5.2.3. De stijl: protocol, context en eschatocol
Meer nog dan door het woordgebruik en de zinsbouw onderscheidt zich de diplomatische tekst door de opbouw van de tekst. Deze weerspiegelt duidelijk de beide
bestanddelen waaruit de akte gevormd is: het instrumentaire en het dispositieve bestanddeel, waartoe resp. het protocol en eschatocol; en de context behoren.
Het protocol omvat dus alle delen van de tekst die dienen om de validatie toe te lichten. De context omvat de delen waarin het negotium uiteengezet wordt.
PROTOCOL
Wat? Hoe komt het voor in de tekst?
Vrome aanroeping om de oorkonding onder de bescherming v/h Getekende invocatio: vervormd monogram (chrismon, of enkel kruisje ‘X’) voor Merovingische
periode tot 12de eeuw. Vooral in pauselijke en bisschoppelijke oorkonden.
INVOCATIO
opperwezen te plaatsen.
Gegroeid uit vrome gewoonte v/d apostolische wens om niets te verrichten
dan in naam v. Christus. Verbale invocatio: vanaf 8ste eeuw in kanselarij v. Charlemagne. Vooral in keizerlijke en
Oudste vorm = monogram met eerste 2 Griekse letters v. Christus’ naam ‘XP’ koninklijke oorkonden v. leken- en kerkvorsten en bij notarissen.
Verdwijnt stilaan
Oorkonder bespreekt zijn identiteit en hoedanigheid: naam, titels en Bij pausen sinds 9de eeuw steeds de formule servus servorum Dei;
kwaliteiten v/d persoon v. wie het doc uitgaat en in wiens naam de oorkonde
(SUSCRIPTIO)
INTITULATIO
werd opgesteld. geeft de persona salutans aan (suscriptio) Bij lekevorsten gewoonlijk Dei gratia hetgeen verwijst naar hun goddelijke aansprakelijkheid.
Ook bij bisschoppen en lagere vorsten en stadsschepenen
Maar indien de auteur v/d rechtshandeling zelf over e. kanselarij beschikt
dan is de oorkonde in z’n naam opgesteld. Doet hij beroep op e. leken of Andere titels: venerabilis, reverendus (kerkelijke diginitarissen); illustris, nobilis, magnificus
kerkelijke autoriteit dan is de intitulatio deze v/d autoriteit of v/d dat college. (vorsten) en prudens, sapiens, clarissimus (lagere autoriteiten).
de aanduiding van degene aan wie de oorkonde gericht of voor wie ze Dit kan op verschillende wijzen, nl. persoonlijk (één persoon): dilecto suo ballivo (of andere
INSCRIPTIO
bestemd is (persona salutata), m.n. de naam, titels en kwaliteiten v/d functie) (+ Naam) Reverendo in Christo (+ Naam). Collectief (groep): omnibus ballivis (...) dilectis
(ADRES)
bestemmeling. amicis suis (decano et capitulo) (...)
Ook algemeen, nl. tot allen die kennis nemen v/d oorkonde (zoals open brieven): omnibus
presentes litteras inspecturis. A tous ceux qui ces lettres verront.
drukt de heilswens uit v/d oorkonder aan de geadresseerde (modus In principe komt na het adres een salutatio: salutem + evt. bijkomende term.
SALUTATIO
salutandi)
Varianten zijn: Salutem; Salutem + naam van Heer ; Salutem in Domino (vooral in kerkelijke
docs); Salutem et pacem, salutem et gaudium sine fine; salutem + uitdrukking wens;
benedictionem: bij pausen; in perpetuum (in feite salutem in perpetuum); salut et dilection.
de oorkonder verklaart aan wie hij de daarnavolgende handeling kenbaar In de 1ste persoon: notum esse volo (volumus); notum fieri volo (volumus); notum facimus (facio);
NOTIFICATIO
PROMULGAT
maakt. (NL ‘het is/weze aan u allen geweten dat’…). Vaak kan je aan ‘dat’ notum et manifestum volo fieri; savoir faisons.
afleiden dat het protocol afgelopen is en dat de context begint: ideoque, In de 2de persoon: noveritis; sachez.
OF
IO
itaque, idcirco, igitur, proinde, quamobrem. In de 3de persoon: innotescat; noverint (universi); noverit; cognoscat; sciat (sciant); sachent tous.
In een onpersoonlijke vorm: notum sit; notum fiat; connue chose soit.
Meer nog dan door het woordgebruik en de zinsbouw onderscheidt zich de diplomatische tekst door de opbouw van de tekst. Deze weerspiegelt duidelijk de beide
bestanddelen waaruit de akte gevormd is: het instrumentaire en het dispositieve bestanddeel, waartoe resp. het protocol en eschatocol; en de context behoren.
Het protocol omvat dus alle delen van de tekst die dienen om de validatie toe te lichten. De context omvat de delen waarin het negotium uiteengezet wordt.
PROTOCOL
Wat? Hoe komt het voor in de tekst?
Vrome aanroeping om de oorkonding onder de bescherming v/h Getekende invocatio: vervormd monogram (chrismon, of enkel kruisje ‘X’) voor Merovingische
periode tot 12de eeuw. Vooral in pauselijke en bisschoppelijke oorkonden.
INVOCATIO
opperwezen te plaatsen.
Gegroeid uit vrome gewoonte v/d apostolische wens om niets te verrichten
dan in naam v. Christus. Verbale invocatio: vanaf 8ste eeuw in kanselarij v. Charlemagne. Vooral in keizerlijke en
Oudste vorm = monogram met eerste 2 Griekse letters v. Christus’ naam ‘XP’ koninklijke oorkonden v. leken- en kerkvorsten en bij notarissen.
Verdwijnt stilaan
Oorkonder bespreekt zijn identiteit en hoedanigheid: naam, titels en Bij pausen sinds 9de eeuw steeds de formule servus servorum Dei;
kwaliteiten v/d persoon v. wie het doc uitgaat en in wiens naam de oorkonde
(SUSCRIPTIO)
INTITULATIO
werd opgesteld. geeft de persona salutans aan (suscriptio) Bij lekevorsten gewoonlijk Dei gratia hetgeen verwijst naar hun goddelijke aansprakelijkheid.
Ook bij bisschoppen en lagere vorsten en stadsschepenen
Maar indien de auteur v/d rechtshandeling zelf over e. kanselarij beschikt
dan is de oorkonde in z’n naam opgesteld. Doet hij beroep op e. leken of Andere titels: venerabilis, reverendus (kerkelijke diginitarissen); illustris, nobilis, magnificus
kerkelijke autoriteit dan is de intitulatio deze v/d autoriteit of v/d dat college. (vorsten) en prudens, sapiens, clarissimus (lagere autoriteiten).
de aanduiding van degene aan wie de oorkonde gericht of voor wie ze Dit kan op verschillende wijzen, nl. persoonlijk (één persoon): dilecto suo ballivo (of andere
INSCRIPTIO
bestemd is (persona salutata), m.n. de naam, titels en kwaliteiten v/d functie) (+ Naam) Reverendo in Christo (+ Naam). Collectief (groep): omnibus ballivis (...) dilectis
(ADRES)
bestemmeling. amicis suis (decano et capitulo) (...)
Ook algemeen, nl. tot allen die kennis nemen v/d oorkonde (zoals open brieven): omnibus
presentes litteras inspecturis. A tous ceux qui ces lettres verront.
drukt de heilswens uit v/d oorkonder aan de geadresseerde (modus In principe komt na het adres een salutatio: salutem + evt. bijkomende term.
SALUTATIO
salutandi)
Varianten zijn: Salutem; Salutem + naam van Heer ; Salutem in Domino (vooral in kerkelijke
docs); Salutem et pacem, salutem et gaudium sine fine; salutem + uitdrukking wens;
benedictionem: bij pausen; in perpetuum (in feite salutem in perpetuum); salut et dilection.
de oorkonder verklaart aan wie hij de daarnavolgende handeling kenbaar In de 1ste persoon: notum esse volo (volumus); notum fieri volo (volumus); notum facimus (facio);
NOTIFICATIO
PROMULGAT
maakt. (NL ‘het is/weze aan u allen geweten dat’…). Vaak kan je aan ‘dat’ notum et manifestum volo fieri; savoir faisons.
afleiden dat het protocol afgelopen is en dat de context begint: ideoque, In de 2de persoon: noveritis; sachez.
OF
IO
itaque, idcirco, igitur, proinde, quamobrem. In de 3de persoon: innotescat; noverint (universi); noverit; cognoscat; sciat (sciant); sachent tous.
In een onpersoonlijke vorm: notum sit; notum fiat; connue chose soit.
