale dominantie.............................................................................................................................20
3 sensatie en perceptie...........................................................................................................................................20
3.1 hoe verandert stimulatie in sensatie?...........................................................................................................20
1
, 3.1.1 transductie: stimulatie in sensatie veranderen.....................................................................................20
3.1.2 sensorische adaptatie............................................................................................................................20
3.1.3 drempels: de grenzen van sensatie........................................................................................................21
3.1.4 signaaldetectietheorie............................................................................................................................21
3.2 waarin lijken zintuigen op elkaar? waarin verschillen ze?............................................................................21
3.2.1 gezichtsvermogen: hoe het zenuwstelsel licht verwerkt.......................................................................21
3.2.2 gehoor: als er een boom valt in het bos…..............................................................................................23
3.2.3 de overige zintuigen...............................................................................................................................24
3.3 wat is de relatie tussen perceptie en sensatie..............................................................................................25
3.3.1 het systeem van perceptuele verwerking..............................................................................................25
3.3.2 perceptuele ambiguïteit en vervorming................................................................................................26
3.3.3 theoretische verklaringen voor perceptie..............................................................................................26
4 leren en omgeving................................................................................................................................................27
4.1 hoe verklaart klassieke conditionering leren?..............................................................................................27
4.1.1 de kernpunten van klassieke conditionering.........................................................................................27
4.1.2 toepassingen van klassieke conditionering............................................................................................28
4.2 hoe leren we nieuw gedrag door operante conditionering?........................................................................28
4.2.1 Skinnders radiacale behaviorisme..........................................................................................................29
4.2.2 principes van operante conditionering: bekrachtiging..........................................................................29
4.2.3 het probleem van straf...........................................................................................................................30
4.3 hoe verklaart de cognitieve psychologie leren?...........................................................................................30
4.3.1 inzichtelijk leren: Köhler en zijn chimpansees.......................................................................................30
4.3.2 cognitieve plattegronden: tolman ontdekt wat er omgaat in het hoofd van de rat.............................30
4.3.3 sociaal leren: Bandura’s uitdaging aan het behaviorisme.....................................................................31
4.3.4 de rol van de hersenen bij leren............................................................................................................31
5 geheugen..............................................................................................................................................................31
5.1 wat is het geheugen?....................................................................................................................................31
5.1.1 metaforen voor het geheugen...............................................................................................................31
5.1.2 de drie essentiële functies van het geheugen.......................................................................................31
5.2 hoe vormen we herinneringen?....................................................................................................................31
5.2.1 het eerste stadium: het sensorisch geheugen.......................................................................................31
5.2.2 het tweede stadium: het werkgeheugen...............................................................................................31
5.2.3 het derde stadium: het langetermijngeheugen.....................................................................................32
5.3 hoe halen we herinneringen terug?..............................................................................................................33
5.3.1 impliciete en expliciete herinneringen...................................................................................................33
5.3.2 herinneringscues....................................................................................................................................33
5.3.3 andere factoren die van invloed zijn op terughalen..............................................................................33
2
, 5.4 waarom laat ons geheugen ons soms in de steek?.......................................................................................33
5.4.1 vluchtingheid: als herinneringen vervagen............................................................................................34
5.4.2 verstrooidheid: als verslappen van de aandacht tot vergeten leidt......................................................34
5.4.3 toegangsproblemen..............................................................................................................................34
5.4.4 foutieve attributie: herinneringen in de verkeerde context..................................................................34
5.4.5 suggestibiliteit: externe cues vervormen of creeËren herinneringen...................................................34
5.4.6 bias: overtuigingen, attitudes en meningen vervormen herinneringen................................................34
5.4.7 persistentie: als we iets niet kunnen vergeten......................................................................................35
5.4.8 je geheugen verbeteren met mnemoniek.............................................................................................35
8 vormen van bewustzijn........................................................................................................................................35
8.1 op welke wijze is het bewustzijn aan andere geestelijke procssen gerelateerd?........................................35
8.1.1 instrumenten om bewustzijn te bestuderen.........................................................................................35
8.1.2 modellen van de bewuste en onbewuste geest....................................................................................35
8.1.3 wat doet het bewustzijn voor ons?........................................................................................................36
8.1.4 coma en verwante bewustzijntoestanden.............................................................................................36
8.2 hoe ziet de cyclus van het normale bewustzijn eruit?..................................................................................37
8.2.1 dagdromen.............................................................................................................................................37
8.2.2 slaap: het musterieuze derde deel van ons leven..................................................................................37
8.2.3 dromen: de nachtelijke voorstellingen..................................................................................................39
8.3 welke andere vormen kan het bewustzijn aannemen?................................................................................39
8.3.1 hypnose..................................................................................................................................................39
8.3.2 meditatie................................................................................................................................................39
8.3.3 bewustzijn en psychoactieve middelen.................................................................................................39
9 motivatie en emotie.............................................................................................................................................39
9.1 wat motiveert ons?.......................................................................................................................................39
9.1.1 presatiemotivatie...................................................................................................................................40
9.1.2 de onverwachte effecten van beloningen op motivatie........................................................................40
9.2 hoe worden onze motivatieprioriteiten gesteld?.........................................................................................40
9.2.1 de instincttheorie...................................................................................................................................40
9.2.2 de drijfveertheorie.................................................................................................................................40
9.2.3 freuds psychodynamische theorie.........................................................................................................40
9.2.4 maslows behoeftenhiërarchie................................................................................................................41
9.2.5 een nieuwe behoeftenhiërarchie...........................................................................................................41
9.2.6 de zelfdeterminatietheorie (ZDT)...........................................................................................................42
9.3 waar staan honger en seksuele motivatie in de motivatiehiërarchie...........................................................42
9.3.1 honger: een homeostatische drijfveer én een psychologisch motief....................................................42
9.3.2 wilskracht en de biologische zelfbeheersing..........................................................................................42
3
Iris Laan
,Inhoud
1 geest, gedrag en psychologische wetenschap.......................................................................................................5
1.1 wat is psychologie en wat is het niet?.............................................................................................................6
1.1.1 psychologie: het is meer dan je denkt.....................................................................................................6
1.1.2 psychologie is geen psychiatrie................................................................................................................6
1.1.3 kritisch nadenken over psychologie en pseudopsychologie....................................................................6
1.2 wat zijn de zes belangrijkste perspectieven van de psychologie?..................................................................7
1.2.1 scheiding van lichaam en geest en het moderne biologische perspectief..............................................7
1.2.2 het begin van de wetenschappelijke psychologie en het moderne cognitieve perspectief....................7
1.2.3 het behavioristische perspectief: nadruk op waarneembaar gedrag......................................................8
1.2.4 de perspectieven vanuit de gehele persoon: psychodynamisch, humanistisch, en karaktertrekken en
temperament....................................................................................................................................................8
Perspectieven vanuit de gehele persoon (whole person)................................................................................8
1.2.5 het ontwikkelingsperspectief: veranderingen die ontstaan door nature en nurture.............................9
1.2.6 het socioculturele perspectief: het individu in context...........................................................................9
1.3 hoe vergaren psychologen nieuwe kennis?....................................................................................................9
1.3.1 vier stappen van de wetenschappelijke methode...................................................................................9
1.3.2 vijf soorten psychologisch onderzoek....................................................................................................10
1.3.3 vertekening in psychologisch onderzoek beperken...............................................................................11
1.3.4 ethische kwesties in psychologisch onderzoek......................................................................................11
2 biopsychologie, neurowetenschappen en de menselijke aard............................................................................11
2.1 wat is het verband tussen genen en gedrag?...............................................................................................11
2.1.1 evolutie en natuurlijke selectie..............................................................................................................12
2.1.2 genen en erfelijkheid..............................................................................................................................12
2.1.3 epigenetica.............................................................................................................................................12
2.2 hoe is de interne communicatie van het lichaam geregeld?........................................................................13
2.2.1 het neuron: bouwsteen van het zenuwstelsel.......................................................................................13
2.2.2 plasticiteit...............................................................................................................................................16
2.2.3 het zenuwstelsel.....................................................................................................................................16
2.2.4 het endocriene stelsel............................................................................................................................17
2.3 hoe produceren de hersenen gedrag en psychische processen?.................................................................17
2.3.1 de drie lagen in de hersenen..................................................................................................................17
2.3.2 kwabben van de cerebrale cortex..........................................................................................................19
2.3.3 cerebrale dominantie.............................................................................................................................20
3 sensatie en perceptie...........................................................................................................................................20
3.1 hoe verandert stimulatie in sensatie?...........................................................................................................20
1
, 3.1.1 transductie: stimulatie in sensatie veranderen.....................................................................................20
3.1.2 sensorische adaptatie............................................................................................................................20
3.1.3 drempels: de grenzen van sensatie........................................................................................................21
3.1.4 signaaldetectietheorie............................................................................................................................21
3.2 waarin lijken zintuigen op elkaar? waarin verschillen ze?............................................................................21
3.2.1 gezichtsvermogen: hoe het zenuwstelsel licht verwerkt.......................................................................21
3.2.2 gehoor: als er een boom valt in het bos…..............................................................................................23
3.2.3 de overige zintuigen...............................................................................................................................24
3.3 wat is de relatie tussen perceptie en sensatie..............................................................................................25
3.3.1 het systeem van perceptuele verwerking..............................................................................................25
3.3.2 perceptuele ambiguïteit en vervorming................................................................................................26
3.3.3 theoretische verklaringen voor perceptie..............................................................................................26
4 leren en omgeving................................................................................................................................................27
4.1 hoe verklaart klassieke conditionering leren?..............................................................................................27
4.1.1 de kernpunten van klassieke conditionering.........................................................................................27
4.1.2 toepassingen van klassieke conditionering............................................................................................28
4.2 hoe leren we nieuw gedrag door operante conditionering?........................................................................28
4.2.1 Skinnders radiacale behaviorisme..........................................................................................................29
4.2.2 principes van operante conditionering: bekrachtiging..........................................................................29
4.2.3 het probleem van straf...........................................................................................................................30
4.3 hoe verklaart de cognitieve psychologie leren?...........................................................................................30
4.3.1 inzichtelijk leren: Köhler en zijn chimpansees.......................................................................................30
4.3.2 cognitieve plattegronden: tolman ontdekt wat er omgaat in het hoofd van de rat.............................30
4.3.3 sociaal leren: Bandura’s uitdaging aan het behaviorisme.....................................................................31
4.3.4 de rol van de hersenen bij leren............................................................................................................31
5 geheugen..............................................................................................................................................................31
5.1 wat is het geheugen?....................................................................................................................................31
5.1.1 metaforen voor het geheugen...............................................................................................................31
5.1.2 de drie essentiële functies van het geheugen.......................................................................................31
5.2 hoe vormen we herinneringen?....................................................................................................................31
5.2.1 het eerste stadium: het sensorisch geheugen.......................................................................................31
5.2.2 het tweede stadium: het werkgeheugen...............................................................................................31
5.2.3 het derde stadium: het langetermijngeheugen.....................................................................................32
5.3 hoe halen we herinneringen terug?..............................................................................................................33
5.3.1 impliciete en expliciete herinneringen...................................................................................................33
5.3.2 herinneringscues....................................................................................................................................33
5.3.3 andere factoren die van invloed zijn op terughalen..............................................................................33
2
, 5.4 waarom laat ons geheugen ons soms in de steek?.......................................................................................33
5.4.1 vluchtingheid: als herinneringen vervagen............................................................................................34
5.4.2 verstrooidheid: als verslappen van de aandacht tot vergeten leidt......................................................34
5.4.3 toegangsproblemen..............................................................................................................................34
5.4.4 foutieve attributie: herinneringen in de verkeerde context..................................................................34
5.4.5 suggestibiliteit: externe cues vervormen of creeËren herinneringen...................................................34
5.4.6 bias: overtuigingen, attitudes en meningen vervormen herinneringen................................................34
5.4.7 persistentie: als we iets niet kunnen vergeten......................................................................................35
5.4.8 je geheugen verbeteren met mnemoniek.............................................................................................35
8 vormen van bewustzijn........................................................................................................................................35
8.1 op welke wijze is het bewustzijn aan andere geestelijke procssen gerelateerd?........................................35
8.1.1 instrumenten om bewustzijn te bestuderen.........................................................................................35
8.1.2 modellen van de bewuste en onbewuste geest....................................................................................35
8.1.3 wat doet het bewustzijn voor ons?........................................................................................................36
8.1.4 coma en verwante bewustzijntoestanden.............................................................................................36
8.2 hoe ziet de cyclus van het normale bewustzijn eruit?..................................................................................37
8.2.1 dagdromen.............................................................................................................................................37
8.2.2 slaap: het musterieuze derde deel van ons leven..................................................................................37
8.2.3 dromen: de nachtelijke voorstellingen..................................................................................................39
8.3 welke andere vormen kan het bewustzijn aannemen?................................................................................39
8.3.1 hypnose..................................................................................................................................................39
8.3.2 meditatie................................................................................................................................................39
8.3.3 bewustzijn en psychoactieve middelen.................................................................................................39
9 motivatie en emotie.............................................................................................................................................39
9.1 wat motiveert ons?.......................................................................................................................................39
9.1.1 presatiemotivatie...................................................................................................................................40
9.1.2 de onverwachte effecten van beloningen op motivatie........................................................................40
9.2 hoe worden onze motivatieprioriteiten gesteld?.........................................................................................40
9.2.1 de instincttheorie...................................................................................................................................40
9.2.2 de drijfveertheorie.................................................................................................................................40
9.2.3 freuds psychodynamische theorie.........................................................................................................40
9.2.4 maslows behoeftenhiërarchie................................................................................................................41
9.2.5 een nieuwe behoeftenhiërarchie...........................................................................................................41
9.2.6 de zelfdeterminatietheorie (ZDT)...........................................................................................................42
9.3 waar staan honger en seksuele motivatie in de motivatiehiërarchie...........................................................42
9.3.1 honger: een homeostatische drijfveer én een psychologisch motief....................................................42
9.3.2 wilskracht en de biologische zelfbeheersing..........................................................................................42
3
