STRAFPROCESRECHT
Kritisch tegenover systeem vs. moeilijkheid (los van de echte schandalen die ook echt
schandalen zijn)
Elk jaar komen er 500.000-600.000 zaken binnen bij de parketten (correctioneel) + de zaken
van het jaar voordien duren vaak langer dan een jaar (= doorlooptijd van langer dan een jaar)
gerechtelijke achterstand
Wezenlijke taak parketmagistraat: beslissen om niets te doen = seponeren (essentieel om
systeem beheersbaar te maken)
Zo goed mogelijk gebruik maken van dossiers die je wel gaat behandelen lukt soms wel en
soms niet
- Bv. fout gegaan bij Julie Van Espen
o Aangerand en vermoord door iemand die reeds veroordeeld was voor een
verkrachting en op vrije voeten was maar niet had mogen zijn nadien wet
aangepast = juridische vraag
o Zaak moest nog opnieuw voorkomen in beroep, te veel tijd tussen eerste aanleg
en beroep, geen prioriteit gegeven; omwille van overbelasting van de Kamer
heeft men die Kamer afgeschaft, de zaken die aan de Kamer waren
toevertrouwd moesten worden herverdeeld, maar dit is zonder prioriteit
gebeurd = organisatorische vraag
o Burgerrechtelijke schadeclaim ouders tegen Belgische staat voor fouten: zeer
geslaagde communicatie voor deze actie, om aan de kaak te stellen hoe slecht
het strafrechtelijke systeem kan functioneren, voorbeeldfunctie (zie voorlopige
hechtenis)
o Als het systeem niet zorgvuldigd wordt aangepast, en de mensen niet op de
juiste moment de juiste stappen zetten om prioritaire zaken ook prioritair te
behandelen, wordt het systeem geconfronteerd met een panne. De Hoge Raad
gaat kijken wat er in het dossier is gebeurd en is misgelopen. Hieruit is
gebleken dat door het gebrek aan aandacht aan mogelijke gevaren dit is kunnen
gebeuren. Om deze reden is de Belgische staat ook aansprakelijk gesteld (obv
art. 1382 Oud BW).
- Bv. Dossier Kelk
o Aartsbisschop in Mechelen waar het hele archief werd meegenomen en in
beslag werd gelegd naar aanleiding van een mogelijk schuldig verzuim van de
kerk in bepaalde dossiers in 2010.
o Pas nu, in 2025 is de zaak klaar om voor de Raadkamer te komen, dus 10 jaar
later. Voor een deel is dit logisch en genuanceerd te verklaren door
procedurefouten gemaakt door Justitie. Daarnaast wordt er ook vastgesteld dat
1
, er binnen Justitie ook stappen zijn gezet waar je je vragen bij kan stellen. Is er
dan sprake van een gebrekkige wil om deze zaak door te voeren of niet? Wat
heeft justitie dan al deze jaren gedaan met deze toestand die bestond?
Doelstellingen van het vak
1) Verdieping: grondig een aantal leerstukken uitdiepen bv. onderzoekshandelingen,
procedurefouten en (remediëren van) nietigheden (sleutelfunctie Antigoon)
2) (Beperkt) rechtsvergelijking: geïntegreerd in de leerstof
3) Enkele gaten invullen uit basiscursus: Assisen en rechtsmiddelen (Cassatie , hoger
beroep en verzet)
4) Beleidsdiscussie over de hervorming van het strafrecht en strafvordering
o Nieuw Sw.
De term ‘vergelding’ is uit het Strafwetboek gehaald (naar aanleiding
van de zaak Reuzegom)
Minstens 2 jaar overgangsfase voor want bijwerking interne
instrumenten (vademecums met kwalificaties,…)
Inwerkingtreding 9 april 2026
o Beleidsvraag Sv. (strafprocesrecht) ligt nog heel erg open
Commissie ingesteld door Koen Geens
Wetsvoorstel ingediend 2020
Nog hangende in parlement
Op een aantal punten controversieel: grote voorstanders en
tegenstanders
Ambitieus: maakt komaf met een aantal instellingen die traditie zijn en
lang teruggaan omdat in werkelijkheid niet meer aangepast aan de
huidige samenleving
Voorkennis: nuttig om basiscursus terug te lezen voor bepaalde stukken, soms hier in sneller
tempo opgefrist om dan dieper te gaan, voor sommige onderdelen wordt alles in deze les
besproken (zal duidelijk gemaakt worden, bv. assisen) + extra vereiste: interesse
Examen
Gesloten boek
Open vragen
Deels theorie deels casussen
Aantal belangrijke vragen (worden beantwoord doorheen de cursus)
- De wenselijkheid van de figuur van de onderzoeksrechter?
- De burgerlijke partijstelling – de positie van het slachtoffer – is dat een goed
systeem?
- De complexiteit van de tussenfase na een gerechtelijk onderzoek?
-
2
,UITEENZETTING VAN DE GROTE LIJNEN VAN DE GESCHIEDENIS
1788: Déclaration des droits de l’homme en du citoyen
1791: Code Lepeletier
- Afschaffing inquisitoir systeem
- Invoering van jury naar Engels model
1808: Code d’instruction criminelle
- = nog altijd basis strafprocesrecht
- Napoleon, meer dan 200 jaar oud nadenken over wenselijkheid nieuw wetboek
- Inquisitoir systeem gekozen (ook over nagedacht om accusatoir te maken zoals in
Angelsaksische landen) – ons wetboek had er anders kunnen uitzien
o Gemengd/hybride model: inquisitoir vooronderzoek vs. accusatoire fase
voor vonnisgerecht
o Twee systemen niet meer in de zuivere vorm aanwezig; beide systemen zijn
onderhevig aan elkaars invloed
- Van bij het begin kritische ingesteldheid er moet een update komen
19e eeuw: Commissie voor een beter uitgewerkt wetboek van strafprocesrecht
- Commissie heeft meer dan 20 jaar bestaan, maar heeft nooit een nieuw Strafwetboek
kunnen samenstellen ; enige resultaat is Wet van 18 april 1979:
- => Voorafgaande titel Sv (32 artikelen)
Art. 32 VTSV art. 9 Sv.
Tot jaren 1980-90: nog pogingen maar weinig tot geen resultaat
- Koninklijke Commissaris tot hervorming van het Strafwetboek met ontwerp ‘Bekaert’
- …
Katalysatoren van een hervorming: de “loden jaren” ’80 en ‘90
- Belangrijke jaren wat betreft criminaliteit: golf van criminaliteit
- Bende van Nijvel
o Wetgevingen op maat van dat dossier nl. de verjaring (ze wilden het dossier
niet laten verjaren)
o 5 mogelijke verklaringen: destabilisatie door extreemrechts meest plausibel
- Cellule Communiste Combatante (CCC): extreemlinkse aanslagen 2 doden bij
ontploffing in Brussel in gebouw dat verlaten had moeten zijn maar het niet was (maar
was niet de bedoeling)
- Begonnen met het oprichten van onderzoekscommissies: parlement doet onderzoek
over wat er fout gaat in die onderzoeken
o Eerste parlementaire onderzoekscommissie “Bende van Nijvel” (1990)
3
, o Tweede parlementaire onderzoekscommissie “Bende van Nijvel” (1996-97)
o Voorstellen bv. Bende van Nijvel 2: totale afwezigheid overkoepelende
coördinatie instelling nodig: federaal parket hier rechtstreeks uit voort
gekomen (heeft vandaag de dag ook dat dossier overgenomen maar nog geen
resultaat)
- Jaren 90: Dutroux, ontvoeringen van kinderen
o Parlementaire onderzoekscommissie Dutroux
o Octopusoverleg: overleg tussen 8 politieke partijen die allemaal bereid waren
om justitie te hervormen; 2 grote gevolgen
Demilitarisering van de rechtsmacht
Eenmaking van de politie
Wet van 12 maart 1998 tot verbetering van de strafrechtspleging in het stadium van het
opsporingsonderzoek en het gerechtelijk onderzoek = Wet Franchimont 1
- Resultaat commissie Franchimont
- Wetboek half hervormd: fase van het onderzoek
- Proberen te verruimen tot Franchimont 2 (de grote Franchimont): mislukt
o Er was een grote nadruk op bescherming van de verdediging in het ontwerp; Er
werd gevreesd voor overmatige bescherming, want zou vertraging geven etc.
Jaren 2000: eventjes windstil
- Wetsontwerp houdende het Wetboek van strafprocesrecht (Parl.St. Kamer, nr. 51-
2138/001, 2/12/2005)
2016: Koen Geens minister van Justitie plan om de wetboeken eigentijds te maken
(ambitieus)
- Commissies opgericht en rol academici
- Hink-stap-sprong: kleine stap en uiteindelijk grote sprong
o Korte termijn: Pot-pourri
o Daarna nieuwe wetboeken
- Wet 5 februari 2016 (“Pot-pourri II”): heel stevige hervormingen dus ook al een
stevige stap verbetering strafprocesrecht maar geen coherent wetboek.
Commissies strafrecht en strafprocesrecht
- Commissie tot hervorming van het strafprocesrecht: wetsontwerp houdende het
Wetboek van strafprocesrecht (Parl.St. Kamer 2019-2020, nr. 1239/001)
o Ligt in de schuif want nog te controversieel en geen politiek compromis
- Met elkaar verbonden dus beter samen bekijken en bespreken en linken zien en samen
introduceren probleem nieuw Sw. en oud Sv.: coördinatieproblemen
4
Kritisch tegenover systeem vs. moeilijkheid (los van de echte schandalen die ook echt
schandalen zijn)
Elk jaar komen er 500.000-600.000 zaken binnen bij de parketten (correctioneel) + de zaken
van het jaar voordien duren vaak langer dan een jaar (= doorlooptijd van langer dan een jaar)
gerechtelijke achterstand
Wezenlijke taak parketmagistraat: beslissen om niets te doen = seponeren (essentieel om
systeem beheersbaar te maken)
Zo goed mogelijk gebruik maken van dossiers die je wel gaat behandelen lukt soms wel en
soms niet
- Bv. fout gegaan bij Julie Van Espen
o Aangerand en vermoord door iemand die reeds veroordeeld was voor een
verkrachting en op vrije voeten was maar niet had mogen zijn nadien wet
aangepast = juridische vraag
o Zaak moest nog opnieuw voorkomen in beroep, te veel tijd tussen eerste aanleg
en beroep, geen prioriteit gegeven; omwille van overbelasting van de Kamer
heeft men die Kamer afgeschaft, de zaken die aan de Kamer waren
toevertrouwd moesten worden herverdeeld, maar dit is zonder prioriteit
gebeurd = organisatorische vraag
o Burgerrechtelijke schadeclaim ouders tegen Belgische staat voor fouten: zeer
geslaagde communicatie voor deze actie, om aan de kaak te stellen hoe slecht
het strafrechtelijke systeem kan functioneren, voorbeeldfunctie (zie voorlopige
hechtenis)
o Als het systeem niet zorgvuldigd wordt aangepast, en de mensen niet op de
juiste moment de juiste stappen zetten om prioritaire zaken ook prioritair te
behandelen, wordt het systeem geconfronteerd met een panne. De Hoge Raad
gaat kijken wat er in het dossier is gebeurd en is misgelopen. Hieruit is
gebleken dat door het gebrek aan aandacht aan mogelijke gevaren dit is kunnen
gebeuren. Om deze reden is de Belgische staat ook aansprakelijk gesteld (obv
art. 1382 Oud BW).
- Bv. Dossier Kelk
o Aartsbisschop in Mechelen waar het hele archief werd meegenomen en in
beslag werd gelegd naar aanleiding van een mogelijk schuldig verzuim van de
kerk in bepaalde dossiers in 2010.
o Pas nu, in 2025 is de zaak klaar om voor de Raadkamer te komen, dus 10 jaar
later. Voor een deel is dit logisch en genuanceerd te verklaren door
procedurefouten gemaakt door Justitie. Daarnaast wordt er ook vastgesteld dat
1
, er binnen Justitie ook stappen zijn gezet waar je je vragen bij kan stellen. Is er
dan sprake van een gebrekkige wil om deze zaak door te voeren of niet? Wat
heeft justitie dan al deze jaren gedaan met deze toestand die bestond?
Doelstellingen van het vak
1) Verdieping: grondig een aantal leerstukken uitdiepen bv. onderzoekshandelingen,
procedurefouten en (remediëren van) nietigheden (sleutelfunctie Antigoon)
2) (Beperkt) rechtsvergelijking: geïntegreerd in de leerstof
3) Enkele gaten invullen uit basiscursus: Assisen en rechtsmiddelen (Cassatie , hoger
beroep en verzet)
4) Beleidsdiscussie over de hervorming van het strafrecht en strafvordering
o Nieuw Sw.
De term ‘vergelding’ is uit het Strafwetboek gehaald (naar aanleiding
van de zaak Reuzegom)
Minstens 2 jaar overgangsfase voor want bijwerking interne
instrumenten (vademecums met kwalificaties,…)
Inwerkingtreding 9 april 2026
o Beleidsvraag Sv. (strafprocesrecht) ligt nog heel erg open
Commissie ingesteld door Koen Geens
Wetsvoorstel ingediend 2020
Nog hangende in parlement
Op een aantal punten controversieel: grote voorstanders en
tegenstanders
Ambitieus: maakt komaf met een aantal instellingen die traditie zijn en
lang teruggaan omdat in werkelijkheid niet meer aangepast aan de
huidige samenleving
Voorkennis: nuttig om basiscursus terug te lezen voor bepaalde stukken, soms hier in sneller
tempo opgefrist om dan dieper te gaan, voor sommige onderdelen wordt alles in deze les
besproken (zal duidelijk gemaakt worden, bv. assisen) + extra vereiste: interesse
Examen
Gesloten boek
Open vragen
Deels theorie deels casussen
Aantal belangrijke vragen (worden beantwoord doorheen de cursus)
- De wenselijkheid van de figuur van de onderzoeksrechter?
- De burgerlijke partijstelling – de positie van het slachtoffer – is dat een goed
systeem?
- De complexiteit van de tussenfase na een gerechtelijk onderzoek?
-
2
,UITEENZETTING VAN DE GROTE LIJNEN VAN DE GESCHIEDENIS
1788: Déclaration des droits de l’homme en du citoyen
1791: Code Lepeletier
- Afschaffing inquisitoir systeem
- Invoering van jury naar Engels model
1808: Code d’instruction criminelle
- = nog altijd basis strafprocesrecht
- Napoleon, meer dan 200 jaar oud nadenken over wenselijkheid nieuw wetboek
- Inquisitoir systeem gekozen (ook over nagedacht om accusatoir te maken zoals in
Angelsaksische landen) – ons wetboek had er anders kunnen uitzien
o Gemengd/hybride model: inquisitoir vooronderzoek vs. accusatoire fase
voor vonnisgerecht
o Twee systemen niet meer in de zuivere vorm aanwezig; beide systemen zijn
onderhevig aan elkaars invloed
- Van bij het begin kritische ingesteldheid er moet een update komen
19e eeuw: Commissie voor een beter uitgewerkt wetboek van strafprocesrecht
- Commissie heeft meer dan 20 jaar bestaan, maar heeft nooit een nieuw Strafwetboek
kunnen samenstellen ; enige resultaat is Wet van 18 april 1979:
- => Voorafgaande titel Sv (32 artikelen)
Art. 32 VTSV art. 9 Sv.
Tot jaren 1980-90: nog pogingen maar weinig tot geen resultaat
- Koninklijke Commissaris tot hervorming van het Strafwetboek met ontwerp ‘Bekaert’
- …
Katalysatoren van een hervorming: de “loden jaren” ’80 en ‘90
- Belangrijke jaren wat betreft criminaliteit: golf van criminaliteit
- Bende van Nijvel
o Wetgevingen op maat van dat dossier nl. de verjaring (ze wilden het dossier
niet laten verjaren)
o 5 mogelijke verklaringen: destabilisatie door extreemrechts meest plausibel
- Cellule Communiste Combatante (CCC): extreemlinkse aanslagen 2 doden bij
ontploffing in Brussel in gebouw dat verlaten had moeten zijn maar het niet was (maar
was niet de bedoeling)
- Begonnen met het oprichten van onderzoekscommissies: parlement doet onderzoek
over wat er fout gaat in die onderzoeken
o Eerste parlementaire onderzoekscommissie “Bende van Nijvel” (1990)
3
, o Tweede parlementaire onderzoekscommissie “Bende van Nijvel” (1996-97)
o Voorstellen bv. Bende van Nijvel 2: totale afwezigheid overkoepelende
coördinatie instelling nodig: federaal parket hier rechtstreeks uit voort
gekomen (heeft vandaag de dag ook dat dossier overgenomen maar nog geen
resultaat)
- Jaren 90: Dutroux, ontvoeringen van kinderen
o Parlementaire onderzoekscommissie Dutroux
o Octopusoverleg: overleg tussen 8 politieke partijen die allemaal bereid waren
om justitie te hervormen; 2 grote gevolgen
Demilitarisering van de rechtsmacht
Eenmaking van de politie
Wet van 12 maart 1998 tot verbetering van de strafrechtspleging in het stadium van het
opsporingsonderzoek en het gerechtelijk onderzoek = Wet Franchimont 1
- Resultaat commissie Franchimont
- Wetboek half hervormd: fase van het onderzoek
- Proberen te verruimen tot Franchimont 2 (de grote Franchimont): mislukt
o Er was een grote nadruk op bescherming van de verdediging in het ontwerp; Er
werd gevreesd voor overmatige bescherming, want zou vertraging geven etc.
Jaren 2000: eventjes windstil
- Wetsontwerp houdende het Wetboek van strafprocesrecht (Parl.St. Kamer, nr. 51-
2138/001, 2/12/2005)
2016: Koen Geens minister van Justitie plan om de wetboeken eigentijds te maken
(ambitieus)
- Commissies opgericht en rol academici
- Hink-stap-sprong: kleine stap en uiteindelijk grote sprong
o Korte termijn: Pot-pourri
o Daarna nieuwe wetboeken
- Wet 5 februari 2016 (“Pot-pourri II”): heel stevige hervormingen dus ook al een
stevige stap verbetering strafprocesrecht maar geen coherent wetboek.
Commissies strafrecht en strafprocesrecht
- Commissie tot hervorming van het strafprocesrecht: wetsontwerp houdende het
Wetboek van strafprocesrecht (Parl.St. Kamer 2019-2020, nr. 1239/001)
o Ligt in de schuif want nog te controversieel en geen politiek compromis
- Met elkaar verbonden dus beter samen bekijken en bespreken en linken zien en samen
introduceren probleem nieuw Sw. en oud Sv.: coördinatieproblemen
4
