ONDERZOEKSVAARDIGHE
DEN
Deel 1: Kritisch denken
les 1: 26/09
3 Bedreigingen onder ons kritisch denkvermogen
3.1 Misleid door ons eigen brein
3.1.1 Type 1- en type 2-denken
Type 1-denken: snel, intuïtief en onbewust. Deze manier van denken zorgt ervoor
dat je snel kan handelen en meerdere dingen tegelijk kan doen, bijvoorbeeld de
straat oversteken.
Type 2-denken: langzaam, expliciet, bewust. Dit type verloopt beredeneerd. Je
past bepaalde regels en strategieën toe. Het kost meer inspanning.
Kritisch denken draait rond het leren onderdrukken van het snelle denken (type 1) om
meer bewust te denken (type 2).
3.1.2 Kunnen we ons brein wel vertrouwen
We observeren en nemen van alles waar met onze zintuigen. Onze hersenen moeten een
aantal van die waarnemingen elimineren om ervoor te zorgen dat ze niet oververhit
geraken.
Het proces van de info die je bewaart en verwerkt: interpreteren, iedereen interpreteert
informatie op zijn eigen manier. Deze factoren kunnen een rol spelen:
- Gevoelens: in een droevige stemming zal je anders reageren dan in een vrolijke
bui.
- Projectie: negatieve emoties toeschrijven aan iemand anders. Bv. je hebt zelf een
slechte dag en. Er ontstaat ruzie met je partner en je zegt: ‘Heb je een slechte dag
vandaag?’
- Vooroordelen: een negatief oordeel dat op voorhand door gevoel bepaald is. Bv
over sociale klasse, geslacht, ras, beroep, generatie, andere godsdienst, cultuur…
Selectieve waarneming: brein filtert info, vult aan en maakt hap klare en herkenbare
stukken
3.1.3 Confirmation bias of tunnelvisie
We hebben oog voor elementen die onze reeds gevormde meningen, keuzes en
handelingen ondersteunen. Dat noemen we confirmation bias of tunnelvisie.
Bv. politie: focus op verkeerde verdachte en tegenbewijzen genegeerd, echte dader loop
vrij rond
Vader en zoon in auto-ongeluk, vader overlijdt en de zoon ernstig gewond. In ziekenhuis
zegt arts “dit is mijn zoon.” arts is vrouw, vaak geassocieerd met man
Confirmation bias kan je voorkomen door je type 2-denken te activeren:
Oordeel niet te snel en aanvaard dat je niet alles kan weten. Zoek informatie en beperk je
niet tot info die steeds je mening bevestigt. Bekijk de dingen vanuit verschillende
perspectieven.
1
,3.1.4 Groepsdruk
We hebben de neiging om ons aan te passen aan de groep en niet te veel op te vallen als
individu.
Bv. vriendinnen stappen in auto met iemand dat heeft gedronken, jij ook?
(geen verdiepende info)
3.2 Misleid door anderen
3.2.1 Filterbubbel
Websites, sociale media en zoekmachines passen zich aan je profiel aan, op basis van je
surfgeschiedenis, online koopgedrag en berichten op sociale media. Ze kunnen
voorspellen en tonen wat jij graag wil zien. Dat is voor de bedrijven achter die websites
interessant, want dan kunnen ze je meer advertenties tonen.
Dingen dat niet binnen je profiel passen (een andere mening of een kritisch artikel)
worden weggefilterd. Dat heeft invloed de informatie die je te zien krijgt. Zo ontstaat een
bubbel van gelijkgestemde berichten: filterbubbel. Je krijgt het gevoel dat jouw mening
de waarheid vertegenwoordigt.
3.2.2 Framing
Framing is een communicatiestrategie waarbij je bewust de aandacht vestigt op een
aantal kenmerken, terwijl je de andere kenmerken negeert. Zo stuur je de manier waarop
het publiek de boodschap interpreteert.
Dilemma: uitbraak onbekend virus, verwacht dat 6000 mensen zullen sterven.
Als programma A aangenomen wordt, zullen 2000 mensen gered worden.
Als programma B aangenomen wordt, is er 1/3 kans dat 6000 mensen gered zullen
worden en 2/3 kans dat niemand gered zal worden.
72%: programma A en 28%: programma B.
Als programma A aangenomen wordt, zullen 4000 mensen sterven.
Als programma B aangenomen wordt, is er 1/3 kans dan niemand zal sterven en
2/3 kans dat 6000 mensen zullen sterven.
22%: optie A en 78%: optie B.
1e omschrijving: nadruk op positieve kenmerken van A (er zullen 2000 mensen gered
worden).
2e omschrijving: benadrukt negatieve kenmerken van A (er zullen 4000 mensen sterven).
We zijn daarom geneigd om in het eerste geval A te kiezen en in het tweede B.
2 heel verschillend uitziende grafieken maar met dezelfde cijfers:
2
,Framing op sociale media: de beste versie van onszelf tonen
Framing in reclame: verleidelijke verkooptechnieken (kortingen, 2+1 gratis..)
Bv. Hotel 1: “Zeer voordelige sport- en ontspanningsmogelijkheden tegen zeer lage
tarieven.”
Hotel 2: “Extra kosten voor sportmogelijkheden.”
Propaganda en activisme: mensen met een bepaalde overtuiging gebruiken framing
om de publieke opinie te beïnvloeden, ze verspreiden daarom misleidende informatie.
Bv. Republikeinse Partij gebruiken niet ‘anti-abortus’, maar ‘pro-life’.
3.2.3 Brand journalism en clickbait
Brand journalism via gesponsorde artikels de artikels te laten lijken op gewone
nieuwsartikels
Bv. artikel over wijnen serveren maar was reclame van Lidl.
Clickbait: berichten die via een misleidende titel lezers verleiden om op het artikel te
klikken. Meer clicks betekent meer advertentie-inkomsten.
Bv. dit zijn de nieuwste populaire Netflix films/ moeder laat kind achter en dit is wat er
gebeurde
3.2.4 Slordige journalistiek
Nieuws wordt snel rondgestuurd, journalisten moeten zich dus haasten en dubbelchecken
hun bronnen soms niet goed. Ze kunnen ook onderzoeksresultaten verkeerd
interpreteren. -> fake news
3.2.5 Complottheorieën en pseudowetenschappen
Complottheorie: alternatieve, maar foutieve verklaring voor een gebeurtenis.
Bv. landing op de maan in scène gezet, Elvis Presley leeft nog. Op het internet kunnen
individuen of organisaties openlijk ideeën verspreiden.
Pseudowetenschappen: stelsels van opvattingen, theorieën, ideeën waarvan de
aanhangers beweren dat ze wetenschappelijk zijn, zonder enig wetenschappelijk
bewijs.
Bv. het creationisme, geloven niet in de evolutietheorie en beweren dat God de wereld en
de mens heeft geschapen en ze hebben daarvoor ‘wetenschappelijke’ argumenten en
theorieën.
les 2: 03/10
3
, 4 Hoe kan je zelf kritisch leren denken
4.1 Kritisch leren omgaan met bronnen
4.1.1 Verschillende soorten bronnen
Schriftelijke literatuur:
Wetenschappelijke literatuur (artikels nagelezen door collega-wetenschappers)
Vakliteratuur (gepubliceerd door vakorganisaties om hun kennis te delen,
websites)
Populaire literatuur (kranten, tijdschriften, twitter, dagboek, brieven…)
Er is ook beeldmateriaal (foto’s, film), voorwerpen (schilderij, gebouw, product)
- Primaire bronnen: gemaakt door rechtstreeks betrokken personen (ooggetuigen)
bv. brief, autobiografie, interview, schilderij, ooggetuigenverslag, verslag v
experiment
- Secundaire bronnen: gemaakt door mensen die niet rechtstreeks betrokken waren,
interpretatie van primaire bronnen, op later moment geproduceerd bv.
krantenartikel
4.1.2 Kritische analyse van beeldmateriaal
Het manipuleren van beelden is een veelgebruikte techniek om fake news te verspreiden.
We onderscheiden vier verschillende vormen van beeldmanipulatie:
- Foto's of video's in een andere context plaatsen (parachutespringers Hamas
Egypte)
- Foto bewerken (bv. foto v Obama met vijand v Amerika)
- Video's via montage manipuleren
- Video bewerken met deepfake technologie
4.1.3 Feiten en meningen onderscheiden
FEIT MENING
Objectief, algemeen aanvaard Subjectief
Gebaseerd op emoties, persoonlijke
Geverifieerd door experten
overtuigingen en/of vooroordelen
Bewezen, door andere bronnen bevestigd, Niet bewezen, vatbaar voor interpretatie,
kan je controleren bevooroordeeld
Versterkt je argumentatie Verzwakt je argumentatie
Geschikt om te gebruiken in
Niet geschikt om te gebruiken in wet. Papers,
wetenschappelijke papers,
bachelorproeven…
bachelorproeven…
Bv. mensen van 60 jaar of ouder hebben
Bv. jongeren verdienen het om eerst
een verhoogd risico op een ernstig COVID-
gevaccineerd te worden tegen COVID-19.
19-beloop.
Zwakke en sterke feiten en meningen
Meningen onderverdelen van zwak naar sterk:
- Persoonlijke mening van een individu
- Persoonlijke mening van een groep
- Mening van een expert
- Mening van een groep experten
4
DEN
Deel 1: Kritisch denken
les 1: 26/09
3 Bedreigingen onder ons kritisch denkvermogen
3.1 Misleid door ons eigen brein
3.1.1 Type 1- en type 2-denken
Type 1-denken: snel, intuïtief en onbewust. Deze manier van denken zorgt ervoor
dat je snel kan handelen en meerdere dingen tegelijk kan doen, bijvoorbeeld de
straat oversteken.
Type 2-denken: langzaam, expliciet, bewust. Dit type verloopt beredeneerd. Je
past bepaalde regels en strategieën toe. Het kost meer inspanning.
Kritisch denken draait rond het leren onderdrukken van het snelle denken (type 1) om
meer bewust te denken (type 2).
3.1.2 Kunnen we ons brein wel vertrouwen
We observeren en nemen van alles waar met onze zintuigen. Onze hersenen moeten een
aantal van die waarnemingen elimineren om ervoor te zorgen dat ze niet oververhit
geraken.
Het proces van de info die je bewaart en verwerkt: interpreteren, iedereen interpreteert
informatie op zijn eigen manier. Deze factoren kunnen een rol spelen:
- Gevoelens: in een droevige stemming zal je anders reageren dan in een vrolijke
bui.
- Projectie: negatieve emoties toeschrijven aan iemand anders. Bv. je hebt zelf een
slechte dag en. Er ontstaat ruzie met je partner en je zegt: ‘Heb je een slechte dag
vandaag?’
- Vooroordelen: een negatief oordeel dat op voorhand door gevoel bepaald is. Bv
over sociale klasse, geslacht, ras, beroep, generatie, andere godsdienst, cultuur…
Selectieve waarneming: brein filtert info, vult aan en maakt hap klare en herkenbare
stukken
3.1.3 Confirmation bias of tunnelvisie
We hebben oog voor elementen die onze reeds gevormde meningen, keuzes en
handelingen ondersteunen. Dat noemen we confirmation bias of tunnelvisie.
Bv. politie: focus op verkeerde verdachte en tegenbewijzen genegeerd, echte dader loop
vrij rond
Vader en zoon in auto-ongeluk, vader overlijdt en de zoon ernstig gewond. In ziekenhuis
zegt arts “dit is mijn zoon.” arts is vrouw, vaak geassocieerd met man
Confirmation bias kan je voorkomen door je type 2-denken te activeren:
Oordeel niet te snel en aanvaard dat je niet alles kan weten. Zoek informatie en beperk je
niet tot info die steeds je mening bevestigt. Bekijk de dingen vanuit verschillende
perspectieven.
1
,3.1.4 Groepsdruk
We hebben de neiging om ons aan te passen aan de groep en niet te veel op te vallen als
individu.
Bv. vriendinnen stappen in auto met iemand dat heeft gedronken, jij ook?
(geen verdiepende info)
3.2 Misleid door anderen
3.2.1 Filterbubbel
Websites, sociale media en zoekmachines passen zich aan je profiel aan, op basis van je
surfgeschiedenis, online koopgedrag en berichten op sociale media. Ze kunnen
voorspellen en tonen wat jij graag wil zien. Dat is voor de bedrijven achter die websites
interessant, want dan kunnen ze je meer advertenties tonen.
Dingen dat niet binnen je profiel passen (een andere mening of een kritisch artikel)
worden weggefilterd. Dat heeft invloed de informatie die je te zien krijgt. Zo ontstaat een
bubbel van gelijkgestemde berichten: filterbubbel. Je krijgt het gevoel dat jouw mening
de waarheid vertegenwoordigt.
3.2.2 Framing
Framing is een communicatiestrategie waarbij je bewust de aandacht vestigt op een
aantal kenmerken, terwijl je de andere kenmerken negeert. Zo stuur je de manier waarop
het publiek de boodschap interpreteert.
Dilemma: uitbraak onbekend virus, verwacht dat 6000 mensen zullen sterven.
Als programma A aangenomen wordt, zullen 2000 mensen gered worden.
Als programma B aangenomen wordt, is er 1/3 kans dat 6000 mensen gered zullen
worden en 2/3 kans dat niemand gered zal worden.
72%: programma A en 28%: programma B.
Als programma A aangenomen wordt, zullen 4000 mensen sterven.
Als programma B aangenomen wordt, is er 1/3 kans dan niemand zal sterven en
2/3 kans dat 6000 mensen zullen sterven.
22%: optie A en 78%: optie B.
1e omschrijving: nadruk op positieve kenmerken van A (er zullen 2000 mensen gered
worden).
2e omschrijving: benadrukt negatieve kenmerken van A (er zullen 4000 mensen sterven).
We zijn daarom geneigd om in het eerste geval A te kiezen en in het tweede B.
2 heel verschillend uitziende grafieken maar met dezelfde cijfers:
2
,Framing op sociale media: de beste versie van onszelf tonen
Framing in reclame: verleidelijke verkooptechnieken (kortingen, 2+1 gratis..)
Bv. Hotel 1: “Zeer voordelige sport- en ontspanningsmogelijkheden tegen zeer lage
tarieven.”
Hotel 2: “Extra kosten voor sportmogelijkheden.”
Propaganda en activisme: mensen met een bepaalde overtuiging gebruiken framing
om de publieke opinie te beïnvloeden, ze verspreiden daarom misleidende informatie.
Bv. Republikeinse Partij gebruiken niet ‘anti-abortus’, maar ‘pro-life’.
3.2.3 Brand journalism en clickbait
Brand journalism via gesponsorde artikels de artikels te laten lijken op gewone
nieuwsartikels
Bv. artikel over wijnen serveren maar was reclame van Lidl.
Clickbait: berichten die via een misleidende titel lezers verleiden om op het artikel te
klikken. Meer clicks betekent meer advertentie-inkomsten.
Bv. dit zijn de nieuwste populaire Netflix films/ moeder laat kind achter en dit is wat er
gebeurde
3.2.4 Slordige journalistiek
Nieuws wordt snel rondgestuurd, journalisten moeten zich dus haasten en dubbelchecken
hun bronnen soms niet goed. Ze kunnen ook onderzoeksresultaten verkeerd
interpreteren. -> fake news
3.2.5 Complottheorieën en pseudowetenschappen
Complottheorie: alternatieve, maar foutieve verklaring voor een gebeurtenis.
Bv. landing op de maan in scène gezet, Elvis Presley leeft nog. Op het internet kunnen
individuen of organisaties openlijk ideeën verspreiden.
Pseudowetenschappen: stelsels van opvattingen, theorieën, ideeën waarvan de
aanhangers beweren dat ze wetenschappelijk zijn, zonder enig wetenschappelijk
bewijs.
Bv. het creationisme, geloven niet in de evolutietheorie en beweren dat God de wereld en
de mens heeft geschapen en ze hebben daarvoor ‘wetenschappelijke’ argumenten en
theorieën.
les 2: 03/10
3
, 4 Hoe kan je zelf kritisch leren denken
4.1 Kritisch leren omgaan met bronnen
4.1.1 Verschillende soorten bronnen
Schriftelijke literatuur:
Wetenschappelijke literatuur (artikels nagelezen door collega-wetenschappers)
Vakliteratuur (gepubliceerd door vakorganisaties om hun kennis te delen,
websites)
Populaire literatuur (kranten, tijdschriften, twitter, dagboek, brieven…)
Er is ook beeldmateriaal (foto’s, film), voorwerpen (schilderij, gebouw, product)
- Primaire bronnen: gemaakt door rechtstreeks betrokken personen (ooggetuigen)
bv. brief, autobiografie, interview, schilderij, ooggetuigenverslag, verslag v
experiment
- Secundaire bronnen: gemaakt door mensen die niet rechtstreeks betrokken waren,
interpretatie van primaire bronnen, op later moment geproduceerd bv.
krantenartikel
4.1.2 Kritische analyse van beeldmateriaal
Het manipuleren van beelden is een veelgebruikte techniek om fake news te verspreiden.
We onderscheiden vier verschillende vormen van beeldmanipulatie:
- Foto's of video's in een andere context plaatsen (parachutespringers Hamas
Egypte)
- Foto bewerken (bv. foto v Obama met vijand v Amerika)
- Video's via montage manipuleren
- Video bewerken met deepfake technologie
4.1.3 Feiten en meningen onderscheiden
FEIT MENING
Objectief, algemeen aanvaard Subjectief
Gebaseerd op emoties, persoonlijke
Geverifieerd door experten
overtuigingen en/of vooroordelen
Bewezen, door andere bronnen bevestigd, Niet bewezen, vatbaar voor interpretatie,
kan je controleren bevooroordeeld
Versterkt je argumentatie Verzwakt je argumentatie
Geschikt om te gebruiken in
Niet geschikt om te gebruiken in wet. Papers,
wetenschappelijke papers,
bachelorproeven…
bachelorproeven…
Bv. mensen van 60 jaar of ouder hebben
Bv. jongeren verdienen het om eerst
een verhoogd risico op een ernstig COVID-
gevaccineerd te worden tegen COVID-19.
19-beloop.
Zwakke en sterke feiten en meningen
Meningen onderverdelen van zwak naar sterk:
- Persoonlijke mening van een individu
- Persoonlijke mening van een groep
- Mening van een expert
- Mening van een groep experten
4
