Samenvatting cytologie

CYTOLOGIE
1. INLEIDING TOT DE CYTOLOGIE

 Definitie cel = kleinste anatomische en functionele eenheid v leven, gevormd dr deling v eerder
bestaande cellen

 Celtheorie: 4 basisconcepten
o Zijn bouwstenen v alles dat leeft
o Cellen = kleinste functionele eenheid van leven
o Gevormd dr deling v andere cellen
o Homeostase in elke cel (inwendig evenwicht bewaard)

 Indeling v cellen
 kunnen herkennen: bv. bij wat hoort het

Prokaryoten Eukaryoten (menselijk lichaam)
1-cellig (bacteriën) 1-cellig OF meercellig
Eenvoudige inwendige organisatie Complexe inwendige organisatie
1 µm 10 µm (gemidd. cel v menselijk lichaam)
Geen: Wel
 Kern  Kern
 Cytoskelet  Cytoskelet
 Membraan organellen  Membraan organellen
RNA en eiwit in cytosol gemaakt RNA in kern gemaakt
Eiwit in cytosol gemaakt
Deling dr: insnoering Deling dr mitose
Geen celdifferentiatie Celdifferentiatie bij meercelligen
DNA circulair/ geen histonen Lineair (helix) met histonen
Weinig gespecialiseerd Sterk gespecialiseerd

 Celdifferentiatie
= tijdens ontwikkeling vh meercellige organisme: versch. set v genen of DNA w geactiveerd
 elke cel: unieke eiwitproductie & cytoplasmatische activieit  elke cel heeft unieke vorm & functie
 zo ontstaan specifieke cellen (spiercellen, zenuwcellen, vetcellen, …)
o Geen genetische dumping: wel selectieve gen-activatie
 Genetische dumping = stukken DNA worden uit cel geduwd en zijn niet meer beschikbaar
 selectieve gen-activatie
 Genen activeren: zo worden ze een bep. soort cel

 Centrale dogma celbiologie:
= alles wat leeft werkt op (bijna) zelfde manier
o In elke cel: erfelijk materiaal opgeslagen in genen of DNA

DNA (= genotype, info ih genoom)
Transcriptie
RNA
Translatie
PROTEIN (= fenotype, hoe ziet cel functioneel en fysisch eruit)



1

,  Vorm v cel: afh. v
o Celdifferentiatie
o Omgeving waarin cel zich bevindt
 Wnr deze verandert: een soort cel kan anders gaan functioneren = cellulaire micro-omgeving




2. DE BOUW VAN EEN EUKARYOTE (MENSELIJKE) CEL

 Alle cellen uit ons lichaam: ontstaan uit zygote
o Ontstaan dr versmelting oöcyt en spermatozoön

Evolutie vd 1e delingen
o Zygote (bevruchte cel)
 exponentiële delingen
 morula
 blastula (vochtblaasje)
 gastrula (ectoderm,
mesoderm, achteron)
ih midden ontstaat weefsel



 Celbouw menselijke cel
o Celmembraan
o Cytoplasma met
 cytosol,
 organellen
 cytoskelet
o Celkern




 Met LM: cellen, celkern, nucleolen
o  celorganellen NIET zichtbaar




2.1 CELMEMBRAAN OF PLASMALEMMA

 Definitie celmembraan = het deel dat de celinhoud afgrenst vd celomgeving

 Structuur: heel dun (enkel zichtbaar met EM)

 Bestaat hoofdzakelijk uit:
o Vetten (fosfolipiden en cholestrol)
o Hierop ronddrijvende eiwitten (transmembranair/perifeer)
o Hierop soms ook suikergroepen (glycolipiden en glycoproteïnen)


2

,  Modellen
o Jaren 70: fluid-mosaic model (vloeiend mozaïek model) ’ijsblokjes op glas water drijven’
 Ronddobberende eiwitten

o Jaren 90: lipid raft (vettige boot)

o 2024: proteolipid codes
 eiwitten en lipiden organiseren zich onderling op het celmembraan en geven zo de
structuur v membraan vorm

 Aanmaak celmembraan: ih ER  ad cytosolzijde

 Bv. vetdruppels op soep (van bouillon)
o = triglyceriden
 Vormen geen dubbellaag/ sferen: wel losse vetogen ah opp.
 <-> fosfolipiden: vormen vanzelf sferen/ dubbellagen dr amfifatische aard




MEMBRAANLIPIDEN (40% VD MASSA V CELMEMBRAAN)

 Lipidensamenstelling varieert (tss cellen en celonderdelen)  zie pg 24

 Functies:
o Basisstructuur
o Signaalfunctie bij specifieke lipiden samenstellingen

 3 soorten bouwstenen:
1.Glycerofosfolipiden
o Meest voorkomende: fosfatidylcholine (PC) -> niet-verzadigd

2.Sphingolipiden
o Basistructuur: ceramide
o Kan versch. polaire koppen hebben

3. Sterolen(= cholestrolmolecules)
o Zit tss fosfolipiden id dubbellaag
o Amphifatisch:
 Grote apolaire keten tss koolstofstaarten vd fosfolipiden
- Vult gaten vd knikken vd niet-verzadigde vetzuren
 Stijfheid verhoogt hierdoor
o Hoge concentratie cholestrol: minder fluïditeit
 Cholestrol verhoogt stevigheid v membraan (voorkomt te grote stijfheid bij lage T°)




3

, Eigenschappen celmembraan

1. Amfipathische moleculen:
o Hydrofiele kant
 Waterminnend
 Fosfaatkoppen: aangetrokken dr water
o Hydrofobe kant
 Waterafstotend
 Vetzuurstaarten: zoeken andere hydrofobe moleculen op om zich naast te schikken
 Vetoplosbaar

 Hierdoor vormen fosfolipiden spontaan dubbellaag (bi-layer) in water
o Hydrofiele fosfaatkoppen ad buitenkant
Hydrofobe vetzuurstaarten ad binnenkant (nr elkaar toe)
 Er ontstaat automatisch een bolvormige dubbele laag bij contact met water

2. Selectieve barrière:
o beschermt inwendige vd cela
o Houdt chemische samenstelling stabiel (laat bepaalde stoffen dr, andere niet (bv. water niet)

3. Zelf-herstellend: kleine breuken sluiten spontaan
o Klein scheurtje  hydrofobe staart blootgesteld aan water  stoten water af  zoeken elkaar op
 sluiten automatisch gat id membraan

o Grote scheur: gespecialiseerd reparatie systeem reageert op plotse Ca-influx  leidt tot
 fusie v membraancompartimenten
 dichting vh lek

4. flexibel (Fluïditeit)
o 1. Vetzuurstaarten
 Kortere: meer fluïditeit (interageren minder met elkaar)
 Langere: stevigere barrière, minder permeabel membraan

o 2. Verzadigde vetzuren
 Niet-verzadigde: knikken id staarten  meer fluïditeit
- ‘vloeibare olie’
 Verzadigde:
- Stijvere structuur barrière
- Vol met water




4