DEEL 0: Algemene situering vakgebied
1. Algemene introductie
—-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1. Geschiedenis van de forensische psychologie
1896 ⇒ Albert von Schrenck-Notzing, Duitsland
● Eerste psychiater als expert in de rechtbank bij moordzaak.
● Haalt studies aan over suggestibiliteit en geheugen (heel beïnvloedbaar, niet betrouwbaar)
○ Om aan te tonen dat ooggetuigen niet altijd betrouwbaar zijn
1900 ⇒ Alfred Binet, Frankrijk
● Sterke pleitbezorger voor het gebruik van psychologische tests bij delinquenten
○ Meer nood aan gestandaardiseerde psychodiagnostiek
1907 ⇒ Hugo Münsterberg, Duitsland
● Eerste echt publicatie in Forensische psychologie ‘On the witness stand’
○ Inhoud: Forensische toepassingen van de psychologie: accuraatheid van ooggetuigen,
suggestibiliteit voor getuigenissen/bekentenissen, preventie van misdaad
1911 ⇒ Juliaan Varendonck, België
● Pleit tegen het gebruik van getuigenissen van kinderen in de rechtbank omwille van nog niet
voldoende ontwikkelde mentale capaciteit
1950 - 1960 ⇒ Verschillende zaken waarin kennis uit de (sociale) psychologie gebruikt werd in justitiële
besluitvorming (bepalen mee het oordeel)
● vb. Brown v. Board of Education
○ Rechtszaak over rassenscheiding in openbare scholen
○ Besluitvoering obv. sociaal psychologisch experiment dat kinderen Afro-Amerikaanse
en witte poppen niet gelijkaardig behandelen.
1970 ⇒ Forensische psychologie als aparte divisie binnen the American Psychological Association (APA)
2001 ⇒ 2001: Klinische forensische psychologie als (aparte) specialiteit voor klinische praktijk
● Hier in BE
RODE DRAAD: Psychologie als wetenschap gaat zich stilletjes aan gaan bemoeien met rechtspraak
● Men gebruikt kennis over psychologie om rechtspraak te motiveren
2. Forensische Psychologie =
1. Definities
APA’s speciality guidelines for “Forensic psychology refers to professional practice by any psychologist working within
Forensic psychologists any subdiscipline of psychology (e.g., clinical, developmental, social, cognitive) when
applying the scientific, technical or specialized knowledge of psychology to the law to assist
in addressing legal, contractual and administrative matters.”
Vlaamse Vereniging van Klinisch “Forensische psychologie verwijst naar de professionele praktijk v iedere klinisch
Psychologen (VVKP) psycholoog die wetenschappelijke, technische en/of gespecialiseerde psychologische ken
nis toepast op
1. Justitiële vragen met betrekking tot contractuele, administratieve en juridische
probleemstellingen, en …
2. Niet-justitiële vragen met betrekking tot grensoverschrijdend gedrag (onder
andere preventie, bemiddeling en vrijwillige hulp - verlening).
“De forensisch psycholoog is diegene die gespecialiseerd is in preventie van
crimineel/normoverschrijdend gedrag, de forensische psychodiagnostiek en/of de
behandeling van plegers dan wel slachtoffers”
2. Overzicht
1
, 3. Forensische Psychologie ←→
1. Forensische Psychologie ←→ Klinische psychologie
Forensische Psychologie Klinische Psychologie
Doelstelling (primaire focus): Beschermen maatschappij Doelstelling (primaire focus): Welzijn cliënt
● Welzijn cliënt speelt ook rol, maar niet primair
● Vraagt ook andere theorie en vaardigheden van
forensisch psycholoog
Uitgangspunt: Uitgangspunt: Subjectieve waarde
● Heteroanamnese ● Verhaal van cliënt staat centraal
○ = Niet alleen vertrekken vanuit verhaal van ○ Ookal is het niet volledig correct, objectief
dader, maar ook bevragen van omgeving
● Dossierstudie
○ vb. Eerdere opname?
○ vb. Eerdere feiten?
Context: Context:
● (Meestal) opgelegd ● Meestal) vrijwillig
● Aanwezigheid van 3e partij: Justitie als opdrachtgever ● Geen aanwezigheid van 3e partij
○ Resultaat: Psycholoog moet rapporteren aan
justitie
■ vb. rapportering of cliënt therapie
goed opvolgt
● Specifieke stressoren:
○ Agressie, bedreigingen,…
2. Forensische Psychologie ←→ Recht1
Forensische Psychologie Recht
Taal / Training: Stoornis Taal / Training: Zeer zwart-wit denken
● Stoornis die mee aan de basis ligt vd feiten? ● Schuldig / Niet Schuldig
● Goed / Kwaad
Psychologische waarheid Juridische waarheid
● Gebaseerd op: Wetenschappelijke observatie en testen ● Gebaseerd op: Redenering (van advocaten)
● Methode waarheid achterhalen: Inductie ● Methode waarheid achterhalen: Deductie
○ Vertrekpunt: Nulhypothese ○ Gebruikt een contradictoire procedure
■ Doel is deze te weerleggen! ■ Beide partijen presenteert haar
○ Clinici stellen een differentiële diagnose beste versie (standpunt) van de
■ Begint in het midden en sluit feiten
hypothese uit ○ Slechts 1 kant kan winnen
○ Meningen zijn gebaseerd op ● ‘De waarheid’: ligt ergens tussen de 2 partijen in
wetenschappelijke feiten
● ‘De waarheid’: is gebaseerd op wat gemeten kan w
Paradigma: Paradigma:
● Determinisme ● Vrije wil
○ Verschillende factoren beïnvloeden gedrag →
Vrije wil is niet meer zo vrij
● Aard vd feiten ● Aard vd feiten
○ Kans ○ Zekerheid
■ vb. Mensen met psychopathie → ○ Individueel
meer kans om feiten te plegen ■ Uitspraken op individueel niveau
later
○ Groep
■ Uitspraken op groepsniveau
■ vb. Mensen met psychopathie →
meer kans om feiten te plegen
later
1
Forensische Psychologie en Recht werken vaak samen → Volgende verschillen zorgen dus vaak voor een SPANNINGSVELD
2
, 4. Veld in beweging
⇒ Vaststelling: Forensische Psychiatrie krijgt steeds meer aandacht → veld is beweging
⇒ Verklaringen (oorzaken):
● Evoluties binnen algemene psychologie
○ vb. Inzichten in geheugenprocessen, psychodiagnostiek → Dit vertaald zich in FP
● Sociale omwentelingen: Hoe we naar zaken kijken verandert doorheen de geschiedenis
○ vb. Kindermisbruik
■ 19de eeuw:
● Zeldzaam → Kwam bijna nooit voor het gerecht
● Moeder = schuld → Als het dan voor het gerecht kwam w moeder als schuldige
aangeduid
■ EInd 19de eeuw: Toename rechtszaken
■ 1960: Feminisme
● Frequenter voor gerecht gebracht
● Stijging zaken met vader als verdachte
■ 2010 - …: Seksueel misbruik in de kerk, sport,…
● Voorheen: Enkel van kindermisbruik gesproken binnen gezin
● Nu: Ook in andere disciplines (kerk, sport …)
○ vb. Sexual assault
■ … - 2017: Relatief weinig aandacht naar
■ 2017-… : #Metoo Ontwikkelingen binnen justitie
● Zaken seksueel grensoverschrijdend gedrag ↗
● Ontwikkelingen binnen justitie
○ vb. Stalking: Recent misdrijf
■ 1990: California → Eerste die 'stalking' in strafwetboek hebben opgenomen
■ 2016: België → Zeer belangrijke wijziging in sw rond ‘stalking nl. geen klacht van slachtoffer
meer nodig.
● Nieuwe afzetmarkt
○ vb. Werving politieagenten → Psychologen w hierin betrokken (nieuw)
○ vb. Anti-terreur → Heel wat aanslagen in BE → Stijging van FB die hierin w tewerkgesteld
● Training – professionalisering
○ Geen aparte masteropleiding in België
○ Wel ander aanbod
■ vb. Postgraduaat Forensische psychodiagnostiek & counseling (Thomas More)
■ vb Postgraduaat Forensische Psychiatrie & Psychologie (UA, UGent, VUB)
3
, 2. Jeugddelinquentie
—-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1. Definitie
Jeugdcriminaliteit: Alle inbreuken door -18 jarigen
Jeugdrecht:
● Belangrijk onderscheid:
○ MOF (als misdaad omschreven feit): Jongere pleegt strafbare feiten
■ Term bestaat niet meer
■ Nu vervangen door ‘jeugddelict’
○ VOS (verontrustende opvoedingssituatie): Jongere verkeert in verontrustende situatie die interventie
vereist
● Belangrijk Decreet: Decreet Jeugddelinquentierecht (1 september 2019) → Verschillende veranderingen
○ ‘MOF’ → ‘Jeugddelict’
○ Meer verantwoordelijkheid bij jongere, mogelijkheid tot ‘positief project’
○ Reactie op delict moet duidelijk, snel, constructief en herstelgericht zijn
○ Gescheiden sporen voor VOS en MOF
■ Voorheen: MOF en VOS werden vaak samen genomen
● vb. Zaten in dezelfde gemeenschapsinstellingen, leefgroepen
■ Nu: Meer gescheiden, onderscheid
2. Mythes (Publieke opinie)
● Jeugddelinquentie stijgt
● Daders w steeds jonger en gebruiken vaker geweld
● Ook meisjes vertonen steeds meer probleemgedrag
3. Prevalentie
Vaststelling Mogelijke verklaringen
⇒ Jeugddelinquentie daalt ⇒ Politionele en justitiële systeem
● vb. meer inzetten op preventie en detectie
⇒ Weergave van: MOF / VOS ● vb. betere samenwerking tussen actoren (vb. politie en scholen)
● Aantal zaken binnengekomen op de
jeugdparketten naargelang type zaak (MOF /
⇒ Veranderingen op vlak van gezondheid en welzijn
VOS) ● vb. daling in alcoholgebruik bij 12 - 18 jarigen
⇒ Grootste daling in eigendomsdelicten (vaak ‘debutcrimes’)
⇒ Conclusie: Algemene daling bij MOF
● Secureringshypothese
○ Burgers investeren meer in veiligheid (vb.
⇒ Centraal: Soorten misdrijven alarmsystemen, camera’s) waardoor criminaliteit
● Prevalentie van verschillende soorten afneemt
misdrijven over de jaren heen ⇒ Verandering in vrijetijdspatronen: internet en social media
⇒ Conclusie: ● Jeugd blijft meer binnen
● Algemene daling ● MAAR: Verschuiving naar cybercriminaliteit die langer onder de
● Opvallende daling bij eigendomsdelicten radar blijft?
⇒ Weergave van: Geslacht
● Prevalentie van delicten over de jaren heen, Geen eenduidige verklaring:
naargelang geslacht Jeugdcriminaliteit = complex fenomeen met interagerende factoren
⇒ Conclusie: Zowel bij jongens als bij meisjes is er een
daling te zien
4
1. Algemene introductie
—-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1. Geschiedenis van de forensische psychologie
1896 ⇒ Albert von Schrenck-Notzing, Duitsland
● Eerste psychiater als expert in de rechtbank bij moordzaak.
● Haalt studies aan over suggestibiliteit en geheugen (heel beïnvloedbaar, niet betrouwbaar)
○ Om aan te tonen dat ooggetuigen niet altijd betrouwbaar zijn
1900 ⇒ Alfred Binet, Frankrijk
● Sterke pleitbezorger voor het gebruik van psychologische tests bij delinquenten
○ Meer nood aan gestandaardiseerde psychodiagnostiek
1907 ⇒ Hugo Münsterberg, Duitsland
● Eerste echt publicatie in Forensische psychologie ‘On the witness stand’
○ Inhoud: Forensische toepassingen van de psychologie: accuraatheid van ooggetuigen,
suggestibiliteit voor getuigenissen/bekentenissen, preventie van misdaad
1911 ⇒ Juliaan Varendonck, België
● Pleit tegen het gebruik van getuigenissen van kinderen in de rechtbank omwille van nog niet
voldoende ontwikkelde mentale capaciteit
1950 - 1960 ⇒ Verschillende zaken waarin kennis uit de (sociale) psychologie gebruikt werd in justitiële
besluitvorming (bepalen mee het oordeel)
● vb. Brown v. Board of Education
○ Rechtszaak over rassenscheiding in openbare scholen
○ Besluitvoering obv. sociaal psychologisch experiment dat kinderen Afro-Amerikaanse
en witte poppen niet gelijkaardig behandelen.
1970 ⇒ Forensische psychologie als aparte divisie binnen the American Psychological Association (APA)
2001 ⇒ 2001: Klinische forensische psychologie als (aparte) specialiteit voor klinische praktijk
● Hier in BE
RODE DRAAD: Psychologie als wetenschap gaat zich stilletjes aan gaan bemoeien met rechtspraak
● Men gebruikt kennis over psychologie om rechtspraak te motiveren
2. Forensische Psychologie =
1. Definities
APA’s speciality guidelines for “Forensic psychology refers to professional practice by any psychologist working within
Forensic psychologists any subdiscipline of psychology (e.g., clinical, developmental, social, cognitive) when
applying the scientific, technical or specialized knowledge of psychology to the law to assist
in addressing legal, contractual and administrative matters.”
Vlaamse Vereniging van Klinisch “Forensische psychologie verwijst naar de professionele praktijk v iedere klinisch
Psychologen (VVKP) psycholoog die wetenschappelijke, technische en/of gespecialiseerde psychologische ken
nis toepast op
1. Justitiële vragen met betrekking tot contractuele, administratieve en juridische
probleemstellingen, en …
2. Niet-justitiële vragen met betrekking tot grensoverschrijdend gedrag (onder
andere preventie, bemiddeling en vrijwillige hulp - verlening).
“De forensisch psycholoog is diegene die gespecialiseerd is in preventie van
crimineel/normoverschrijdend gedrag, de forensische psychodiagnostiek en/of de
behandeling van plegers dan wel slachtoffers”
2. Overzicht
1
, 3. Forensische Psychologie ←→
1. Forensische Psychologie ←→ Klinische psychologie
Forensische Psychologie Klinische Psychologie
Doelstelling (primaire focus): Beschermen maatschappij Doelstelling (primaire focus): Welzijn cliënt
● Welzijn cliënt speelt ook rol, maar niet primair
● Vraagt ook andere theorie en vaardigheden van
forensisch psycholoog
Uitgangspunt: Uitgangspunt: Subjectieve waarde
● Heteroanamnese ● Verhaal van cliënt staat centraal
○ = Niet alleen vertrekken vanuit verhaal van ○ Ookal is het niet volledig correct, objectief
dader, maar ook bevragen van omgeving
● Dossierstudie
○ vb. Eerdere opname?
○ vb. Eerdere feiten?
Context: Context:
● (Meestal) opgelegd ● Meestal) vrijwillig
● Aanwezigheid van 3e partij: Justitie als opdrachtgever ● Geen aanwezigheid van 3e partij
○ Resultaat: Psycholoog moet rapporteren aan
justitie
■ vb. rapportering of cliënt therapie
goed opvolgt
● Specifieke stressoren:
○ Agressie, bedreigingen,…
2. Forensische Psychologie ←→ Recht1
Forensische Psychologie Recht
Taal / Training: Stoornis Taal / Training: Zeer zwart-wit denken
● Stoornis die mee aan de basis ligt vd feiten? ● Schuldig / Niet Schuldig
● Goed / Kwaad
Psychologische waarheid Juridische waarheid
● Gebaseerd op: Wetenschappelijke observatie en testen ● Gebaseerd op: Redenering (van advocaten)
● Methode waarheid achterhalen: Inductie ● Methode waarheid achterhalen: Deductie
○ Vertrekpunt: Nulhypothese ○ Gebruikt een contradictoire procedure
■ Doel is deze te weerleggen! ■ Beide partijen presenteert haar
○ Clinici stellen een differentiële diagnose beste versie (standpunt) van de
■ Begint in het midden en sluit feiten
hypothese uit ○ Slechts 1 kant kan winnen
○ Meningen zijn gebaseerd op ● ‘De waarheid’: ligt ergens tussen de 2 partijen in
wetenschappelijke feiten
● ‘De waarheid’: is gebaseerd op wat gemeten kan w
Paradigma: Paradigma:
● Determinisme ● Vrije wil
○ Verschillende factoren beïnvloeden gedrag →
Vrije wil is niet meer zo vrij
● Aard vd feiten ● Aard vd feiten
○ Kans ○ Zekerheid
■ vb. Mensen met psychopathie → ○ Individueel
meer kans om feiten te plegen ■ Uitspraken op individueel niveau
later
○ Groep
■ Uitspraken op groepsniveau
■ vb. Mensen met psychopathie →
meer kans om feiten te plegen
later
1
Forensische Psychologie en Recht werken vaak samen → Volgende verschillen zorgen dus vaak voor een SPANNINGSVELD
2
, 4. Veld in beweging
⇒ Vaststelling: Forensische Psychiatrie krijgt steeds meer aandacht → veld is beweging
⇒ Verklaringen (oorzaken):
● Evoluties binnen algemene psychologie
○ vb. Inzichten in geheugenprocessen, psychodiagnostiek → Dit vertaald zich in FP
● Sociale omwentelingen: Hoe we naar zaken kijken verandert doorheen de geschiedenis
○ vb. Kindermisbruik
■ 19de eeuw:
● Zeldzaam → Kwam bijna nooit voor het gerecht
● Moeder = schuld → Als het dan voor het gerecht kwam w moeder als schuldige
aangeduid
■ EInd 19de eeuw: Toename rechtszaken
■ 1960: Feminisme
● Frequenter voor gerecht gebracht
● Stijging zaken met vader als verdachte
■ 2010 - …: Seksueel misbruik in de kerk, sport,…
● Voorheen: Enkel van kindermisbruik gesproken binnen gezin
● Nu: Ook in andere disciplines (kerk, sport …)
○ vb. Sexual assault
■ … - 2017: Relatief weinig aandacht naar
■ 2017-… : #Metoo Ontwikkelingen binnen justitie
● Zaken seksueel grensoverschrijdend gedrag ↗
● Ontwikkelingen binnen justitie
○ vb. Stalking: Recent misdrijf
■ 1990: California → Eerste die 'stalking' in strafwetboek hebben opgenomen
■ 2016: België → Zeer belangrijke wijziging in sw rond ‘stalking nl. geen klacht van slachtoffer
meer nodig.
● Nieuwe afzetmarkt
○ vb. Werving politieagenten → Psychologen w hierin betrokken (nieuw)
○ vb. Anti-terreur → Heel wat aanslagen in BE → Stijging van FB die hierin w tewerkgesteld
● Training – professionalisering
○ Geen aparte masteropleiding in België
○ Wel ander aanbod
■ vb. Postgraduaat Forensische psychodiagnostiek & counseling (Thomas More)
■ vb Postgraduaat Forensische Psychiatrie & Psychologie (UA, UGent, VUB)
3
, 2. Jeugddelinquentie
—-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1. Definitie
Jeugdcriminaliteit: Alle inbreuken door -18 jarigen
Jeugdrecht:
● Belangrijk onderscheid:
○ MOF (als misdaad omschreven feit): Jongere pleegt strafbare feiten
■ Term bestaat niet meer
■ Nu vervangen door ‘jeugddelict’
○ VOS (verontrustende opvoedingssituatie): Jongere verkeert in verontrustende situatie die interventie
vereist
● Belangrijk Decreet: Decreet Jeugddelinquentierecht (1 september 2019) → Verschillende veranderingen
○ ‘MOF’ → ‘Jeugddelict’
○ Meer verantwoordelijkheid bij jongere, mogelijkheid tot ‘positief project’
○ Reactie op delict moet duidelijk, snel, constructief en herstelgericht zijn
○ Gescheiden sporen voor VOS en MOF
■ Voorheen: MOF en VOS werden vaak samen genomen
● vb. Zaten in dezelfde gemeenschapsinstellingen, leefgroepen
■ Nu: Meer gescheiden, onderscheid
2. Mythes (Publieke opinie)
● Jeugddelinquentie stijgt
● Daders w steeds jonger en gebruiken vaker geweld
● Ook meisjes vertonen steeds meer probleemgedrag
3. Prevalentie
Vaststelling Mogelijke verklaringen
⇒ Jeugddelinquentie daalt ⇒ Politionele en justitiële systeem
● vb. meer inzetten op preventie en detectie
⇒ Weergave van: MOF / VOS ● vb. betere samenwerking tussen actoren (vb. politie en scholen)
● Aantal zaken binnengekomen op de
jeugdparketten naargelang type zaak (MOF /
⇒ Veranderingen op vlak van gezondheid en welzijn
VOS) ● vb. daling in alcoholgebruik bij 12 - 18 jarigen
⇒ Grootste daling in eigendomsdelicten (vaak ‘debutcrimes’)
⇒ Conclusie: Algemene daling bij MOF
● Secureringshypothese
○ Burgers investeren meer in veiligheid (vb.
⇒ Centraal: Soorten misdrijven alarmsystemen, camera’s) waardoor criminaliteit
● Prevalentie van verschillende soorten afneemt
misdrijven over de jaren heen ⇒ Verandering in vrijetijdspatronen: internet en social media
⇒ Conclusie: ● Jeugd blijft meer binnen
● Algemene daling ● MAAR: Verschuiving naar cybercriminaliteit die langer onder de
● Opvallende daling bij eigendomsdelicten radar blijft?
⇒ Weergave van: Geslacht
● Prevalentie van delicten over de jaren heen, Geen eenduidige verklaring:
naargelang geslacht Jeugdcriminaliteit = complex fenomeen met interagerende factoren
⇒ Conclusie: Zowel bij jongens als bij meisjes is er een
daling te zien
4
