Samenvatting Penologie (’17-18)
Inhoudsopgave
Inleiding tot de cursus............................................................................................................................4
Overzicht............................................................................................................................................4
1. Ter inleiding: enkele illustraties......................................................................................................5
Straffen in vergelijkend en historisch perspectief...........................................................................5
2. Wat begrijpen we onder ‘straf’?.....................................................................................................6
2.1 Definitie van ‘straf’...................................................................................................................6
2.2 De 7 kenmerken van de straf (Walker, 1991)...........................................................................6
3. Wat doet de penologie?.................................................................................................................7
3.1 Traditioneel = een beladen term quote van Lewis (1953) ........................................................7
3.2 Hedendaagse definitie..............................................................................................................7
1. Waarom straffen?...............................................................................................................................8
1. Inleiding: situering van het rechtvaardigheidsvraagstuk van de straf.............................................8
2. Intermezzo: 2 recente cases...........................................................................................................8
2.1 Proces Demjanjuk.....................................................................................................................8
2.2 Zaak over onverantwoord rijgedrag..........................................................................................8
3. De klassieke antwoorden: retributivisme, utilitarisme & verenigingstheorieën.............................8
3.1 Retributivisme..........................................................................................................................8
3.2 Utilitarisme...............................................................................................................................9
3.3 Verenigingstheorieën...............................................................................................................9
3.4 De kwestie van de relatieve autonomie..................................................................................10
4. Intermezzo: over het woord ‘allochtoon’.....................................................................................10
5. Het abolitionistisch antwoord: géén rechtvaardiging...................................................................10
6. Het herstelrechtelijk antwoord.....................................................................................................13
6.1 Het retributief-repressief model.............................................................................................13
6.2 Het rehabilitatief model..........................................................................................................13
6.3 Het reparatief-herstelgericht model.......................................................................................14
7. Besluit: waarom straffen?.............................................................................................................15
2. Sociologie van de straf......................................................................................................................16
2.1 Sociologie van de straf: arbeidsmarkt, macht en straf....................................................................16
1. Inleiding.......................................................................................................................................16
1.1 De probleemstelling van de bestraffingssociologie.................................................................16
1.2 Een korte historiek in hoofdlijnen + waar gaan we naartoe?..................................................17
1
, 1.3 Waarom bijzondere aandacht voor het werk van David Garland?.........................................18
2. Het marxistische perspectief: arbeidsmarkt, ideologie, repressie en straf...................................18
2.1 De marxistische analyse van de maatschappij........................................................................18
2.2 Georg Rusche: arbeidsmarkt en straf.....................................................................................18
2.3 Intermezzo: less eligibility: normalisering en de Belgische basiswet gevangeniswezen en
rechtspositie van gedetineerden..................................................................................................19
3. Twee recente illustraties: opgesmukte werkloosheidsstatistieken en de ‘gekaapte’
verkiezingsoverwinning van Bush Jr.................................................................................................20
4. Het Foucaultiaanse machtsperspectief.........................................................................................22
2.2 Sociologie van de straf: Solidariteit, civilisatie en straf...................................................................23
1. Inleiding........................................................................................................................................23
2. Het revisionisme onder vuur........................................................................................................23
3. Het Durkheimiaanse perspectief..................................................................................................24
3.1 Arbeidsdeling, solidariteit en straf..........................................................................................25
3.2 Twee wetten over de evolutie van de straf.............................................................................25
3.3 Intermezzo: de stille mars, een Durkheimiaans fenomeen?...................................................26
4. Het Elisiaanse civilisatieperspectief..............................................................................................26
4.1 De civilisatietheorie van Norbert Elias....................................................................................26
4.2 Intermezzo: hoe de gevangenis ‘uit het zicht’ verdwijnt........................................................27
4.3 Het werk van Pieter Spierenburg............................................................................................27
4.4 Herman Franke over eenzame opsluiting...............................................................................27
4.5 Intermezzo: Johnny Cash, San Quentin en de emancipatie van gevangenen.........................28
5. De multidimensionele bestraffingssociologie van David Garland.................................................28
2.3 Sociologie van de straf: Bestraffing in de controlecultuur..............................................................29
1. Inleiding: de aanloop naar de controlecultuur..............................................................................29
2. De controlecultuur: opbouw van de studie..................................................................................30
2.1 Intermezzo: aanpassingsstrategieën in België?......................................................................33
2.2 Intermezzo: ontkenning en acting out in België?....................................................................34
3. De controlecultuur na 9/11..........................................................................................................34
4. Het debat rond de controlecultuur...............................................................................................34
4.1 Vergelijkende criminologie.....................................................................................................35
2.4 Sociologie van de straf: het NAS-rapport over opsluiting in de VS.................................................36
1. Inleiding: opsluiting ter discussie..................................................................................................36
2. Het NAS-rapport...........................................................................................................................37
3. Lijf- en doodstraf..............................................................................................................................39
1. Lijfstraf..........................................................................................................................................39
2
, 1.1 De bestraffing van zelfmoord in België...................................................................................39
1.2 Kaakstraf in België..................................................................................................................39
2. De doodstraf.................................................................................................................................39
2.1 De doodstraf in België: ontwikkeling en afschaffing...............................................................39
2.2 De doodstraf wereldwijd: situatie anno 2016.........................................................................42
2.3 De afschaffing van de doodstraf wereldwijd: de ‘nieuwe dynamiek’......................................43
4. De vrijheidsberovende straf.............................................................................................................44
1. Historiek van het gevangeniswezen (ca. 1550-1939)....................................................................44
1.1 De plaats van de vrijheidsberoving in de ontwikkeling van het sanctiepakket.......................44
1.2 Het ontstaan en de uitbouw van een centraal geleid cellulair gevangenissysteem................46
1.3 Het penitentiair-antropologisch hervormingsoffensief tijdens het interbellum.....................47
2. Het recente strafbeleid & de vrijheidsberovende straf.................................................................49
2.1 Inleiding..................................................................................................................................49
2.2 Doorbraak v/h gemeenschapsregime & verdere liberalisering inwendig gevangenisregime. 50
2.3 Toenemende aandacht voor problematiek van slachtoffers..................................................51
2.4 Enkele evoluties met betrekking tot aspecten van externe rechtspositie van veroordeelden
tot een vrijheidsstraf....................................................................................................................51
2.5 De overbevolking & zijn relatie tot het invrijheidstellingsbeleid.............................................52
2.6 Verdere ontwikkeling van criminele antropologie & communautisering strafuitvoering.......52
2.7 Toenemende aandacht voor de rechtspositie van gedetineerden & formeel-wettelijke
verankering van ‘rechten van gedetineerden’..............................................................................52
3. Recidive (gastcollege Luc Robert).................................................................................................53
3.1 Recidive in het publiek domein...............................................................................................53
3.2 Wat is recidive?.......................................................................................................................53
3.3 Kunnen we recidive kennen?..................................................................................................54
3.4 Waarom onderzoek naar recidive?.........................................................................................54
4. Gevangenispopulatie en -organisatie...........................................................................................56
4.1 Inleiding: reportage ‘Prison complet’......................................................................................56
4.2 Cijfers over detentie...............................................................................................................57
4.3 Organisatie van het gevangeniswezen....................................................................................61
5. Detentiebeleving & gevangenissociologie....................................................................................63
5.1 Inleiding..................................................................................................................................63
5.2 Gresham Sykes, Society of Captives........................................................................................63
5.3 Erving Goffman over totale instituties....................................................................................64
5.4 Deprivatie of importatie?........................................................................................................65
5.5 Aanpassing & socialisatie........................................................................................................65
3
, 6. Interne rechtspositie van gedetineerden......................................................................................66
6.1 Inleiding:.................................................................................................................................66
6.2 Achtergrond & ontwikkeling...................................................................................................67
6.3 Basiswet gevangeniswezen & rechtspositie van gedetineerden.............................................68
6.4 Recente wijzigingen potpourri IV (dec 2016): toezicht op detentie........................................70
7. Externe rechtspositie van gedetineerden.....................................................................................71
7.1 Inleiding..................................................................................................................................71
7.2 De oprichting van strafuitvoeringsrechtbanken......................................................................71
7.3 De strafuitvoeringsrechtbanken: werking & organisatie........................................................73
8. Terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank.............................................................76
8.1 Inleiding..................................................................................................................................76
8.2 Situatie voor de wet van 26 april 2007...................................................................................76
8.3 Nieuwe situatie met wet van 26 april 2007............................................................................76
5. Forensisch welzijnswerk...................................................................................................................77
1. Inleiding........................................................................................................................................77
2. De zogenaamde ‘beleidsontdubbeling’........................................................................................77
3. Decreet 8 maart 2013 betreffende de organisatie van verlening aan gedetineerden..................78
4. Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden: Strategisch plan 2015-2020..................................78
6. Gemeenschapsstraffen.....................................................................................................................79
1. Inleiding........................................................................................................................................79
1.1 De lokroep van de gemeenschap............................................................................................79
1.2 Netwidening? Een recente empirische studie........................................................................80
1.3 Gemeenschapsstraffen: on(der)belicht?.................................................................................80
1.4 Eerste en tweede generatie alternatieven..............................................................................81
2. Straffen in de gemeenschap.........................................................................................................81
2.1 Probatie, uitstel, opschorting (eerste generatie)....................................................................81
2.2 Werkstraf (tweede generatie)................................................................................................82
2.3 Elektronisch toezicht (tweede generatie)...............................................................................82
3. Organisatie & uitvoering: rol van de Justitiehuizen......................................................................83
Inleiding tot de cursus
Overzicht
(1) Ter inleiding: enkele illustraties
– Straffen in vergelijkend en historisch perspectief
4
Inhoudsopgave
Inleiding tot de cursus............................................................................................................................4
Overzicht............................................................................................................................................4
1. Ter inleiding: enkele illustraties......................................................................................................5
Straffen in vergelijkend en historisch perspectief...........................................................................5
2. Wat begrijpen we onder ‘straf’?.....................................................................................................6
2.1 Definitie van ‘straf’...................................................................................................................6
2.2 De 7 kenmerken van de straf (Walker, 1991)...........................................................................6
3. Wat doet de penologie?.................................................................................................................7
3.1 Traditioneel = een beladen term quote van Lewis (1953) ........................................................7
3.2 Hedendaagse definitie..............................................................................................................7
1. Waarom straffen?...............................................................................................................................8
1. Inleiding: situering van het rechtvaardigheidsvraagstuk van de straf.............................................8
2. Intermezzo: 2 recente cases...........................................................................................................8
2.1 Proces Demjanjuk.....................................................................................................................8
2.2 Zaak over onverantwoord rijgedrag..........................................................................................8
3. De klassieke antwoorden: retributivisme, utilitarisme & verenigingstheorieën.............................8
3.1 Retributivisme..........................................................................................................................8
3.2 Utilitarisme...............................................................................................................................9
3.3 Verenigingstheorieën...............................................................................................................9
3.4 De kwestie van de relatieve autonomie..................................................................................10
4. Intermezzo: over het woord ‘allochtoon’.....................................................................................10
5. Het abolitionistisch antwoord: géén rechtvaardiging...................................................................10
6. Het herstelrechtelijk antwoord.....................................................................................................13
6.1 Het retributief-repressief model.............................................................................................13
6.2 Het rehabilitatief model..........................................................................................................13
6.3 Het reparatief-herstelgericht model.......................................................................................14
7. Besluit: waarom straffen?.............................................................................................................15
2. Sociologie van de straf......................................................................................................................16
2.1 Sociologie van de straf: arbeidsmarkt, macht en straf....................................................................16
1. Inleiding.......................................................................................................................................16
1.1 De probleemstelling van de bestraffingssociologie.................................................................16
1.2 Een korte historiek in hoofdlijnen + waar gaan we naartoe?..................................................17
1
, 1.3 Waarom bijzondere aandacht voor het werk van David Garland?.........................................18
2. Het marxistische perspectief: arbeidsmarkt, ideologie, repressie en straf...................................18
2.1 De marxistische analyse van de maatschappij........................................................................18
2.2 Georg Rusche: arbeidsmarkt en straf.....................................................................................18
2.3 Intermezzo: less eligibility: normalisering en de Belgische basiswet gevangeniswezen en
rechtspositie van gedetineerden..................................................................................................19
3. Twee recente illustraties: opgesmukte werkloosheidsstatistieken en de ‘gekaapte’
verkiezingsoverwinning van Bush Jr.................................................................................................20
4. Het Foucaultiaanse machtsperspectief.........................................................................................22
2.2 Sociologie van de straf: Solidariteit, civilisatie en straf...................................................................23
1. Inleiding........................................................................................................................................23
2. Het revisionisme onder vuur........................................................................................................23
3. Het Durkheimiaanse perspectief..................................................................................................24
3.1 Arbeidsdeling, solidariteit en straf..........................................................................................25
3.2 Twee wetten over de evolutie van de straf.............................................................................25
3.3 Intermezzo: de stille mars, een Durkheimiaans fenomeen?...................................................26
4. Het Elisiaanse civilisatieperspectief..............................................................................................26
4.1 De civilisatietheorie van Norbert Elias....................................................................................26
4.2 Intermezzo: hoe de gevangenis ‘uit het zicht’ verdwijnt........................................................27
4.3 Het werk van Pieter Spierenburg............................................................................................27
4.4 Herman Franke over eenzame opsluiting...............................................................................27
4.5 Intermezzo: Johnny Cash, San Quentin en de emancipatie van gevangenen.........................28
5. De multidimensionele bestraffingssociologie van David Garland.................................................28
2.3 Sociologie van de straf: Bestraffing in de controlecultuur..............................................................29
1. Inleiding: de aanloop naar de controlecultuur..............................................................................29
2. De controlecultuur: opbouw van de studie..................................................................................30
2.1 Intermezzo: aanpassingsstrategieën in België?......................................................................33
2.2 Intermezzo: ontkenning en acting out in België?....................................................................34
3. De controlecultuur na 9/11..........................................................................................................34
4. Het debat rond de controlecultuur...............................................................................................34
4.1 Vergelijkende criminologie.....................................................................................................35
2.4 Sociologie van de straf: het NAS-rapport over opsluiting in de VS.................................................36
1. Inleiding: opsluiting ter discussie..................................................................................................36
2. Het NAS-rapport...........................................................................................................................37
3. Lijf- en doodstraf..............................................................................................................................39
1. Lijfstraf..........................................................................................................................................39
2
, 1.1 De bestraffing van zelfmoord in België...................................................................................39
1.2 Kaakstraf in België..................................................................................................................39
2. De doodstraf.................................................................................................................................39
2.1 De doodstraf in België: ontwikkeling en afschaffing...............................................................39
2.2 De doodstraf wereldwijd: situatie anno 2016.........................................................................42
2.3 De afschaffing van de doodstraf wereldwijd: de ‘nieuwe dynamiek’......................................43
4. De vrijheidsberovende straf.............................................................................................................44
1. Historiek van het gevangeniswezen (ca. 1550-1939)....................................................................44
1.1 De plaats van de vrijheidsberoving in de ontwikkeling van het sanctiepakket.......................44
1.2 Het ontstaan en de uitbouw van een centraal geleid cellulair gevangenissysteem................46
1.3 Het penitentiair-antropologisch hervormingsoffensief tijdens het interbellum.....................47
2. Het recente strafbeleid & de vrijheidsberovende straf.................................................................49
2.1 Inleiding..................................................................................................................................49
2.2 Doorbraak v/h gemeenschapsregime & verdere liberalisering inwendig gevangenisregime. 50
2.3 Toenemende aandacht voor problematiek van slachtoffers..................................................51
2.4 Enkele evoluties met betrekking tot aspecten van externe rechtspositie van veroordeelden
tot een vrijheidsstraf....................................................................................................................51
2.5 De overbevolking & zijn relatie tot het invrijheidstellingsbeleid.............................................52
2.6 Verdere ontwikkeling van criminele antropologie & communautisering strafuitvoering.......52
2.7 Toenemende aandacht voor de rechtspositie van gedetineerden & formeel-wettelijke
verankering van ‘rechten van gedetineerden’..............................................................................52
3. Recidive (gastcollege Luc Robert).................................................................................................53
3.1 Recidive in het publiek domein...............................................................................................53
3.2 Wat is recidive?.......................................................................................................................53
3.3 Kunnen we recidive kennen?..................................................................................................54
3.4 Waarom onderzoek naar recidive?.........................................................................................54
4. Gevangenispopulatie en -organisatie...........................................................................................56
4.1 Inleiding: reportage ‘Prison complet’......................................................................................56
4.2 Cijfers over detentie...............................................................................................................57
4.3 Organisatie van het gevangeniswezen....................................................................................61
5. Detentiebeleving & gevangenissociologie....................................................................................63
5.1 Inleiding..................................................................................................................................63
5.2 Gresham Sykes, Society of Captives........................................................................................63
5.3 Erving Goffman over totale instituties....................................................................................64
5.4 Deprivatie of importatie?........................................................................................................65
5.5 Aanpassing & socialisatie........................................................................................................65
3
, 6. Interne rechtspositie van gedetineerden......................................................................................66
6.1 Inleiding:.................................................................................................................................66
6.2 Achtergrond & ontwikkeling...................................................................................................67
6.3 Basiswet gevangeniswezen & rechtspositie van gedetineerden.............................................68
6.4 Recente wijzigingen potpourri IV (dec 2016): toezicht op detentie........................................70
7. Externe rechtspositie van gedetineerden.....................................................................................71
7.1 Inleiding..................................................................................................................................71
7.2 De oprichting van strafuitvoeringsrechtbanken......................................................................71
7.3 De strafuitvoeringsrechtbanken: werking & organisatie........................................................73
8. Terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank.............................................................76
8.1 Inleiding..................................................................................................................................76
8.2 Situatie voor de wet van 26 april 2007...................................................................................76
8.3 Nieuwe situatie met wet van 26 april 2007............................................................................76
5. Forensisch welzijnswerk...................................................................................................................77
1. Inleiding........................................................................................................................................77
2. De zogenaamde ‘beleidsontdubbeling’........................................................................................77
3. Decreet 8 maart 2013 betreffende de organisatie van verlening aan gedetineerden..................78
4. Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden: Strategisch plan 2015-2020..................................78
6. Gemeenschapsstraffen.....................................................................................................................79
1. Inleiding........................................................................................................................................79
1.1 De lokroep van de gemeenschap............................................................................................79
1.2 Netwidening? Een recente empirische studie........................................................................80
1.3 Gemeenschapsstraffen: on(der)belicht?.................................................................................80
1.4 Eerste en tweede generatie alternatieven..............................................................................81
2. Straffen in de gemeenschap.........................................................................................................81
2.1 Probatie, uitstel, opschorting (eerste generatie)....................................................................81
2.2 Werkstraf (tweede generatie)................................................................................................82
2.3 Elektronisch toezicht (tweede generatie)...............................................................................82
3. Organisatie & uitvoering: rol van de Justitiehuizen......................................................................83
Inleiding tot de cursus
Overzicht
(1) Ter inleiding: enkele illustraties
– Straffen in vergelijkend en historisch perspectief
4
