Kijken naar LLN - Ontwikkelingspsychologie
1. Inleiding in de ontwikkelingspsychologie
1.1. Inleidende vragen en begrippen
Waarom kennis over ontwikkelingspscyhologie?
• OPVOEDING → ouders ondersteunen tijdens het opvoedingsproces van hun kind
- Geeft de leerkracht meer mogelijkheden om de opvoedingsvragen van ouders te beantwoorden
• BELEID → betere beslissingen voor een beter beleid
- Geeft de school een houvast bij het maken van betere beslissingen die te maken hebben met
didactische keuzes en pedagogische projecten van een school
• ONDERWIJS → opbouw zelfkennis en zelfreflectie
- Geeft de leerkracht de kans om het gedrag beter te leren begrijpen en zo effectiever in te spelen
tijdens de les/praktijk
Proberen verklaren hoe we ons ontwikkelen?
Nature (aangeboren) → de invloeden van genetische eigenschappen en
de daarbij horende rijping op de ontwikkeling van de persoon
Nurture (aangeleerd) → de invloed van de omgeving op de ontwikkeling
van een persoon
Voorbeeld Hoe worden we als mens
• Nature: invloed van hormonen op de ontwikkeling, bovengrens van
gevormd? Wordt alles bepaald
intelligentie, …
door onze genen of heeft onze
• Nurture: invloeden van familie, vrienden, …
omgeving een belangrijke
invloed op onze ontwikkeling?
Fout om te denken dat het ofwel het ene ofwel het andere is
• Een gedrag is een samenspel van aangeboren factoren (nature) en omgevingsfactoren (nurture)
- Bv. Kind leren rekenen op school. School is een omgevingsinvloed (nurture). Het kind leren
rekenen, maar zou niet mogelijk zijn geweest door de rijping van de hersenen (nature)
1
,Kijken naar LLN - Ontwikkelingspsychologie
Ontwikkeling beschrijven
Vroeger focus op kwalitatieve ontwikkeling: stapsgewijs ontwikkelen (Piaget, Freud, Erikson). Vooral op
cognitief, psychoseksueel en psychosociaal vlak
• Kwalitatieve benadering gaat ervan uit dat binnen elk stadium vaardigheden zijn die in het vorige
stadium nog niet aanwezig waren → stapjes (Piaget, Erikson, Kohlberg)
• Kwantitatieve benadering gaat ervan uit dat eigenschappen van gedrag niet verdwijnen of
verschijnen maar veeleer sterker of zwakker worden (snelheid is afhankelijk van domein tot domein)
→ vloeiend
1.2. Periodes en leeftijden
Benaming Leeftijd
1. Prenatale periode Voor de periode
2. Babyperiode 0 – 18 maanden
3. Peuterperiode 18 maanden – 3 jaar
4. Kleuterperiode 3 – 6 jaar (in Vlaanderen: kleuterklas is mogelijk voor
kinderen die in dat kalenderjaar 4 jaar worden
5. Lagereschoolperiode 6 – 12 jaar
6. Adolescentieperiode 12 – 20 jaar
7. Periode van de vroege volwassenheid 20 – 30 jaar
8. Periode van de volwassenheid 30 – 60 jaar
9. Periode van de late volwassenheid Ouder dan 60 jaar
De afgebakende periodes markeren telkens typische onderzoeksvragen en eigenschappen of vaardigheden
die bij een kind aanwezig zijn, verbeteren, ontstaan of verdwijnen
In de psychologie wordt soms ook naar de ontwikkeling van een kind gekeken door het centraal stellen en
beschrijven van het algemene ontwikkelingsverloop
2
,Kijken naar LLN - Ontwikkelingspsychologie
LEEFTIJD VOORBEELDEN ONTWIKKELINGSOPGAVEN VOORBEELDEN OPVOEDINGSTAKEN
0–2 . Controle krijgen over het eigen lichaam . Een veilig basis (secure base) en een veilige
JAAR . Vast voedsel leren eten haven (safe haven) bieden
. Veilige hechting opbouwen met . Sensitief en responsief zijn
hectingsfiguren . Voldoen aan fysieke behoeften van het kind
. Exploreren . (Fysiek) contact zoeken met het kind
. Autonomie nastreven . Exploratie aanmoedigen
. Leren loslaten . Regels stellen
. Leren lopen . Het kind bepaalde mate van autonomie
. Leren spreken geven
. Praten met het kind
2–6 . Herinneringen proberen vasthouden . Op speelse wijze het kind cognitief
JAAR . Leren omgaan met leeftijdgenootjes stimuleren en ondersteunen
. Leren wat goed is of fout . Omgang met anderen toelaten
. Ontwikkelen van een genderidentiteit . Op een gepaste wijze straf en beloning
gebruiken
. Het kind naar de kleuterschool laten gaan
6 – 12 . De fysieke behendigheid optimaliseren . Spelen aanmoedigen
JAAR . Zich in de andere kunnen verplaatsen . Omgang met anderen aanmoedigen
(theory of mind) . Onderwijs geven
. Contact met leeftijdsgenoten zoeken . Schoolse prestaties waarderen en
. Ijver aan de dag kunnen leggen ondersteunen
. Leren lezen, spreken, schrijven
12 – 16 . Eigen lichaam accepteren . Adolescenten toelaten te experimenteren in
JAAR . Emotioneel functie van het zoeken naar hun identiteit
. Zich sociaal verantwoord kunnen . Grenzen stellen
gedragen . Steun bieden
. Omgaan met de eigen en andere sekse . Een voorbeeldfunctie vervullen
. Eigen identiteit ontwikkelen
. Voorbereiden op financiële
onafhankelijkheid
1.3. Een aantal visies op de ontwikkeling van kinderen
1. Psychodynamische benaderingen
2. Behaviorisme
3. Cognitief – wetenschappelijke benadering
4. Systeembenaderingen
5. Neurowetenschappelijke benaderingen
1.3.1. Psychodynamische benaderingen
• Focus op wisselwerking tussen onbewuste en omgeving
• Ervaringen kindertijd van belang voor sociale en
persoonlijkheidsontwikkeling
• Freud, Erikson vertrekken vanuit deze benadering
• Dromen interpreteren, kindertekeningen analyseren, vrije
associatie, …
• Probleem: lastig wetenschappelijk te staven
1.3.2. Behaviorisme
• Ook wel de leertheorie genoemd
• Focus op ervaringen en meetbaar gedrag (geen dromen, gedachten,
verlangens, …)
• Voor onderwijs: aandacht voor de effecten van straf en beloning en conditionering
3
, Kijken naar LLN - Ontwikkelingspsychologie
• Klassieke vs operante conditionering
Begrippen uit leerpsychologie
Behaviorisme of leertheorie
• Operante conditionering
Bekrachtigen Positieve en negatieve bekrachtigers
+ : beloning en versterkt gedrag (bv: geplast op het potje, je krijgt een
snoepje)
- : versterkt gedrag omdat iets onaangenaams verdwijnt of wordt
weggenomen (bv. kind hangt jas niet aan kapstok en je geeft hem een
tik tegen zijn hoofd. De volgende dag zal het kind de jas wel aan de
kapstok hangen)
Telkens of af en toe bekrachtigen Aangeleerd gedrag zal door af en toe bekrachtigen minder snel
uitdoven
Primaire bekrachtigers Beloning is een beloning op zichzelf (bv: snoep, drinken, veiligheid, … )
Secundaire bekrachtigers Beloning is iets aangeleerds (bv: geld, punten op een rapport, … )
Straf Vermindert gedrag
- Toedienen van iets onaangenaams (positieve straf)
- Wegnemen van iets aangenaams (negatieve straf)
Gewenning of habituatie Respons verdwijnt na herhaaldelijk aanbieden van de veroorzaakte
prikkel (bv: het gezoem van de computer in de klas verdwijnt na een
tijdje omdat je er niet meer op let)
Uitdoving of negeren Gedrag dat niet meer gevolgd wordt door het gewenste effect, zal
uitdoven (bv: kind die ongewenst gedrag stelt zal zich beloond voelen
als andere kinderen er aandacht aan geven (bv. door te lachen). Als de
kinderen er geen aandacht meer aan geven, dan zal het kind dat
ongewenst gedrag niet meer uitvoeren en het zal uitdoven.)
4
1. Inleiding in de ontwikkelingspsychologie
1.1. Inleidende vragen en begrippen
Waarom kennis over ontwikkelingspscyhologie?
• OPVOEDING → ouders ondersteunen tijdens het opvoedingsproces van hun kind
- Geeft de leerkracht meer mogelijkheden om de opvoedingsvragen van ouders te beantwoorden
• BELEID → betere beslissingen voor een beter beleid
- Geeft de school een houvast bij het maken van betere beslissingen die te maken hebben met
didactische keuzes en pedagogische projecten van een school
• ONDERWIJS → opbouw zelfkennis en zelfreflectie
- Geeft de leerkracht de kans om het gedrag beter te leren begrijpen en zo effectiever in te spelen
tijdens de les/praktijk
Proberen verklaren hoe we ons ontwikkelen?
Nature (aangeboren) → de invloeden van genetische eigenschappen en
de daarbij horende rijping op de ontwikkeling van de persoon
Nurture (aangeleerd) → de invloed van de omgeving op de ontwikkeling
van een persoon
Voorbeeld Hoe worden we als mens
• Nature: invloed van hormonen op de ontwikkeling, bovengrens van
gevormd? Wordt alles bepaald
intelligentie, …
door onze genen of heeft onze
• Nurture: invloeden van familie, vrienden, …
omgeving een belangrijke
invloed op onze ontwikkeling?
Fout om te denken dat het ofwel het ene ofwel het andere is
• Een gedrag is een samenspel van aangeboren factoren (nature) en omgevingsfactoren (nurture)
- Bv. Kind leren rekenen op school. School is een omgevingsinvloed (nurture). Het kind leren
rekenen, maar zou niet mogelijk zijn geweest door de rijping van de hersenen (nature)
1
,Kijken naar LLN - Ontwikkelingspsychologie
Ontwikkeling beschrijven
Vroeger focus op kwalitatieve ontwikkeling: stapsgewijs ontwikkelen (Piaget, Freud, Erikson). Vooral op
cognitief, psychoseksueel en psychosociaal vlak
• Kwalitatieve benadering gaat ervan uit dat binnen elk stadium vaardigheden zijn die in het vorige
stadium nog niet aanwezig waren → stapjes (Piaget, Erikson, Kohlberg)
• Kwantitatieve benadering gaat ervan uit dat eigenschappen van gedrag niet verdwijnen of
verschijnen maar veeleer sterker of zwakker worden (snelheid is afhankelijk van domein tot domein)
→ vloeiend
1.2. Periodes en leeftijden
Benaming Leeftijd
1. Prenatale periode Voor de periode
2. Babyperiode 0 – 18 maanden
3. Peuterperiode 18 maanden – 3 jaar
4. Kleuterperiode 3 – 6 jaar (in Vlaanderen: kleuterklas is mogelijk voor
kinderen die in dat kalenderjaar 4 jaar worden
5. Lagereschoolperiode 6 – 12 jaar
6. Adolescentieperiode 12 – 20 jaar
7. Periode van de vroege volwassenheid 20 – 30 jaar
8. Periode van de volwassenheid 30 – 60 jaar
9. Periode van de late volwassenheid Ouder dan 60 jaar
De afgebakende periodes markeren telkens typische onderzoeksvragen en eigenschappen of vaardigheden
die bij een kind aanwezig zijn, verbeteren, ontstaan of verdwijnen
In de psychologie wordt soms ook naar de ontwikkeling van een kind gekeken door het centraal stellen en
beschrijven van het algemene ontwikkelingsverloop
2
,Kijken naar LLN - Ontwikkelingspsychologie
LEEFTIJD VOORBEELDEN ONTWIKKELINGSOPGAVEN VOORBEELDEN OPVOEDINGSTAKEN
0–2 . Controle krijgen over het eigen lichaam . Een veilig basis (secure base) en een veilige
JAAR . Vast voedsel leren eten haven (safe haven) bieden
. Veilige hechting opbouwen met . Sensitief en responsief zijn
hectingsfiguren . Voldoen aan fysieke behoeften van het kind
. Exploreren . (Fysiek) contact zoeken met het kind
. Autonomie nastreven . Exploratie aanmoedigen
. Leren loslaten . Regels stellen
. Leren lopen . Het kind bepaalde mate van autonomie
. Leren spreken geven
. Praten met het kind
2–6 . Herinneringen proberen vasthouden . Op speelse wijze het kind cognitief
JAAR . Leren omgaan met leeftijdgenootjes stimuleren en ondersteunen
. Leren wat goed is of fout . Omgang met anderen toelaten
. Ontwikkelen van een genderidentiteit . Op een gepaste wijze straf en beloning
gebruiken
. Het kind naar de kleuterschool laten gaan
6 – 12 . De fysieke behendigheid optimaliseren . Spelen aanmoedigen
JAAR . Zich in de andere kunnen verplaatsen . Omgang met anderen aanmoedigen
(theory of mind) . Onderwijs geven
. Contact met leeftijdsgenoten zoeken . Schoolse prestaties waarderen en
. Ijver aan de dag kunnen leggen ondersteunen
. Leren lezen, spreken, schrijven
12 – 16 . Eigen lichaam accepteren . Adolescenten toelaten te experimenteren in
JAAR . Emotioneel functie van het zoeken naar hun identiteit
. Zich sociaal verantwoord kunnen . Grenzen stellen
gedragen . Steun bieden
. Omgaan met de eigen en andere sekse . Een voorbeeldfunctie vervullen
. Eigen identiteit ontwikkelen
. Voorbereiden op financiële
onafhankelijkheid
1.3. Een aantal visies op de ontwikkeling van kinderen
1. Psychodynamische benaderingen
2. Behaviorisme
3. Cognitief – wetenschappelijke benadering
4. Systeembenaderingen
5. Neurowetenschappelijke benaderingen
1.3.1. Psychodynamische benaderingen
• Focus op wisselwerking tussen onbewuste en omgeving
• Ervaringen kindertijd van belang voor sociale en
persoonlijkheidsontwikkeling
• Freud, Erikson vertrekken vanuit deze benadering
• Dromen interpreteren, kindertekeningen analyseren, vrije
associatie, …
• Probleem: lastig wetenschappelijk te staven
1.3.2. Behaviorisme
• Ook wel de leertheorie genoemd
• Focus op ervaringen en meetbaar gedrag (geen dromen, gedachten,
verlangens, …)
• Voor onderwijs: aandacht voor de effecten van straf en beloning en conditionering
3
, Kijken naar LLN - Ontwikkelingspsychologie
• Klassieke vs operante conditionering
Begrippen uit leerpsychologie
Behaviorisme of leertheorie
• Operante conditionering
Bekrachtigen Positieve en negatieve bekrachtigers
+ : beloning en versterkt gedrag (bv: geplast op het potje, je krijgt een
snoepje)
- : versterkt gedrag omdat iets onaangenaams verdwijnt of wordt
weggenomen (bv. kind hangt jas niet aan kapstok en je geeft hem een
tik tegen zijn hoofd. De volgende dag zal het kind de jas wel aan de
kapstok hangen)
Telkens of af en toe bekrachtigen Aangeleerd gedrag zal door af en toe bekrachtigen minder snel
uitdoven
Primaire bekrachtigers Beloning is een beloning op zichzelf (bv: snoep, drinken, veiligheid, … )
Secundaire bekrachtigers Beloning is iets aangeleerds (bv: geld, punten op een rapport, … )
Straf Vermindert gedrag
- Toedienen van iets onaangenaams (positieve straf)
- Wegnemen van iets aangenaams (negatieve straf)
Gewenning of habituatie Respons verdwijnt na herhaaldelijk aanbieden van de veroorzaakte
prikkel (bv: het gezoem van de computer in de klas verdwijnt na een
tijdje omdat je er niet meer op let)
Uitdoving of negeren Gedrag dat niet meer gevolgd wordt door het gewenste effect, zal
uitdoven (bv: kind die ongewenst gedrag stelt zal zich beloond voelen
als andere kinderen er aandacht aan geven (bv. door te lachen). Als de
kinderen er geen aandacht meer aan geven, dan zal het kind dat
ongewenst gedrag niet meer uitvoeren en het zal uitdoven.)
4
