, Diversiteit, verandering
en kontinuïteit
Onderwerp 1: Biodiversiteit/klassifikasie van mikroörganismes
Woordelys
Term Definisie
Gedifferensieer Gespesialiseer om spesifieke werk te doen.
Uniek Verskillend van enigiets anders.
Gasheer Organisme waarin of waarop ’n parasiet leef.
Morfologies Te make met die buitenste struktuur van ’n organisme.
Humiditeit Warm, vogtige toestande.
Talrykste Die grootste hoeveelhede van byvoorbeeld mikrobes.
Stamme Verskillende soorte.
Hardnekkige Duur voort.
Mikroörganismes
• Bakterieë en archaea: prokariote (eensellig).
• Protiste en fungi: eukariote (eensellig of multisellulêr).
• Virusse: unieke parasiete.
Grootte van mikrobes
• Nanometer (nm).
• Mikrometer (µm).
• Millimeter (mm).
Algemene eienskappe van virusse
• Ultramikroskopies en filtreerbaar.
• Geen sellulêre struktuur (asellulêr).
• Geen metabolisme of ensieme.
• Infektiewe agense.
• Verpligte intersellulêre parasiete.
Klassifikasie van virusse
• Volgens siekte wat hulle veroorsaak.
• Volgens organisme wat hulle infekteer.
• Volgens buitenste bedekking.
Kopiereg © The Teacher’s Pet Lewenswetenskappe Graad 11 (Via Afrika) Bladsy 2 van 41
, Voortplanting van virusse
• Adsorpsie – heg aan seloppervlak.
• Indringing – nukleïensuur spuit in bakteriesel.
• Kopiëring – virus beheer sel, bou dele.
• Saamvoeging – dele vorm volwasse virusse.
• Lise – sel bars oop, stel nuwe virions vry.
Algemene eienskappe van bakterieë
• Mikroskopies.
• Prokariote.
• Eensellig.
• In alle habitats gevind.
Klassifikasie van bakterieë
• Morfologie: selvorm, grootte, rangskikking, flagella.
• Kleurreaksies: gram-positief = bloupers; gram-negatief = rooipienk.
• Voeding: foto-outotrowe, chemo-outotrowe, fotoheterotrowe, chemoheterotrowe.
• Ekologie: temperatuur, pH, suurstof.
Voortplanting van bakterieë
• Aseksueel: binêre splitsing (geen genetiese uitruiling).
• Seksueel: konjugasie (DNS word uitgeruil).
Protiste
• Heterotrofies (dieragtig, bv. protosoë).
• Fotosinteties (plantagtig, bv. alge).
• Saprofities (fungusagtig, bv. waterskimmels).
Eienskappe van protiste
• Eukariote met ware kern.
• Het membraangebonde organelle.
• Word in vars water gevind.
Struktuur van protiste
• Sommige vorm kolonies.
• Sommige multisellulêr en makroskopies.
Klassifikasie van protiste
• Manier van beweeg.
• Spesiale morfologiese eienskappe.
Voortplanting van protiste
• Aseksueel deur binêre splitsing.
• Sommige gebruik seksuele voortplanting.
Kopiereg © The Teacher’s Pet Lewenswetenskappe Graad 11 (Via Afrika) Bladsy 3 van 41
, Die Fungi – algemene eienskappe
• Eukariote.
• Meestal saprofiete.
• Skei ensieme in die omgewing af.
• Sommige is parasiete en veroorsaak siektes.
• Word in alle soorte landhabitats aangetref.
Algemene struktuur
• Fungi sonder septa is koënosities.
Klassifikasie
• Zygomycota.
• Basidiomycota.
• Ascomycota.
• Deuteromycota.
Voortplanting
• Ongeslagtelik deur afknopping.
• Geslagtelik deur spore.
Rol van mikroörganismes – biologiese herwinning
• Mikrobes is ontbinders.
• Chemiese elemente beweeg tussen lewende en n ielewende omgewings.
• Hierdie proses gebeur in biogeochemiese siklusse.
• Sonder herwinning sal daar geen vloei van voedingstowwe wees nie.
• Ontsluit voorrade van C, N, S, P en Fe.
• Alle organismes neem aan herwinning deel.
Bou ’n komposhoop
• Kompos verskaf voedingstowwe en verminder rommel.
• ’n Goeie komposhoop bevat organiese materiaal, vog en lug vir ontbinders.
Mikrobes as suiweraars
• Breek organiese materiaal af tot CO₂ en skadelose afval.
• Aërobiese proses → suurstof is noodsaaklik.
Simbiotiese verhoudings
• Simbiose = noue verhouding tussen twee spesies.
Mutualisme tussen mikrobes en plante
• Diere kry stikstof deur plantmateriaal.
• Plante verkry stikstof via bakterieë in wortelknoppies.
• Bakterieë: Rhizobium spp.
• Voorkoms: swelsels op wortels van peulplante.
• Funksie: bind N₂ uit lug en omskep dit in NH₃.
Kopiereg © The Teacher’s Pet Lewenswetenskappe Graad 11 (Via Afrika) Bladsy 4 van 41
en kontinuïteit
Onderwerp 1: Biodiversiteit/klassifikasie van mikroörganismes
Woordelys
Term Definisie
Gedifferensieer Gespesialiseer om spesifieke werk te doen.
Uniek Verskillend van enigiets anders.
Gasheer Organisme waarin of waarop ’n parasiet leef.
Morfologies Te make met die buitenste struktuur van ’n organisme.
Humiditeit Warm, vogtige toestande.
Talrykste Die grootste hoeveelhede van byvoorbeeld mikrobes.
Stamme Verskillende soorte.
Hardnekkige Duur voort.
Mikroörganismes
• Bakterieë en archaea: prokariote (eensellig).
• Protiste en fungi: eukariote (eensellig of multisellulêr).
• Virusse: unieke parasiete.
Grootte van mikrobes
• Nanometer (nm).
• Mikrometer (µm).
• Millimeter (mm).
Algemene eienskappe van virusse
• Ultramikroskopies en filtreerbaar.
• Geen sellulêre struktuur (asellulêr).
• Geen metabolisme of ensieme.
• Infektiewe agense.
• Verpligte intersellulêre parasiete.
Klassifikasie van virusse
• Volgens siekte wat hulle veroorsaak.
• Volgens organisme wat hulle infekteer.
• Volgens buitenste bedekking.
Kopiereg © The Teacher’s Pet Lewenswetenskappe Graad 11 (Via Afrika) Bladsy 2 van 41
, Voortplanting van virusse
• Adsorpsie – heg aan seloppervlak.
• Indringing – nukleïensuur spuit in bakteriesel.
• Kopiëring – virus beheer sel, bou dele.
• Saamvoeging – dele vorm volwasse virusse.
• Lise – sel bars oop, stel nuwe virions vry.
Algemene eienskappe van bakterieë
• Mikroskopies.
• Prokariote.
• Eensellig.
• In alle habitats gevind.
Klassifikasie van bakterieë
• Morfologie: selvorm, grootte, rangskikking, flagella.
• Kleurreaksies: gram-positief = bloupers; gram-negatief = rooipienk.
• Voeding: foto-outotrowe, chemo-outotrowe, fotoheterotrowe, chemoheterotrowe.
• Ekologie: temperatuur, pH, suurstof.
Voortplanting van bakterieë
• Aseksueel: binêre splitsing (geen genetiese uitruiling).
• Seksueel: konjugasie (DNS word uitgeruil).
Protiste
• Heterotrofies (dieragtig, bv. protosoë).
• Fotosinteties (plantagtig, bv. alge).
• Saprofities (fungusagtig, bv. waterskimmels).
Eienskappe van protiste
• Eukariote met ware kern.
• Het membraangebonde organelle.
• Word in vars water gevind.
Struktuur van protiste
• Sommige vorm kolonies.
• Sommige multisellulêr en makroskopies.
Klassifikasie van protiste
• Manier van beweeg.
• Spesiale morfologiese eienskappe.
Voortplanting van protiste
• Aseksueel deur binêre splitsing.
• Sommige gebruik seksuele voortplanting.
Kopiereg © The Teacher’s Pet Lewenswetenskappe Graad 11 (Via Afrika) Bladsy 3 van 41
, Die Fungi – algemene eienskappe
• Eukariote.
• Meestal saprofiete.
• Skei ensieme in die omgewing af.
• Sommige is parasiete en veroorsaak siektes.
• Word in alle soorte landhabitats aangetref.
Algemene struktuur
• Fungi sonder septa is koënosities.
Klassifikasie
• Zygomycota.
• Basidiomycota.
• Ascomycota.
• Deuteromycota.
Voortplanting
• Ongeslagtelik deur afknopping.
• Geslagtelik deur spore.
Rol van mikroörganismes – biologiese herwinning
• Mikrobes is ontbinders.
• Chemiese elemente beweeg tussen lewende en n ielewende omgewings.
• Hierdie proses gebeur in biogeochemiese siklusse.
• Sonder herwinning sal daar geen vloei van voedingstowwe wees nie.
• Ontsluit voorrade van C, N, S, P en Fe.
• Alle organismes neem aan herwinning deel.
Bou ’n komposhoop
• Kompos verskaf voedingstowwe en verminder rommel.
• ’n Goeie komposhoop bevat organiese materiaal, vog en lug vir ontbinders.
Mikrobes as suiweraars
• Breek organiese materiaal af tot CO₂ en skadelose afval.
• Aërobiese proses → suurstof is noodsaaklik.
Simbiotiese verhoudings
• Simbiose = noue verhouding tussen twee spesies.
Mutualisme tussen mikrobes en plante
• Diere kry stikstof deur plantmateriaal.
• Plante verkry stikstof via bakterieë in wortelknoppies.
• Bakterieë: Rhizobium spp.
• Voorkoms: swelsels op wortels van peulplante.
• Funksie: bind N₂ uit lug en omskep dit in NH₃.
Kopiereg © The Teacher’s Pet Lewenswetenskappe Graad 11 (Via Afrika) Bladsy 4 van 41
