STAATSRECHT
1 Inhoudsopgave
2 DE ACTUALITEIT ..................................................................................................................... 6
3 INLEIDNG .............................................................................................................................. 7
3.1 De drie luiken van de cursus: ..................................................................................................7
3.2 De essentie/kernboodschap van de hele cursus ......................................................................7
3.3 Het ontbrekende woord ..........................................................................................................8
4 DE KRACHTLIJNEN ................................................................................................................10
4.1 De inleiding – wat is recht? .................................................................................................... 10
4.2 De kernboodschap............................................................................................................... 11
4.3 De Belgische staat ............................................................................................................... 11
4.3.1 Het ontstaan van staten ................................................................................................ 11
4.3.2 Het ontstaan van België ................................................................................................. 12
4.3.3 De belgische staat ........................................................................................................ 13
4.4 Een democratische rechtstaat .............................................................................................. 15
4.4.1 De scheiding der machten ............................................................................................. 16
4.4.2 De ontwikkeling van rechtsstaat (rule of law, état de droit) .............................................. 17
4.5 Een meergelaagde staat in Europa ........................................................................................ 18
4.5.1 De (federale) staat België ............................................................................................... 19
4.5.2 De Vlaamse en andere deelstaten .................................................................................. 22
4.5.2.1 De staatshervormingen .......................................................................................... 22
4.5.3 De Europese Unie ......................................................................................................... 25
4.5.4 De gemeenten en provincies .......................................................................................... 26
5 DE GRONDWETTELIJKE TEKSTEN ...........................................................................................27
5.1 De algemene omkadering ..................................................................................................... 27
5.2 De belgische Grondwet ........................................................................................................ 29
5.2.1 De totstandkoming........................................................................................................ 29
5.2.2 De herziening van de Belgische Grondwet (=juridisiche betekenis) ................................... 31
5.2.3 De constitutieve autonomie van de deelstaten ............................................................... 36
5.2.4 De basisverdragen van de Europese Unie ....................................................................... 36
6 BESLISSEN, VERKIEZEN EN VERTEGENWOORDIGEN ..............................................................38
6.1 Debatteren en organiseren ................................................................................................... 38
6.2 Zelf beslissen....................................................................................................................... 38
6.2.1 Federaal ....................................................................................................................... 39
6.2.2 Deelstaten .................................................................................................................... 39
, 6.2.3 Europese Unie .............................................................................................................. 40
6.2.4 Lokaal .......................................................................................................................... 40
6.3 Verkiezen en vertegenwoordigen ........................................................................................... 40
6.3.1 Het federale niveau ....................................................................................................... 42
6.3.1.1 Kamer van volksvertegenwoordigers ....................................................................... 42
6.3.1.2 De senaat .............................................................................................................. 46
6.3.1.3 De bijzonderbaarheden .......................................................................................... 48
6.3.2 Het deelstatelijke niveau ............................................................................................... 49
6.3.2.1 Het Vlaams parlement............................................................................................ 50
6.3.2.2 Het Waals parlement ............................................................................................. 50
6.3.2.3 Het parlement van de Franse gemeenschap ............................................................ 51
6.3.2.4 Parlement Duitstalige Gemeenschap ...................................................................... 51
6.3.2.5 Brussels Hoofdstedelijk Parlement ......................................................................... 51
6.3.3 Het Europese niveau ..................................................................................................... 51
6.3.3.1 Het Europees Parlement......................................................................................... 52
6.3.3.2 De Europese Raad.................................................................................................. 52
6.3.3.3 De Raad (van de Europese Unie) ............................................................................. 53
6.3.4 De Vlaamse lokale besturen .......................................................................................... 54
7 WETGEVEN ...........................................................................................................................54
7.1 Het federale niveau .............................................................................................................. 54
7.1.1 De wet .......................................................................................................................... 55
7.1.2 De wetgevende bevoegdheden ...................................................................................... 56
7.1.3 De wetgevingsprocedure ............................................................................................... 57
7.1.4 Kwalificatie en de daaraan gekoppelde conflicten ........................................................... 59
7.1.4.1 De bijzonderemeerderheidswetten ......................................................................... 62
7.1.4.2 De alarmbelprocedure ........................................................................................... 62
7.1.5 Overdracht van wetgevende bevoegdheden aan de uitvoerende macht ............................ 64
7.2 Het deelstatelijke niveau ...................................................................................................... 65
7.2.1 De Alarmbelprocedure .................................................................................................. 66
7.3 De Europese Unie ................................................................................................................ 67
7.3.1 Hoe komt de wetgeving tot stand?.................................................................................. 67
7.4 De Vlaamse gemeenten en provincies ................................................................................... 68
7.5 Beginselen van behoorlijk wetgeven ...................................................................................... 68
7.6 De toepassing van de wetgeving in de tijd .............................................................................. 68
7.7 De interpretatieve wetgeving ................................................................................................. 69
8 VERTROUWEN EN CONTROLEREN .........................................................................................70
8.1 Het federale niveau .............................................................................................................. 70
.................................................................................................................................................. 70
8.1.1 De koning ..................................................................................................................... 70
8.1.1.1 De rechtspositie van de Koning ............................................................................... 70
8.1.2 De federale regering ...................................................................................................... 71
8.1.2.1 De rechtspositie van de regering ............................................................................. 72
2
, 8.1.2.2 Het vertrouwen in de Regering ................................................................................ 72
8.1.2.3 Ontslag Regering? .................................................................................................. 75
8.2 Het deelstatelijk niveau ........................................................................................................ 76
8.2.1 Samenstelling en werking .............................................................................................. 77
8.3 Het Europees niveau ............................................................................................................ 78
8.3.1 De samenstelling .......................................................................................................... 79
8.3.2 De rechtspositie ........................................................................................................... 79
8.3.3 Controle ....................................................................................................................... 79
8.4 Het lokale niveau – de Vlaamse gemeenten .......................................................................... 79
8.4.1 De gemeente ................................................................................................................ 79
8.5 Het lokale niveau – de Vlaamse provincies ............................................................................ 80
9 BESTUREN ............................................................................................................................81
9.1 Het federale niveau (koning + regering) ................................................................................. 81
9.1.1 De algemene bevoegdheden.......................................................................................... 82
9.1.2 De bijzondere bevoegdheden ......................................................................................... 83
9.1.3 De procedure ................................................................................................................ 87
9.1.4 Overdracht van de bevoegdheden .................................................................................. 90
9.2 Het deelstatelijk niveau ........................................................................................................ 90
9.3 Het Europees nivrau ............................................................................................................. 90
9.4 Het lokaal niveau ................................................................................................................. 91
10 BESTUURLIJKE RECHTHANDELINGEN EN BEHOORLIJK BESTUREN ......................................91
10.1 Overdracht van bevoegdheden aan niet-politiek bestuur ..................................................... 92
10.1.1 Bevoegdheden van niet-politieke besturen ..................................................................... 93
10.1.2 Het bestuur .................................................................................................................. 94
10.2 Behoorlijk besturen .......................................................................................................... 95
10.2.1 Uitwerking van bestuurlijke rechtshandelingen in de tijd .................................................. 95
10.2.2 Behoorlijk beschikkend besturen ................................................................................... 96
10.3 Bestuurlijk beroep ............................................................................................................ 98
11 DE OPENBAARHEID EN BESTUURSTAAL ..............................................................................99
11.1 De openbaarheid van het bestuur = overgeslaan!! .............................................................. 99
11.2 Taalgebruik door het bestuur ........................................................................................... 100
11.3 Handhaving door het bestuur .......................................................................................... 102
12 GEFEDEREERDE EN GEDECENTRALISEERDE BEVOEGDHEDEN .......................................... 103
12.1 Gefedereerde bevoegdheden .......................................................................................... 103
12.1.1 De bevoegdheidsverdeling in België ............................................................................. 103
12.1.2 De grondslagen ........................................................................................................... 104
12.1.3 De materiële exclusiviteit ............................................................................................ 106
12.1.4 De territoriale exclusiviteit ........................................................................................... 107
3
, 12.1.4.1 De federale bevoegdheden ................................................................................... 107
12.1.4.2 De deelstatelijke bevoegdheden ........................................................................... 109
12.1.5 Extra uitzonderingen aan het basisprincipe ................................................................... 113
12.1.6 De grenzen aan de bevoegdheidsuitoefening ................................................................ 115
12.1.7 De verhoudingen tussen de federale entiteiten ............................................................. 116
12.1.8 Bevoegdheden van de Unie: bepaald in VEU en VWEU ................................................... 118
12.2 Territoriaal gedecentraliseerde bevoegdheden ................................................................. 119
12.2.1 De bevoegdheden van de Vlaamse gemeenten ............................................................. 119
13 DE INWONERS EN HUN GRONDRECHTEN......................................................................... 120
13.1 De inwoners ................................................................................................................... 120
13.1.1 De toekenning............................................................................................................. 121
13.1.2 De verkrijging .............................................................................................................. 121
13.1.3 De gevolgen en samenhangende elementen met de nationaliteit ................................... 121
13.2 De ontwikkeling van grondrechten ................................................................................... 123
13.2.1 De grote ontwikkelingen .............................................................................................. 123
13.2.2 Supranationale organisaties ter bescherming van de mensenrechten ............................ 124
13.2.2.1 De Raad van Europa - EVRM .................................................................................. 124
13.2.2.2 De Europese Unie ................................................................................................ 125
13.2.2.3 Verenigde Naties .................................................................................................. 125
13.3 De voornaamste grondrechten ........................................................................................ 126
13.3.1 Bescherming van de fysieke integriteit .......................................................................... 126
13.3.1.1 Recht op leven (artikel 2 EVRM) ............................................................................. 126
13.3.1.2 Het verbod van foltering, onmenselijke of vernederende behandeling (artikel 3 EVRM)
127
13.3.1.3 Verbod van slavernij en dwangarbeid (artikel 4 EVRM) ............................................ 127
13.3.1.4 Recht op gelijke behandeling ................................................................................ 127
13.3.2 Intellectuele vrijheden ................................................................................................. 128
13.3.2.1 Vrijheid van meningsuiting (art. 19 Gw. & art. 10 EVRM) en vrijheid van de media (art. 25
Gw.) 128
13.3.2.2 Vrijheid van vergadering (art. 26 Gw.) en vrijheid van vereniging (art. 27 Gw.) ............ 128
13.3.2.3 Vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst ....................................................... 128
13.3.2.4 Onderwijs (art. 24 Gw., artikel 2 EAP bij EVRM) ....................................................... 129
13.3.2.5 Vrijheid van taalgebruik (art. 30 Gw.) ..................................................................... 129
13.3.3 Democratische rechten ............................................................................................... 130
13.3.3.1 Recht op vrije en geheime verkiezingen (Impliciet in Gw. & Artikel 3 EAP bij EVRM) ... 130
13.3.3.2 Petitierecht (art. 28, eerste lid Gw.)....................................................................... 130
13.3.3.3 Recht op openbaarheid van bestuur (art. 32 Gw.) ................................................... 130
13.3.4 Rechten tijdens de rechtspleging ................................................................................. 130
13.3.4.1 Recht op een eerlijk proces (art. 6 EVRM) ............................................................... 130
13.3.5 Rechten tijdens de strafrechtspleging .......................................................................... 131
13.3.5.1 Wettigheidsbeginsel in strafzaken (art. 14 Gw. & art. 7 EVRM) ................................. 131
13.3.5.2 Vermoeden van onschuld en recht van verdediging ................................................ 131
13.3.5.3 Recht op tweede aanleg ....................................................................................... 131
13.3.5.4 Recht om niet tweemaal te worden berecht of bestraft ........................................... 132
13.3.6 Recht op bescherming privé-, gezins- en familieleven ................................................... 132
4
, 13.3.6.1 Recht om te huwen (art. 12 EVRM)......................................................................... 132
13.3.6.2 Het recht op bescherming van eigendom ............................................................... 132
13.3.7 Socio-economische rechten ........................................................................................ 132
13.3.7.1 Duurzame ontwikkeling (art. 7bis Gw.)................................................................... 133
13.3.8 Rechten voor specifieke groepen ................................................................................. 133
13.3.8.1 Rechten voor kinderen (art. 22bis Gw. & IVRK) ....................................................... 133
13.3.8.2 Rechten voor personen met een handicap (art. 22ter Gw.) ...................................... 133
13.4 De beperking van grondrechten ....................................................................................... 134
13.4.1 Grenzen gesteld door de Grondwet .............................................................................. 134
13.4.1.1 Formeel wettigheidsbeginsel ................................................................................ 135
13.4.1.2 Het verbod op preventieve maatregel .................................................................... 135
13.4.2 Grenzen gesteld door het EVRM ................................................................................... 136
13.4.2.1 Beperkingsvoorwaarde 1: Bij wet voorzien ............................................................. 136
13.4.2.2 Beperkingsvoorwaarde 2: Wettig doel.................................................................... 137
13.4.2.3 Beperkingsvoorwaarde 3: Noodzaak in democratische samenleving ....................... 137
13.4.3 Synthese van benaderingen Grondwet en EVRM? .......................................................... 138
13.4.3.1 Een simplitische casesstudy ................................................................................. 139
13.4.4 Bijzonder geval: gelijkheidsbeginsel ............................................................................. 141
13.4.5 Positieve actie ............................................................................................................ 142
13.4.6 ECOSOC grondrechten ............................................................................................... 142
13.4.7 Noodtoestand? ........................................................................................................... 143
13.5 Horizontale werking van grondrechten ............................................................................. 143
14 RECHTSPREKEN .............................................................................................................. 144
14.1 De federale rechtscolleges ............................................................................................. 144
14.1.1 Hoven en rechtbanken ................................................................................................ 144
14.1.1.1 De rechtspositie van rechters en magistraten ........................................................ 145
14.1.1.2 Het openbaar ministerie (staande magistratuur) .................................................... 145
14.1.1.3 Bevoegdheden ..................................................................................................... 146
14.1.1.4 Procedure (‘rechtspleging’) ................................................................................... 148
14.1.1.5 Status rechterlijke beslissingen ............................................................................ 148
14.1.1.6 Taal van de rechtspleging: territorialiteitsbeginsel .................................................. 148
14.1.1.7 Tenuitvoerlegging rechterlijke beslissingen ............................................................ 148
14.1.2 Grondwettelijk Hof en bestuurlijke rechtscolleges ........................................................ 149
14.2 De rechtscolleges van de deelstaten ............................................................................... 149
14.3 De rechtscolleges van de EU ........................................................................................... 149
14.3.1 Hof van Justitie ........................................................................................................... 149
14.4 De lokale rechtscolleges ................................................................................................. 150
15 BESCHERMEN ................................................................................................................. 150
15.1 De hiërarchie van de normen........................................................................................... 150
15.2 Hiërarchische positie van het internationaal recht ............................................................ 151
15.3 De rechtstreekse rechtsbescherming .............................................................................. 153
15.3.1 Rechtsbescherming tegen het federale niveau .............................................................. 153
5
, 15.3.1.1 De rechtsbescherming die door elke rechter kan bieden: ....................................... 153
15.3.1.2 De rechtsbescherming door het Grondwettelijk Hof (1984) ..................................... 153
15.3.1.3 De rechtsbescherming tegen het bestuur .............................................................. 157
15.3.1.4 De rechtsbescherming tegen een rechter .............................................................. 161
15.3.2 De rechtsbescherming tegen het deelstatelijk niveau .................................................... 162
15.3.3 De rechtsbescherming tefen het Europese niveau ........................................................ 163
15.3.4 De rechtsbescherming tegen het lokale niveau ............................................................. 163
15.4 DE OVERHEIDSAANSPRAKELIJKHEID .............................................................................. 163
15.5 TIJDLIJN: RECHTSBESCHERMING.................................................................................... 164
16 OEFENVRAGEN ............................................................................................................... 166
16.1 OPEN VRAAG 1 ............................................................................................................... 166
16.2 OPEN VRAAG 2 ............................................................................................................... 166
16.3 OPEN VRAAG 3 ............................................................................................................... 167
16.4 MULTIPLE CHOICE VRAAG 1 ........................................................................................... 168
16.5 MULTIPLE CHOICE VRAAG 2 ........................................................................................... 169
16.6 MULTIPLE CHOICE VRAAG 3 ........................................................................................... 169
16.7 MULTIPLE CHOICE VRAAG 4 ........................................................................................... 170
2 DE ACTUALITEIT
“Rwanda verbreekt diplomatieke banden met België, prévot wijst Rwandese diplomaten uit.”
Buitenlandse betrekkingen = artikel 167, paragraaf 1 Gw
De koning heeft de leiding DUS de regering (= beleidsbeslissingen)
De bevoegde persoon: de minister van buitenlandse zaken
Situatie: België kiest te veel partij voor Congo dus de Minister van Buitenlandse Zaken heeft
beslist om hetzelfde te doen en de Rwandese diplomaten uit te zetten
https://www.demorgen.be/snelnieuws/rwanda-verbreekt-diplomatieke-banden-met-belgie-prevot-wijst-
rwandese-diplomaten-uit~bb868996/
De grondwetswijziging van artikel 151 GW = een bicamerale aangelegenheid (kamer is akkoord, nu Senaat
nog)
6
,3 INLEIDNG
DE DEFINITIE: het staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen van
de staat, de instelling en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot elkaar en die tot de
burger.
Het staatsrecht = het constitutioneel recht = het grondwettelijk recht
3.1 De drie luiken van de cursus:
1. De instellingen van de staat (= hoe komen ze tot stand, hun bevoegdheden, hoe functioneren ze,
…)
2. Het federalisme (=de staatshervormingen)
a. Een eenheidstaat naar een federale staat met verschillende bestuursniveaus
3. De grondrechten
3.2 De essentie/kernboodschap van de hele cursus
“België is een meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
België België als staat Een staat brengt gevolgen met
- (Internationale) zich mee
rechtsverantwoordelijkheid
- Verdragsbevoegdheid
- Buitenlandse betrekkingen
- Gewapende macht (=leger)
Meergelaagde Staatshervorming Het federalisme
Gemeenschappen en gewesten Evolutie → een eenheidstaat
naar een meergelaagde staat
Bevoegdheidsverdeling met 3 niveaus (= staat,
gemeenschappen en gewesten)
Provincies en gemeenten
De provincies en gemeenten:
een uitdrukkelijke verankering in
de grondwet = Art. 41 GW
Democratische “Parlementaire democratie” België is een democratie
- Demos: volk
- Kratos: macht
Verkiezingen - Het volk beslist
Het parlement is in principe het
belangrijkste orgaan
Legaliteitsbeginsel Het legaliteitsbeginsel: alle
handelingen door de overheid
Parlementaire controle die een invloed hebben op de
grondrechten moeten een basis
hebben in formele, wettelijke
normen
7
, Rechtsstaat De staat is gebonden door het recht waarvan Het idee: de staat is ook
zij de toepassing verzekert gebonden door het recht
Naast de burgers en
Hiërarchie van de normen individuelen
Door de verlichting
Rechtsbescherming
Tegen de wetgever (GwH) De rechtstaat veronderstelt een
Tegen het bestuur (RvS) hiërarchie der normen
De staat mag het
Onafhankelijke rechters hogere recht niet
schenden DUS
Fundamentele rechten en vrijheden (= sommige recht is
voldoende respecteren) belangrijker dan
anderen
Europa Europese Unie België is lid van de EU en de
Raad van Europa (= staat niet
Raad van Europa alleen)
De Europese Unie
Multilevel constitutionalism De Raad van Europa
(=mensenrechten)
Verhouding Belgisch (grondwettelijk) recht = veel verplichtingen van
en internationaal/Europees recht bovenaf (= de staatsstructuur)
Multilevel constitutionalism: het
GW vindt op multi-level (=
verschillende niveaus) plaats
BV: de EU
De omzetting + doorwerking
3.3 Het ontbrekende woord
Het woord “GRONDWET” ontbreekt
België is een “grondwettelijke, meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
De grondwet is het basispunt van de Belgische staat (= niet elk land heeft ene GW zoals VK, Israël)
Het woord grondwet heeft twee betekenissen:
De materiële betekenis vs de formele betekenis
De wijziging van de grondwet zou geen sinecure mogen zijn
o Nuancering: de GW moet aangepast wordt om de GW te wijzignen aan veranderende
opvattingen
De vraag voor het examen: wat kan ik onder de kernboodschap plaatsen? WANT de cursus is een
uitbening van die ene zin
8
,Een toepassing:
HET EERSTE PUNT:
De achterliggende reden: de aanleiding bevond zich in een decreet van het Vlaams Gewest (= een wet
uitgevaardigd door het Vlaams Parlement) en het decreet wijzigde een wet en legde nieuwe regels op
omtrent het onverdoofd slachten van dieren
Het decreet: een verbod op onverdoofd slachten DUS eerst verdoven en dan slachten, want met
wou dierenleed tegengaan
Een uitzondering voor religieuze vormen van slachten
Het idee was de slachting zelf gebeurt om bedwelmd, maar meteen na dat de keel is
overgesneden, moet het worden verdoofd
Een decreet dat een wet wijzigt = een vreemde zin
- De bevoegdheidsverdeling tussen de federale overheid en de gemeenschappen en gewesten is in
principe exclusief (= de gemeenschappen en gewesten mogen er niet aankomen)
- Toepassing: het Vlaams gewest is niet bevoegd om een Federale materie te wijzigen = basisidee
- MAAR: dierenwelzijn is overgegeveld in 2014 van het federaal niveau naar het gewestelijke
materie DUS het is een bevoegdheid van het parlement van het Vlaams Gewest
HET TWEEDE PUNT:
De achterliggende reden: de religieuze organisaties waren niet opgezet met de wet en vonden dat de wet
in strijd was met bepaalde fundamentele rechten en vrijheden van hun geloof
- Een schending van het recht op een vrije beleving van hun godsdienst
- De overheid mag de grondrechten niet schenden DUS de organisatie moet rechtsbescherming
kunnen terugkrijgen (= wet aanvechten)
- De rechtsbescherming: de onafhankelijke rechters geven de rechtsbescherming in het
Grondwettelijk Hof (=optreden tegen de wetgeving)
- Het GwH: het is geen puur nationale bevoegdheid meer, maar er zit een element van het
Europees Unierecht DUS hebben ze een prejudiciële vraag gesteld aan het Hof van Justitie (=
hoogste hof van de EU)
- Het Hof van Justitie: een antwoord gegeven + daarna heeft het GwH zijn arrest geveld
- Het arrest: geen schending van de grondwet (= het decreet is niet in strijd met de vrijheid van
godsdienst)
Het Europees Hof voor de rechten van de mens: de organisaties tekenen beroep aan
- De vraag: vaststelling dat België hun grondrecht heeft geschonden
9
, - Het arrest: NEEN, geen schending van artikel 9 EVRM
- Casus afgesloten (7 jaar later)
!!CONCLUSIE: de verschillende leerstukken zijn niet los van elkaar te begrijpen!! →
bevoegdheidsverdeling, grondrechten, bescherming, rechtstaat, EU, wetgeving, prejudiciële vragen,
EVRM, …
4 DE KRACHTLIJNEN
4.1 De inleiding – wat is recht?
DE DEFINITIE: Recht is een rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via
sancties afdwingbare normen die dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de
samenleving
Het recht creëert orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht
- Het vertoont onderlinge samenhang (= 2 juristen moeten dezelfde opvatting hebben)
- Systeem met een eigen begrippenkader, onderliggende basiswaarden
- Een coherent systeem dat ook bepaalde onderliggende basiswaarden nastreeft
Rechtzekerheid: dezelfde regel voor iedereen (= kan tot oneerlijke gevolgen leiden)
Rechtvaardigheid
- Afdwingbaar ≠ moraal, godsdienstige regels, afspraken binnen familieverband
- Recht ~ maatschappij = in elkaar verweven
Het recht probeert de maatschappij te sturen
▪ Toepassing: de nieuwe regering De Wever → zoveel mogelijk mensen aan het
werk = werkloosheidsuitkering afbouwen
De maatschappij heeft invloed op het recht
▪ Toepassing: betogingen
Summa divisio = het grootste onderscheid (= niet altijd duidelijk)
Publiekrecht – Privaatrecht
Het Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere (rechts)personen
Het Publiekrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen overheid en particuliere (rechts)personen
en overheden onderling
Staatsrecht, bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht, strafrecht, recht van
de lokale besturen, delen van het omgevingsrecht, van het sociaal recht …
10
1 Inhoudsopgave
2 DE ACTUALITEIT ..................................................................................................................... 6
3 INLEIDNG .............................................................................................................................. 7
3.1 De drie luiken van de cursus: ..................................................................................................7
3.2 De essentie/kernboodschap van de hele cursus ......................................................................7
3.3 Het ontbrekende woord ..........................................................................................................8
4 DE KRACHTLIJNEN ................................................................................................................10
4.1 De inleiding – wat is recht? .................................................................................................... 10
4.2 De kernboodschap............................................................................................................... 11
4.3 De Belgische staat ............................................................................................................... 11
4.3.1 Het ontstaan van staten ................................................................................................ 11
4.3.2 Het ontstaan van België ................................................................................................. 12
4.3.3 De belgische staat ........................................................................................................ 13
4.4 Een democratische rechtstaat .............................................................................................. 15
4.4.1 De scheiding der machten ............................................................................................. 16
4.4.2 De ontwikkeling van rechtsstaat (rule of law, état de droit) .............................................. 17
4.5 Een meergelaagde staat in Europa ........................................................................................ 18
4.5.1 De (federale) staat België ............................................................................................... 19
4.5.2 De Vlaamse en andere deelstaten .................................................................................. 22
4.5.2.1 De staatshervormingen .......................................................................................... 22
4.5.3 De Europese Unie ......................................................................................................... 25
4.5.4 De gemeenten en provincies .......................................................................................... 26
5 DE GRONDWETTELIJKE TEKSTEN ...........................................................................................27
5.1 De algemene omkadering ..................................................................................................... 27
5.2 De belgische Grondwet ........................................................................................................ 29
5.2.1 De totstandkoming........................................................................................................ 29
5.2.2 De herziening van de Belgische Grondwet (=juridisiche betekenis) ................................... 31
5.2.3 De constitutieve autonomie van de deelstaten ............................................................... 36
5.2.4 De basisverdragen van de Europese Unie ....................................................................... 36
6 BESLISSEN, VERKIEZEN EN VERTEGENWOORDIGEN ..............................................................38
6.1 Debatteren en organiseren ................................................................................................... 38
6.2 Zelf beslissen....................................................................................................................... 38
6.2.1 Federaal ....................................................................................................................... 39
6.2.2 Deelstaten .................................................................................................................... 39
, 6.2.3 Europese Unie .............................................................................................................. 40
6.2.4 Lokaal .......................................................................................................................... 40
6.3 Verkiezen en vertegenwoordigen ........................................................................................... 40
6.3.1 Het federale niveau ....................................................................................................... 42
6.3.1.1 Kamer van volksvertegenwoordigers ....................................................................... 42
6.3.1.2 De senaat .............................................................................................................. 46
6.3.1.3 De bijzonderbaarheden .......................................................................................... 48
6.3.2 Het deelstatelijke niveau ............................................................................................... 49
6.3.2.1 Het Vlaams parlement............................................................................................ 50
6.3.2.2 Het Waals parlement ............................................................................................. 50
6.3.2.3 Het parlement van de Franse gemeenschap ............................................................ 51
6.3.2.4 Parlement Duitstalige Gemeenschap ...................................................................... 51
6.3.2.5 Brussels Hoofdstedelijk Parlement ......................................................................... 51
6.3.3 Het Europese niveau ..................................................................................................... 51
6.3.3.1 Het Europees Parlement......................................................................................... 52
6.3.3.2 De Europese Raad.................................................................................................. 52
6.3.3.3 De Raad (van de Europese Unie) ............................................................................. 53
6.3.4 De Vlaamse lokale besturen .......................................................................................... 54
7 WETGEVEN ...........................................................................................................................54
7.1 Het federale niveau .............................................................................................................. 54
7.1.1 De wet .......................................................................................................................... 55
7.1.2 De wetgevende bevoegdheden ...................................................................................... 56
7.1.3 De wetgevingsprocedure ............................................................................................... 57
7.1.4 Kwalificatie en de daaraan gekoppelde conflicten ........................................................... 59
7.1.4.1 De bijzonderemeerderheidswetten ......................................................................... 62
7.1.4.2 De alarmbelprocedure ........................................................................................... 62
7.1.5 Overdracht van wetgevende bevoegdheden aan de uitvoerende macht ............................ 64
7.2 Het deelstatelijke niveau ...................................................................................................... 65
7.2.1 De Alarmbelprocedure .................................................................................................. 66
7.3 De Europese Unie ................................................................................................................ 67
7.3.1 Hoe komt de wetgeving tot stand?.................................................................................. 67
7.4 De Vlaamse gemeenten en provincies ................................................................................... 68
7.5 Beginselen van behoorlijk wetgeven ...................................................................................... 68
7.6 De toepassing van de wetgeving in de tijd .............................................................................. 68
7.7 De interpretatieve wetgeving ................................................................................................. 69
8 VERTROUWEN EN CONTROLEREN .........................................................................................70
8.1 Het federale niveau .............................................................................................................. 70
.................................................................................................................................................. 70
8.1.1 De koning ..................................................................................................................... 70
8.1.1.1 De rechtspositie van de Koning ............................................................................... 70
8.1.2 De federale regering ...................................................................................................... 71
8.1.2.1 De rechtspositie van de regering ............................................................................. 72
2
, 8.1.2.2 Het vertrouwen in de Regering ................................................................................ 72
8.1.2.3 Ontslag Regering? .................................................................................................. 75
8.2 Het deelstatelijk niveau ........................................................................................................ 76
8.2.1 Samenstelling en werking .............................................................................................. 77
8.3 Het Europees niveau ............................................................................................................ 78
8.3.1 De samenstelling .......................................................................................................... 79
8.3.2 De rechtspositie ........................................................................................................... 79
8.3.3 Controle ....................................................................................................................... 79
8.4 Het lokale niveau – de Vlaamse gemeenten .......................................................................... 79
8.4.1 De gemeente ................................................................................................................ 79
8.5 Het lokale niveau – de Vlaamse provincies ............................................................................ 80
9 BESTUREN ............................................................................................................................81
9.1 Het federale niveau (koning + regering) ................................................................................. 81
9.1.1 De algemene bevoegdheden.......................................................................................... 82
9.1.2 De bijzondere bevoegdheden ......................................................................................... 83
9.1.3 De procedure ................................................................................................................ 87
9.1.4 Overdracht van de bevoegdheden .................................................................................. 90
9.2 Het deelstatelijk niveau ........................................................................................................ 90
9.3 Het Europees nivrau ............................................................................................................. 90
9.4 Het lokaal niveau ................................................................................................................. 91
10 BESTUURLIJKE RECHTHANDELINGEN EN BEHOORLIJK BESTUREN ......................................91
10.1 Overdracht van bevoegdheden aan niet-politiek bestuur ..................................................... 92
10.1.1 Bevoegdheden van niet-politieke besturen ..................................................................... 93
10.1.2 Het bestuur .................................................................................................................. 94
10.2 Behoorlijk besturen .......................................................................................................... 95
10.2.1 Uitwerking van bestuurlijke rechtshandelingen in de tijd .................................................. 95
10.2.2 Behoorlijk beschikkend besturen ................................................................................... 96
10.3 Bestuurlijk beroep ............................................................................................................ 98
11 DE OPENBAARHEID EN BESTUURSTAAL ..............................................................................99
11.1 De openbaarheid van het bestuur = overgeslaan!! .............................................................. 99
11.2 Taalgebruik door het bestuur ........................................................................................... 100
11.3 Handhaving door het bestuur .......................................................................................... 102
12 GEFEDEREERDE EN GEDECENTRALISEERDE BEVOEGDHEDEN .......................................... 103
12.1 Gefedereerde bevoegdheden .......................................................................................... 103
12.1.1 De bevoegdheidsverdeling in België ............................................................................. 103
12.1.2 De grondslagen ........................................................................................................... 104
12.1.3 De materiële exclusiviteit ............................................................................................ 106
12.1.4 De territoriale exclusiviteit ........................................................................................... 107
3
, 12.1.4.1 De federale bevoegdheden ................................................................................... 107
12.1.4.2 De deelstatelijke bevoegdheden ........................................................................... 109
12.1.5 Extra uitzonderingen aan het basisprincipe ................................................................... 113
12.1.6 De grenzen aan de bevoegdheidsuitoefening ................................................................ 115
12.1.7 De verhoudingen tussen de federale entiteiten ............................................................. 116
12.1.8 Bevoegdheden van de Unie: bepaald in VEU en VWEU ................................................... 118
12.2 Territoriaal gedecentraliseerde bevoegdheden ................................................................. 119
12.2.1 De bevoegdheden van de Vlaamse gemeenten ............................................................. 119
13 DE INWONERS EN HUN GRONDRECHTEN......................................................................... 120
13.1 De inwoners ................................................................................................................... 120
13.1.1 De toekenning............................................................................................................. 121
13.1.2 De verkrijging .............................................................................................................. 121
13.1.3 De gevolgen en samenhangende elementen met de nationaliteit ................................... 121
13.2 De ontwikkeling van grondrechten ................................................................................... 123
13.2.1 De grote ontwikkelingen .............................................................................................. 123
13.2.2 Supranationale organisaties ter bescherming van de mensenrechten ............................ 124
13.2.2.1 De Raad van Europa - EVRM .................................................................................. 124
13.2.2.2 De Europese Unie ................................................................................................ 125
13.2.2.3 Verenigde Naties .................................................................................................. 125
13.3 De voornaamste grondrechten ........................................................................................ 126
13.3.1 Bescherming van de fysieke integriteit .......................................................................... 126
13.3.1.1 Recht op leven (artikel 2 EVRM) ............................................................................. 126
13.3.1.2 Het verbod van foltering, onmenselijke of vernederende behandeling (artikel 3 EVRM)
127
13.3.1.3 Verbod van slavernij en dwangarbeid (artikel 4 EVRM) ............................................ 127
13.3.1.4 Recht op gelijke behandeling ................................................................................ 127
13.3.2 Intellectuele vrijheden ................................................................................................. 128
13.3.2.1 Vrijheid van meningsuiting (art. 19 Gw. & art. 10 EVRM) en vrijheid van de media (art. 25
Gw.) 128
13.3.2.2 Vrijheid van vergadering (art. 26 Gw.) en vrijheid van vereniging (art. 27 Gw.) ............ 128
13.3.2.3 Vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst ....................................................... 128
13.3.2.4 Onderwijs (art. 24 Gw., artikel 2 EAP bij EVRM) ....................................................... 129
13.3.2.5 Vrijheid van taalgebruik (art. 30 Gw.) ..................................................................... 129
13.3.3 Democratische rechten ............................................................................................... 130
13.3.3.1 Recht op vrije en geheime verkiezingen (Impliciet in Gw. & Artikel 3 EAP bij EVRM) ... 130
13.3.3.2 Petitierecht (art. 28, eerste lid Gw.)....................................................................... 130
13.3.3.3 Recht op openbaarheid van bestuur (art. 32 Gw.) ................................................... 130
13.3.4 Rechten tijdens de rechtspleging ................................................................................. 130
13.3.4.1 Recht op een eerlijk proces (art. 6 EVRM) ............................................................... 130
13.3.5 Rechten tijdens de strafrechtspleging .......................................................................... 131
13.3.5.1 Wettigheidsbeginsel in strafzaken (art. 14 Gw. & art. 7 EVRM) ................................. 131
13.3.5.2 Vermoeden van onschuld en recht van verdediging ................................................ 131
13.3.5.3 Recht op tweede aanleg ....................................................................................... 131
13.3.5.4 Recht om niet tweemaal te worden berecht of bestraft ........................................... 132
13.3.6 Recht op bescherming privé-, gezins- en familieleven ................................................... 132
4
, 13.3.6.1 Recht om te huwen (art. 12 EVRM)......................................................................... 132
13.3.6.2 Het recht op bescherming van eigendom ............................................................... 132
13.3.7 Socio-economische rechten ........................................................................................ 132
13.3.7.1 Duurzame ontwikkeling (art. 7bis Gw.)................................................................... 133
13.3.8 Rechten voor specifieke groepen ................................................................................. 133
13.3.8.1 Rechten voor kinderen (art. 22bis Gw. & IVRK) ....................................................... 133
13.3.8.2 Rechten voor personen met een handicap (art. 22ter Gw.) ...................................... 133
13.4 De beperking van grondrechten ....................................................................................... 134
13.4.1 Grenzen gesteld door de Grondwet .............................................................................. 134
13.4.1.1 Formeel wettigheidsbeginsel ................................................................................ 135
13.4.1.2 Het verbod op preventieve maatregel .................................................................... 135
13.4.2 Grenzen gesteld door het EVRM ................................................................................... 136
13.4.2.1 Beperkingsvoorwaarde 1: Bij wet voorzien ............................................................. 136
13.4.2.2 Beperkingsvoorwaarde 2: Wettig doel.................................................................... 137
13.4.2.3 Beperkingsvoorwaarde 3: Noodzaak in democratische samenleving ....................... 137
13.4.3 Synthese van benaderingen Grondwet en EVRM? .......................................................... 138
13.4.3.1 Een simplitische casesstudy ................................................................................. 139
13.4.4 Bijzonder geval: gelijkheidsbeginsel ............................................................................. 141
13.4.5 Positieve actie ............................................................................................................ 142
13.4.6 ECOSOC grondrechten ............................................................................................... 142
13.4.7 Noodtoestand? ........................................................................................................... 143
13.5 Horizontale werking van grondrechten ............................................................................. 143
14 RECHTSPREKEN .............................................................................................................. 144
14.1 De federale rechtscolleges ............................................................................................. 144
14.1.1 Hoven en rechtbanken ................................................................................................ 144
14.1.1.1 De rechtspositie van rechters en magistraten ........................................................ 145
14.1.1.2 Het openbaar ministerie (staande magistratuur) .................................................... 145
14.1.1.3 Bevoegdheden ..................................................................................................... 146
14.1.1.4 Procedure (‘rechtspleging’) ................................................................................... 148
14.1.1.5 Status rechterlijke beslissingen ............................................................................ 148
14.1.1.6 Taal van de rechtspleging: territorialiteitsbeginsel .................................................. 148
14.1.1.7 Tenuitvoerlegging rechterlijke beslissingen ............................................................ 148
14.1.2 Grondwettelijk Hof en bestuurlijke rechtscolleges ........................................................ 149
14.2 De rechtscolleges van de deelstaten ............................................................................... 149
14.3 De rechtscolleges van de EU ........................................................................................... 149
14.3.1 Hof van Justitie ........................................................................................................... 149
14.4 De lokale rechtscolleges ................................................................................................. 150
15 BESCHERMEN ................................................................................................................. 150
15.1 De hiërarchie van de normen........................................................................................... 150
15.2 Hiërarchische positie van het internationaal recht ............................................................ 151
15.3 De rechtstreekse rechtsbescherming .............................................................................. 153
15.3.1 Rechtsbescherming tegen het federale niveau .............................................................. 153
5
, 15.3.1.1 De rechtsbescherming die door elke rechter kan bieden: ....................................... 153
15.3.1.2 De rechtsbescherming door het Grondwettelijk Hof (1984) ..................................... 153
15.3.1.3 De rechtsbescherming tegen het bestuur .............................................................. 157
15.3.1.4 De rechtsbescherming tegen een rechter .............................................................. 161
15.3.2 De rechtsbescherming tegen het deelstatelijk niveau .................................................... 162
15.3.3 De rechtsbescherming tefen het Europese niveau ........................................................ 163
15.3.4 De rechtsbescherming tegen het lokale niveau ............................................................. 163
15.4 DE OVERHEIDSAANSPRAKELIJKHEID .............................................................................. 163
15.5 TIJDLIJN: RECHTSBESCHERMING.................................................................................... 164
16 OEFENVRAGEN ............................................................................................................... 166
16.1 OPEN VRAAG 1 ............................................................................................................... 166
16.2 OPEN VRAAG 2 ............................................................................................................... 166
16.3 OPEN VRAAG 3 ............................................................................................................... 167
16.4 MULTIPLE CHOICE VRAAG 1 ........................................................................................... 168
16.5 MULTIPLE CHOICE VRAAG 2 ........................................................................................... 169
16.6 MULTIPLE CHOICE VRAAG 3 ........................................................................................... 169
16.7 MULTIPLE CHOICE VRAAG 4 ........................................................................................... 170
2 DE ACTUALITEIT
“Rwanda verbreekt diplomatieke banden met België, prévot wijst Rwandese diplomaten uit.”
Buitenlandse betrekkingen = artikel 167, paragraaf 1 Gw
De koning heeft de leiding DUS de regering (= beleidsbeslissingen)
De bevoegde persoon: de minister van buitenlandse zaken
Situatie: België kiest te veel partij voor Congo dus de Minister van Buitenlandse Zaken heeft
beslist om hetzelfde te doen en de Rwandese diplomaten uit te zetten
https://www.demorgen.be/snelnieuws/rwanda-verbreekt-diplomatieke-banden-met-belgie-prevot-wijst-
rwandese-diplomaten-uit~bb868996/
De grondwetswijziging van artikel 151 GW = een bicamerale aangelegenheid (kamer is akkoord, nu Senaat
nog)
6
,3 INLEIDNG
DE DEFINITIE: het staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen van
de staat, de instelling en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot elkaar en die tot de
burger.
Het staatsrecht = het constitutioneel recht = het grondwettelijk recht
3.1 De drie luiken van de cursus:
1. De instellingen van de staat (= hoe komen ze tot stand, hun bevoegdheden, hoe functioneren ze,
…)
2. Het federalisme (=de staatshervormingen)
a. Een eenheidstaat naar een federale staat met verschillende bestuursniveaus
3. De grondrechten
3.2 De essentie/kernboodschap van de hele cursus
“België is een meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
België België als staat Een staat brengt gevolgen met
- (Internationale) zich mee
rechtsverantwoordelijkheid
- Verdragsbevoegdheid
- Buitenlandse betrekkingen
- Gewapende macht (=leger)
Meergelaagde Staatshervorming Het federalisme
Gemeenschappen en gewesten Evolutie → een eenheidstaat
naar een meergelaagde staat
Bevoegdheidsverdeling met 3 niveaus (= staat,
gemeenschappen en gewesten)
Provincies en gemeenten
De provincies en gemeenten:
een uitdrukkelijke verankering in
de grondwet = Art. 41 GW
Democratische “Parlementaire democratie” België is een democratie
- Demos: volk
- Kratos: macht
Verkiezingen - Het volk beslist
Het parlement is in principe het
belangrijkste orgaan
Legaliteitsbeginsel Het legaliteitsbeginsel: alle
handelingen door de overheid
Parlementaire controle die een invloed hebben op de
grondrechten moeten een basis
hebben in formele, wettelijke
normen
7
, Rechtsstaat De staat is gebonden door het recht waarvan Het idee: de staat is ook
zij de toepassing verzekert gebonden door het recht
Naast de burgers en
Hiërarchie van de normen individuelen
Door de verlichting
Rechtsbescherming
Tegen de wetgever (GwH) De rechtstaat veronderstelt een
Tegen het bestuur (RvS) hiërarchie der normen
De staat mag het
Onafhankelijke rechters hogere recht niet
schenden DUS
Fundamentele rechten en vrijheden (= sommige recht is
voldoende respecteren) belangrijker dan
anderen
Europa Europese Unie België is lid van de EU en de
Raad van Europa (= staat niet
Raad van Europa alleen)
De Europese Unie
Multilevel constitutionalism De Raad van Europa
(=mensenrechten)
Verhouding Belgisch (grondwettelijk) recht = veel verplichtingen van
en internationaal/Europees recht bovenaf (= de staatsstructuur)
Multilevel constitutionalism: het
GW vindt op multi-level (=
verschillende niveaus) plaats
BV: de EU
De omzetting + doorwerking
3.3 Het ontbrekende woord
Het woord “GRONDWET” ontbreekt
België is een “grondwettelijke, meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”
De grondwet is het basispunt van de Belgische staat (= niet elk land heeft ene GW zoals VK, Israël)
Het woord grondwet heeft twee betekenissen:
De materiële betekenis vs de formele betekenis
De wijziging van de grondwet zou geen sinecure mogen zijn
o Nuancering: de GW moet aangepast wordt om de GW te wijzignen aan veranderende
opvattingen
De vraag voor het examen: wat kan ik onder de kernboodschap plaatsen? WANT de cursus is een
uitbening van die ene zin
8
,Een toepassing:
HET EERSTE PUNT:
De achterliggende reden: de aanleiding bevond zich in een decreet van het Vlaams Gewest (= een wet
uitgevaardigd door het Vlaams Parlement) en het decreet wijzigde een wet en legde nieuwe regels op
omtrent het onverdoofd slachten van dieren
Het decreet: een verbod op onverdoofd slachten DUS eerst verdoven en dan slachten, want met
wou dierenleed tegengaan
Een uitzondering voor religieuze vormen van slachten
Het idee was de slachting zelf gebeurt om bedwelmd, maar meteen na dat de keel is
overgesneden, moet het worden verdoofd
Een decreet dat een wet wijzigt = een vreemde zin
- De bevoegdheidsverdeling tussen de federale overheid en de gemeenschappen en gewesten is in
principe exclusief (= de gemeenschappen en gewesten mogen er niet aankomen)
- Toepassing: het Vlaams gewest is niet bevoegd om een Federale materie te wijzigen = basisidee
- MAAR: dierenwelzijn is overgegeveld in 2014 van het federaal niveau naar het gewestelijke
materie DUS het is een bevoegdheid van het parlement van het Vlaams Gewest
HET TWEEDE PUNT:
De achterliggende reden: de religieuze organisaties waren niet opgezet met de wet en vonden dat de wet
in strijd was met bepaalde fundamentele rechten en vrijheden van hun geloof
- Een schending van het recht op een vrije beleving van hun godsdienst
- De overheid mag de grondrechten niet schenden DUS de organisatie moet rechtsbescherming
kunnen terugkrijgen (= wet aanvechten)
- De rechtsbescherming: de onafhankelijke rechters geven de rechtsbescherming in het
Grondwettelijk Hof (=optreden tegen de wetgeving)
- Het GwH: het is geen puur nationale bevoegdheid meer, maar er zit een element van het
Europees Unierecht DUS hebben ze een prejudiciële vraag gesteld aan het Hof van Justitie (=
hoogste hof van de EU)
- Het Hof van Justitie: een antwoord gegeven + daarna heeft het GwH zijn arrest geveld
- Het arrest: geen schending van de grondwet (= het decreet is niet in strijd met de vrijheid van
godsdienst)
Het Europees Hof voor de rechten van de mens: de organisaties tekenen beroep aan
- De vraag: vaststelling dat België hun grondrecht heeft geschonden
9
, - Het arrest: NEEN, geen schending van artikel 9 EVRM
- Casus afgesloten (7 jaar later)
!!CONCLUSIE: de verschillende leerstukken zijn niet los van elkaar te begrijpen!! →
bevoegdheidsverdeling, grondrechten, bescherming, rechtstaat, EU, wetgeving, prejudiciële vragen,
EVRM, …
4 DE KRACHTLIJNEN
4.1 De inleiding – wat is recht?
DE DEFINITIE: Recht is een rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via
sancties afdwingbare normen die dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de
samenleving
Het recht creëert orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht
- Het vertoont onderlinge samenhang (= 2 juristen moeten dezelfde opvatting hebben)
- Systeem met een eigen begrippenkader, onderliggende basiswaarden
- Een coherent systeem dat ook bepaalde onderliggende basiswaarden nastreeft
Rechtzekerheid: dezelfde regel voor iedereen (= kan tot oneerlijke gevolgen leiden)
Rechtvaardigheid
- Afdwingbaar ≠ moraal, godsdienstige regels, afspraken binnen familieverband
- Recht ~ maatschappij = in elkaar verweven
Het recht probeert de maatschappij te sturen
▪ Toepassing: de nieuwe regering De Wever → zoveel mogelijk mensen aan het
werk = werkloosheidsuitkering afbouwen
De maatschappij heeft invloed op het recht
▪ Toepassing: betogingen
Summa divisio = het grootste onderscheid (= niet altijd duidelijk)
Publiekrecht – Privaatrecht
Het Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere (rechts)personen
Het Publiekrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen overheid en particuliere (rechts)personen
en overheden onderling
Staatsrecht, bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht, strafrecht, recht van
de lokale besturen, delen van het omgevingsrecht, van het sociaal recht …
10
