Ecologische geschiedenis
Samenvatting | Prof. Christophe Verbruggen | 2024-2025
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Inleiding: Natuur en mens schrijven samen geschiedenis .................................................................... 6
1.1. Magritte en een sequoia: natuur uit haar context .......................................................................................... 6
1.2. Hoe de milieucrisis e. nieuw onderzoeksveld deed ontstaan ......................................................................... 6
1.3. Van milieucrisis tot klimaatcrisis: ecologische geschiedenis vandaag ............................................................ 7
1.3.1. Amerika: de bakermat v/d ecologische geschiedenis............................................................................. 7
1.3.2. Europa: wij doen het op e. andere manier… .......................................................................................... 8
1.4. Naar een open en dynamische geschiedenis van mens en natuur ................................................................. 9
1.4.1. State of affairs: waar staat de ecologische geschiedenis vandaag? ....................................................... 9
1.4.2. Kanttekeningen en mogelijke oplossingen? ........................................................................................... 9
1.4.3. Bijdrage van historici: het shifting baseline syndrome en de groene Kuznetscurve ............................ 10
1.4.4. Afbakening v/d ecologische geschiedenis: ‘scales’ en ‘scope’ ............................................................. 11
HOOFDSTUK 2: Mens en Klimaat ................................................................................................................................... 12
2.1. Du jamais vu…................................................................................................................................................ 12
2.2. Et tu, historicus? Historisch onderzoek naar klimaatverandering ................................................................ 12
2.2.1. Klimaat geschiedenis............................................................................................................................. 12
2.3. Klimaatextremen ........................................................................................................................................... 13
2.4. Winter is coming: over optima en ijstijden ................................................................................................... 13
2.5. (Onderzoek naar de) impact en antwoorden op klimaatverandering .......................................................... 14
2.5.1. Middeleeuws ‘klimaatoptimum’? ......................................................................................................... 14
2.5.2. Resilience tijdens de Kleine IJstijd (1400 – 1850) ................................................................................. 14
2.6. Kwetsbaarheid voor klimaatextremen .......................................................................................................... 14
2.7. Conclusie: klimaat ageert nooit op zichzelf ................................................................................................... 15
HOOFDSTUK 3: Mens met/tegen water door de eeuwen heen ................................................................................... 16
3.1. Inleiding ......................................................................................................................................................... 16
3.2. Hydraulische samenlevingen: de band tss hydraulische werken en centralisatie? ...................................... 17
3.2.1. Is er een band tss hydraulische werken en gecentraliseerde staten? .................................................. 17
3.2.2. Megalomane (hydraulische) bouwprojecten: Pontijnse moerassen, de Gele rivier ............................ 18
3.3. Uit water schept men land: de poldermanie v/d lage landen en ‘het poldermodel’ .................................... 19
3.3.1. Stephen Rippons fasen v. waterommegang ......................................................................................... 19
3.3.2. Een onomkeerbare ecologische dynamiek? ......................................................................................... 20
3.3.3. Poldermodel: drooglegging als economisch succes ............................................................................. 21
3.3.4. Polderen in semikoloniale context: sociaal-ecologisch destructief ...................................................... 21
3.4. Riviernormalisatie: het rechttrekken v. rivieren en verdwijnen v. meanders ............................................... 22
3.5. Water in steden: Het ecologisch stedelijk metabolisme ............................................................................... 23
3.5.1. De 3 grote waterregimes v. 1000 tot heden ......................................................................................... 23
3.5.2. Het stedelijk metabolisme: een niet-perfect-gesloten systeem?......................................................... 23
3.5.3. De ommegang met water: stedelijke tradities en technologieën ........................................................ 24
HOOFDSTUK 4: Geschiedenis van energie ..................................................................................................................... 25
, 4.1. De opkomst van steenkool ............................................................................................................................ 25
4.1.1. Eerste industriële revolutie (1760 – 1860) ........................................................................................... 26
4.2. De ecologische gevolgen (en kennis) v/h nieuwe energie regime ................................................................ 26
4.2.1. Luchtvervuiling door verbranding......................................................................................................... 27
4.3. Fossiele brandstoffen 2.0 .............................................................................................................................. 27
4.3.1. Peak Oil en Oliecrisis ............................................................................................................................. 27
4.3.2. Industriële bodemvervuiling ................................................................................................................. 28
4.3.3. Hinderwetgeving ................................................................................................................................... 28
4.4. Kernenergie ................................................................................................................................................... 28
4.5. Hernieuwbare energie .................................................................................................................................. 29
4.5.1. Energie en geopolitiek .......................................................................................................................... 29
4.6. Conclusie........................................................................................................................................................ 29
HOOFDSTUK 5: Milieu en collectieve actie.................................................................................................................... 30
5.1. Inleiding: geschiedenis v/d milieubeweging.................................................................................................. 30
5.2. De ‘profeten’ v/d moderne milieubeweging ................................................................................................. 31
5.2.1. De radicale Verlichtingsdenkers: 18de-eeuwse visies op natuur........................................................... 31
5.2.2. In navolging v. Humboldt: 19de-eeuwse Brits-Amerikaanse denkers over milieuproblemen .............. 32
5.3. Regularisatie: het lokale stedelijke milieu als inzet v. collectieve actie........................................................ 33
5.3.1. Van hinder- naar milieuwetgeving of van keizerlijk decreet tot Vlarem-decreten .............................. 34
5.4. Nieuwe sociale bewegingen rond 1900......................................................................................................... 35
5.4.1. België als achterkomer? De reden waarom natuurbescherming niet v/d grond kwam….................... 36
5.5. Periode 1945 – 73: Grenzen aan de economische groei? Een sense of urgency .......................................... 37
5.6. Jaren ’80 en ’90: naar e. globalisering v/d collectieve actie ......................................................................... 38
5.7. Rio 1992 en verdere internationalisering ...................................................................................................... 39
HOOFDSTUK 6: Rampen en menselijke kwetsbaarheid ................................................................................................ 40
6.1. What’s in a name? Taxonomie van rampen .................................................................................................. 40
6.2. Natuurramp of systemcrisis? ......................................................................................................................... 41
6.3. Verlamd door angst of doeltreffende reactie?.............................................................................................. 41
6.4. Van solidariteit tot zondebokken .................................................................................................................. 42
6.4.1. Solidariteit ............................................................................................................................................. 42
6.4.2. Zondebokmechanismen........................................................................................................................ 42
6.5. Gevolgen op de lange termijn: aanpassen of breken? .................................................................................. 42
6.6. Geheugenverlies of wijze lessen? .................................................................................................................. 43
6.7. Rampen en historici? ..................................................................................................................................... 43
6.7.1. Hoe kunnen historici bijdragen aan rampenonderzoek? ..................................................................... 43
6.7.2. Rampen als inspiratie voor historisch onderzoek ................................................................................. 44
HOOFDSTUK 7: Culturele idealen en wetenschappelijke tradities ............................................................................... 45
7.1. Inleiding: geschiedenis v/d natuurbescherming ........................................................................................... 45
7.2. Het ‘sublieme’: Yellowstone-model en het wildernisideaal als kern nationale identiteit ............................ 45
, 7.3. Het ‘pittoreske’: Fontainebleau-model en het nationale patrimonium........................................................ 47
7.3.1. En hoe zit het met België? .................................................................................................................... 47
7.4. Koloniale jacht en internationale economie ................................................................................................. 48
7.4.1. (1) De jager als conservator v/h dierrijk ............................................................................................... 48
7.4.2. (2) Economische argumenten voor regulering ..................................................................................... 48
7.5. Verwetenschappelijking na WOI ................................................................................................................... 49
7.6. Disciplinaire voorkeuren ................................................................................................................................ 49
7.6.1. De natuurlijke historie: de ‘zeldzame (dier)soorten’ ............................................................................ 49
7.6.2. De plantengeografie: in kaart brengen v. ‘associaties’ en ‘gelijkaardigheden’ .................................... 49
7.6.3. De wetenschappelijke ecologie: Frederic Clemens en Victor Westhoff’s ‘halfnatuur’ ........................ 50
7.6.4. De biologische wetenschappen: ‘duurzame ontwikkeling’ en ‘biodiversiteit’ ..................................... 50
7.7. Periode late jaren ’80: neoliberalisme, kapitalisme en nieuwe wildernis ..................................................... 51
HOOFDSTUK 8: Dieren en mensen................................................................................................................................. 52
8.1. Industrialisatie v/d veehouderij..................................................................................................................... 52
8.1.1. Veehouderij vanaf de 18de eeuw ......................................................................................................... 52
8.1.2. Veehouderij en dierenbescherming ..................................................................................................... 52
8.1.3. ‘Grote scheiding’ tussen mens en landbouwdieren ............................................................................. 53
8.2. Exploitatie en vernietiging van wilde dieren ................................................................................................. 53
8.2.1. Intensieve vormen van exploitatie ....................................................................................................... 53
8.2.2. Imperiale netwerken en ongelijke verdeling dierlijke hulpbronnen .................................................... 53
8.3. Bescherming als reactie op vernietiging........................................................................................................ 54
8.3.1. Koloniaal beschermingsbeleid .............................................................................................................. 54
8.4. Besluit: continuïteit en verandering .............................................................................................................. 55
HOOFDSTUK 9: Landbouw – jagers en verzamelaars worden boeren ......................................................................... 56
9.1. Inleiding: de geschiedenis v/d landbouw ...................................................................................................... 56
9.2. De ontwikkeling v. landbouwareaal en landbouwopbrengsten.................................................................... 56
9.2.1. Inleiding: de fertile crescent in het Midden-Oosten ............................................................................. 56
9.2.2. Vergelijking evolutie landbouwareaal en opbrengsten: ecolog. gevolgen sedentaire landbouw ....... 57
9.3. De bestanddelen v/d plant ............................................................................................................................ 59
9.3.1. Mest: van tekorten naar overschotten................................................................................................. 59
9.3.2. Water: van overschotten naar tekorten ............................................................................................... 60
9.4. Ongewenst gezelschap: van controle naar extirpatie ................................................................................... 61
9.5. Ruilverkaveling: de herinrichting v/h landschap voor agrarische doeleinden .............................................. 62
9.6. Wetenschap en techniek als drijvende motor............................................................................................... 63
9.7. Duur betaald: de ecologische kosten v. goedkoop voedsel en voedselvoorziening ..................................... 64
HOOFDSTUK 10: Natuur en economie: een contradictio in terminis? ......................................................................... 65
10.1. Inleiding ..................................................................................................................................................... 65
10.2. Natuur en economie: één en hetzelfde principe? .................................................................................... 65
10.2.1. Historische voorbeelden v. ‘duurzaam’ beheer v. natuurlijke hulpbronnen........................................ 66
Samenvatting | Prof. Christophe Verbruggen | 2024-2025
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Inleiding: Natuur en mens schrijven samen geschiedenis .................................................................... 6
1.1. Magritte en een sequoia: natuur uit haar context .......................................................................................... 6
1.2. Hoe de milieucrisis e. nieuw onderzoeksveld deed ontstaan ......................................................................... 6
1.3. Van milieucrisis tot klimaatcrisis: ecologische geschiedenis vandaag ............................................................ 7
1.3.1. Amerika: de bakermat v/d ecologische geschiedenis............................................................................. 7
1.3.2. Europa: wij doen het op e. andere manier… .......................................................................................... 8
1.4. Naar een open en dynamische geschiedenis van mens en natuur ................................................................. 9
1.4.1. State of affairs: waar staat de ecologische geschiedenis vandaag? ....................................................... 9
1.4.2. Kanttekeningen en mogelijke oplossingen? ........................................................................................... 9
1.4.3. Bijdrage van historici: het shifting baseline syndrome en de groene Kuznetscurve ............................ 10
1.4.4. Afbakening v/d ecologische geschiedenis: ‘scales’ en ‘scope’ ............................................................. 11
HOOFDSTUK 2: Mens en Klimaat ................................................................................................................................... 12
2.1. Du jamais vu…................................................................................................................................................ 12
2.2. Et tu, historicus? Historisch onderzoek naar klimaatverandering ................................................................ 12
2.2.1. Klimaat geschiedenis............................................................................................................................. 12
2.3. Klimaatextremen ........................................................................................................................................... 13
2.4. Winter is coming: over optima en ijstijden ................................................................................................... 13
2.5. (Onderzoek naar de) impact en antwoorden op klimaatverandering .......................................................... 14
2.5.1. Middeleeuws ‘klimaatoptimum’? ......................................................................................................... 14
2.5.2. Resilience tijdens de Kleine IJstijd (1400 – 1850) ................................................................................. 14
2.6. Kwetsbaarheid voor klimaatextremen .......................................................................................................... 14
2.7. Conclusie: klimaat ageert nooit op zichzelf ................................................................................................... 15
HOOFDSTUK 3: Mens met/tegen water door de eeuwen heen ................................................................................... 16
3.1. Inleiding ......................................................................................................................................................... 16
3.2. Hydraulische samenlevingen: de band tss hydraulische werken en centralisatie? ...................................... 17
3.2.1. Is er een band tss hydraulische werken en gecentraliseerde staten? .................................................. 17
3.2.2. Megalomane (hydraulische) bouwprojecten: Pontijnse moerassen, de Gele rivier ............................ 18
3.3. Uit water schept men land: de poldermanie v/d lage landen en ‘het poldermodel’ .................................... 19
3.3.1. Stephen Rippons fasen v. waterommegang ......................................................................................... 19
3.3.2. Een onomkeerbare ecologische dynamiek? ......................................................................................... 20
3.3.3. Poldermodel: drooglegging als economisch succes ............................................................................. 21
3.3.4. Polderen in semikoloniale context: sociaal-ecologisch destructief ...................................................... 21
3.4. Riviernormalisatie: het rechttrekken v. rivieren en verdwijnen v. meanders ............................................... 22
3.5. Water in steden: Het ecologisch stedelijk metabolisme ............................................................................... 23
3.5.1. De 3 grote waterregimes v. 1000 tot heden ......................................................................................... 23
3.5.2. Het stedelijk metabolisme: een niet-perfect-gesloten systeem?......................................................... 23
3.5.3. De ommegang met water: stedelijke tradities en technologieën ........................................................ 24
HOOFDSTUK 4: Geschiedenis van energie ..................................................................................................................... 25
, 4.1. De opkomst van steenkool ............................................................................................................................ 25
4.1.1. Eerste industriële revolutie (1760 – 1860) ........................................................................................... 26
4.2. De ecologische gevolgen (en kennis) v/h nieuwe energie regime ................................................................ 26
4.2.1. Luchtvervuiling door verbranding......................................................................................................... 27
4.3. Fossiele brandstoffen 2.0 .............................................................................................................................. 27
4.3.1. Peak Oil en Oliecrisis ............................................................................................................................. 27
4.3.2. Industriële bodemvervuiling ................................................................................................................. 28
4.3.3. Hinderwetgeving ................................................................................................................................... 28
4.4. Kernenergie ................................................................................................................................................... 28
4.5. Hernieuwbare energie .................................................................................................................................. 29
4.5.1. Energie en geopolitiek .......................................................................................................................... 29
4.6. Conclusie........................................................................................................................................................ 29
HOOFDSTUK 5: Milieu en collectieve actie.................................................................................................................... 30
5.1. Inleiding: geschiedenis v/d milieubeweging.................................................................................................. 30
5.2. De ‘profeten’ v/d moderne milieubeweging ................................................................................................. 31
5.2.1. De radicale Verlichtingsdenkers: 18de-eeuwse visies op natuur........................................................... 31
5.2.2. In navolging v. Humboldt: 19de-eeuwse Brits-Amerikaanse denkers over milieuproblemen .............. 32
5.3. Regularisatie: het lokale stedelijke milieu als inzet v. collectieve actie........................................................ 33
5.3.1. Van hinder- naar milieuwetgeving of van keizerlijk decreet tot Vlarem-decreten .............................. 34
5.4. Nieuwe sociale bewegingen rond 1900......................................................................................................... 35
5.4.1. België als achterkomer? De reden waarom natuurbescherming niet v/d grond kwam….................... 36
5.5. Periode 1945 – 73: Grenzen aan de economische groei? Een sense of urgency .......................................... 37
5.6. Jaren ’80 en ’90: naar e. globalisering v/d collectieve actie ......................................................................... 38
5.7. Rio 1992 en verdere internationalisering ...................................................................................................... 39
HOOFDSTUK 6: Rampen en menselijke kwetsbaarheid ................................................................................................ 40
6.1. What’s in a name? Taxonomie van rampen .................................................................................................. 40
6.2. Natuurramp of systemcrisis? ......................................................................................................................... 41
6.3. Verlamd door angst of doeltreffende reactie?.............................................................................................. 41
6.4. Van solidariteit tot zondebokken .................................................................................................................. 42
6.4.1. Solidariteit ............................................................................................................................................. 42
6.4.2. Zondebokmechanismen........................................................................................................................ 42
6.5. Gevolgen op de lange termijn: aanpassen of breken? .................................................................................. 42
6.6. Geheugenverlies of wijze lessen? .................................................................................................................. 43
6.7. Rampen en historici? ..................................................................................................................................... 43
6.7.1. Hoe kunnen historici bijdragen aan rampenonderzoek? ..................................................................... 43
6.7.2. Rampen als inspiratie voor historisch onderzoek ................................................................................. 44
HOOFDSTUK 7: Culturele idealen en wetenschappelijke tradities ............................................................................... 45
7.1. Inleiding: geschiedenis v/d natuurbescherming ........................................................................................... 45
7.2. Het ‘sublieme’: Yellowstone-model en het wildernisideaal als kern nationale identiteit ............................ 45
, 7.3. Het ‘pittoreske’: Fontainebleau-model en het nationale patrimonium........................................................ 47
7.3.1. En hoe zit het met België? .................................................................................................................... 47
7.4. Koloniale jacht en internationale economie ................................................................................................. 48
7.4.1. (1) De jager als conservator v/h dierrijk ............................................................................................... 48
7.4.2. (2) Economische argumenten voor regulering ..................................................................................... 48
7.5. Verwetenschappelijking na WOI ................................................................................................................... 49
7.6. Disciplinaire voorkeuren ................................................................................................................................ 49
7.6.1. De natuurlijke historie: de ‘zeldzame (dier)soorten’ ............................................................................ 49
7.6.2. De plantengeografie: in kaart brengen v. ‘associaties’ en ‘gelijkaardigheden’ .................................... 49
7.6.3. De wetenschappelijke ecologie: Frederic Clemens en Victor Westhoff’s ‘halfnatuur’ ........................ 50
7.6.4. De biologische wetenschappen: ‘duurzame ontwikkeling’ en ‘biodiversiteit’ ..................................... 50
7.7. Periode late jaren ’80: neoliberalisme, kapitalisme en nieuwe wildernis ..................................................... 51
HOOFDSTUK 8: Dieren en mensen................................................................................................................................. 52
8.1. Industrialisatie v/d veehouderij..................................................................................................................... 52
8.1.1. Veehouderij vanaf de 18de eeuw ......................................................................................................... 52
8.1.2. Veehouderij en dierenbescherming ..................................................................................................... 52
8.1.3. ‘Grote scheiding’ tussen mens en landbouwdieren ............................................................................. 53
8.2. Exploitatie en vernietiging van wilde dieren ................................................................................................. 53
8.2.1. Intensieve vormen van exploitatie ....................................................................................................... 53
8.2.2. Imperiale netwerken en ongelijke verdeling dierlijke hulpbronnen .................................................... 53
8.3. Bescherming als reactie op vernietiging........................................................................................................ 54
8.3.1. Koloniaal beschermingsbeleid .............................................................................................................. 54
8.4. Besluit: continuïteit en verandering .............................................................................................................. 55
HOOFDSTUK 9: Landbouw – jagers en verzamelaars worden boeren ......................................................................... 56
9.1. Inleiding: de geschiedenis v/d landbouw ...................................................................................................... 56
9.2. De ontwikkeling v. landbouwareaal en landbouwopbrengsten.................................................................... 56
9.2.1. Inleiding: de fertile crescent in het Midden-Oosten ............................................................................. 56
9.2.2. Vergelijking evolutie landbouwareaal en opbrengsten: ecolog. gevolgen sedentaire landbouw ....... 57
9.3. De bestanddelen v/d plant ............................................................................................................................ 59
9.3.1. Mest: van tekorten naar overschotten................................................................................................. 59
9.3.2. Water: van overschotten naar tekorten ............................................................................................... 60
9.4. Ongewenst gezelschap: van controle naar extirpatie ................................................................................... 61
9.5. Ruilverkaveling: de herinrichting v/h landschap voor agrarische doeleinden .............................................. 62
9.6. Wetenschap en techniek als drijvende motor............................................................................................... 63
9.7. Duur betaald: de ecologische kosten v. goedkoop voedsel en voedselvoorziening ..................................... 64
HOOFDSTUK 10: Natuur en economie: een contradictio in terminis? ......................................................................... 65
10.1. Inleiding ..................................................................................................................................................... 65
10.2. Natuur en economie: één en hetzelfde principe? .................................................................................... 65
10.2.1. Historische voorbeelden v. ‘duurzaam’ beheer v. natuurlijke hulpbronnen........................................ 66
