INTERNE PRIVAATRECHTSGESCHIEDENIS
I. PERSONEN- EN FAMILIERECHT
A. inleiding
Indeling
• Onderscheid
o Privaatrecht: met twee grote onderscheiden
§ Personen- en familierecht
• = niet in geld waardeerbaar (kan niet verkocht worden)
• Term personen- en familierecht in enge / ruime zin
• Weinig invloed romeinen
• Bv familie
§ Vermogensrecht
• = in geld waardeerbaar
• Veel invloed romeinen
• Bv fles water
Basisbegrippen
• > 19de eeuw: gebruikt om geschiedenis te bestuderen, maar bestonden toen nog niet.
• Zeer belangrijk:
o Rechtssubjecten: Mensen hebben rechten en verplichtingen
§ Juridische persoonlijkheid: geheel van die rechtsbelangen en
verplichtingen
§ ó anderen, nl rechtspersonen: Entiteiten die door het recht als mensen worden
beschouwd met rechten en verplichtingen
• Bv gebouw: eigenaar? = Universiteit Gent = rechtspersoon = geen mens =
heeft wel rechten en verplichtingen
• ‘Dierenrechten’: cf. BBW Dieren als aparte categorie
o Die staan apart in boek 3
o Rechtsobjecten: Dingen hebben geen rechten en verplichtingen
• Opgepast met strikte onderscheid, want komt onder druk te staan door de vraag om aan
bepaalde dingen (bv dieren) rechten toe te kennen
• Juridische persoonlijkheid: Die elementen die voor recht van belang zijn:
• Rechtsbekwaamheid: hebben van rechten (= bepaalde door rechtstoestand persoon)
• Handelingsbekwaamheid: uitoefenen van rechten (rechtshandelingen)
o (feiten, rechtsfeiten, rechtshandelingen)
§ Feiten/gebeurtenissen: deze ochtend stond je op uit bed
• = geen juridisch belang
§ Rechtsfeiten: deze ochtend een professor omvergereden
• Feiten met juridische juridisch belang, maar die niet bedoeld
§ Rechtshandelingen: rechtsfeiten met juridische gevolgen die wel bedoeld zijn
o = bepaald door leeftijd, geslacht of de geestelijke of lichamelijke toestand
183
, B. rechtsbekwaamheid
Vrij/onvrij
• Staat van personen
o Nu: vrijheid en gelijkheid è Iedereen is rechtsbekwaam
o Voor 1795: geen vrijheid, geen gelijkheid
• Vrijen en slaven: anders bij de romeinen
o Slaven = dingen
C. de handelingsbekwaamheid
Rechtsbekwaam ¹ handelingsbekwaam
Inleiding
• Handelingsbekwaamheid wordt bepaald door o.a. leeftijd, geslacht
o Leeftijd = logisch
o Geslacht = niet logisch
§ = was in verleden probleem voor handelingsbekwaamheid
§ 1976 komt een tweede lid “huwelijk wijzigt handelingsbekwaamheid van
echtgenoten niet” > art 212 BW
§ Voor 1976 als men trouwde veranderde voor de vrouw veel omtrent
handelingsbekwaamheid
Vrouwen = onbekwamen?
• = Vandaag ondenkbaar
• Anders in het verleden: groot juridisch verschil mannen versus vrouwen
o > in publiekrecht kon de vrouw NOOIT openbare ambten bekleden
§ Slechts één uitzondering: vrouwen konden wel lenen erven en bijgevolg het
hoogste gezag in handen hebben.
• CONCLUSIE: vrouw kon geen raadsheer of schepen worden, maar kon wel als vorstin de baas zijn
over de mannen die deze functies bekleedden + ze kon in leenhof zitten, hoewel ze geen rechter kon
zijn
• Bewustwording vd problematiek door invloed feminism op historici
feminisme
• Marie Popelin
o = eerste vrouw in België met diploma rechten wou advocaat worden, maar ging
niet omdat ze vrouw was
o Voerde vervolgens bekend proces:
o vertekend beeld
§ van Marie Popelin zelf
§ van haar medestanders
§ van het belang van deze zaak: niet iedereen wou advocaat worden
§ van het belang van het recht
• recht was niet de hoofdzaak, want achter recht zat de mentaliteit dat
vrouwen minderwaardig waren
• recht is slechts de regeltjes als resultaat van de mentaliteit
o vroeger was de mentaliteit nog veel belangrijker die schuilde achter het recht
• bv Isabelle Gatti de Gamond
• bv Isala Van Diest
184
,Opgelet
• Juridische discriminatie is minder belangrijk dan de mentaliteit waaruit ze voortkomt
o de mentaliteit: thuisblijven en voor de kinderen zorgen = basis voor recht
• Ideaalbeeld van de moeder aan de haard
• + discriminatie door natuur:
o Geen goede voorbehoedsmiddelen
§ Gevolg: vaker en sneller zwangerschappen, de vrouw moest automatisch thuis
blijven en werd gezien als iemand die puur kinderen voortbrengt
o Gevaren zwangerschap
§ Lifetime risk of maternal death
• België nu 1/11
• België middeleeuwen 1/3
§ Er zijn dus meer dingen dan het recht die spelen
o Fysieke zwakte vrouwen
Discriminatie vrouwen in het recht
• Er was GEEN eenvormig statuut vrouwen
o Verschillend van plaats tot plaats (soms beter en soms slechter)
• Basisregel: Meestal benadeling = “de vrouwen hadden pech”
o Uitzondering: meerderjarigsheidsleeftijd
§ De volwassenheid bij Romeinen:
• Jongens 14/15
• Meisjes 12 (gevaar voor uithuwelijking)
• Betere positie ongehuwde vrouwen:
§ Juridisch: beter niet trouwen
• Reden: ongehuwde vrouwen hadden meer uitgebreide rechten
§ Realiteit: beter trouwen
• Reden: anders geen geld + heersende mentaliteit draait rond trouwen
185
, Privaatrecht VOOR Napoleon
Ongehuwde vrouw
Algemeen: De ongehuwde vrouw heeft altijd een betere JURIDISCHE positie
ROMEINEN
• Opgelet: Onderscheid bij de Romeinen tussen Sui iuris <> Alieni iuris
• Alieni iuris: onder Patria potestas
o = onder de macht vd oudste man vd familie
• Sui iuris: niet onder Patria potestas
o = zelfstandig
o MAAR: stelt zelf geen rechtshandelingen
• Begin: NIET handelingsbekwaam
• Later: onder toezicht van voogd
o Hieronder wel (belangrijkste) rechtshandelingen stellen
o = extra formaliteit
• Uiteindelijk eind 3de eeuw: verdwijnt
o Reden: manipulatie door romeinse vrouwen
o Bijgevolg waren er ongehuwde vrouwen die rechtshandelingen konden stellen en dus
volledig bekwaam waren zoals een man
GERMANEN + VROEGE MIDDELEEUWEN
• Germaanse invallen rond 5de eeuw
• Aanvanklijk: onbekwaamheid (= man treedt op voor vrouw)
• Na volksverhuizingen: bekwaamheid
o Reden: veel oorlog è mannen vechten en zijn van huis
§ Vrouwen (weduwes) moeten rechtshandelingen kunnen stellen
LATE MIDDELEEUWEN + MODERNE TIJDEN
• Beperkingen bekwaamheid è Vereist: bijstand door voogd, MAAR:
o Niet overal: Minder in graafschap Vlaanderen
o Soms op eigen verzoek vrouw: voogd ad hoc
§ = aangesteld voor specifieke rechtshandelingen
o = was eerder soort rechtshulp
§ = juridische bijstand/advies: Ernst doen inzien van aankopen en
rechtshandelingen
FRANSE REVOLUTIE (1889 FR en 1995 belgie)
• Bekwaamheid voor burgerlijk recht net als de man ó niet publiekrecht
• Feodaliteit verdwijnt: vrouw is total onbekwaam voor openbare functies
Conclusie 1:
• Geen rechtlijnige evolutie, maar evolutie met vallen en opstaan = realiteit
Conclusie 2:
• Ongehuwde vrouw: juridisch beter, Maar:
o 1) Maatschappelijk ideaal gehuwde vrouw: die mentaliteit bleef
o 2) Probleem: hoe kan vrouw alleen inkomen verwerven en overleven?
186
I. PERSONEN- EN FAMILIERECHT
A. inleiding
Indeling
• Onderscheid
o Privaatrecht: met twee grote onderscheiden
§ Personen- en familierecht
• = niet in geld waardeerbaar (kan niet verkocht worden)
• Term personen- en familierecht in enge / ruime zin
• Weinig invloed romeinen
• Bv familie
§ Vermogensrecht
• = in geld waardeerbaar
• Veel invloed romeinen
• Bv fles water
Basisbegrippen
• > 19de eeuw: gebruikt om geschiedenis te bestuderen, maar bestonden toen nog niet.
• Zeer belangrijk:
o Rechtssubjecten: Mensen hebben rechten en verplichtingen
§ Juridische persoonlijkheid: geheel van die rechtsbelangen en
verplichtingen
§ ó anderen, nl rechtspersonen: Entiteiten die door het recht als mensen worden
beschouwd met rechten en verplichtingen
• Bv gebouw: eigenaar? = Universiteit Gent = rechtspersoon = geen mens =
heeft wel rechten en verplichtingen
• ‘Dierenrechten’: cf. BBW Dieren als aparte categorie
o Die staan apart in boek 3
o Rechtsobjecten: Dingen hebben geen rechten en verplichtingen
• Opgepast met strikte onderscheid, want komt onder druk te staan door de vraag om aan
bepaalde dingen (bv dieren) rechten toe te kennen
• Juridische persoonlijkheid: Die elementen die voor recht van belang zijn:
• Rechtsbekwaamheid: hebben van rechten (= bepaalde door rechtstoestand persoon)
• Handelingsbekwaamheid: uitoefenen van rechten (rechtshandelingen)
o (feiten, rechtsfeiten, rechtshandelingen)
§ Feiten/gebeurtenissen: deze ochtend stond je op uit bed
• = geen juridisch belang
§ Rechtsfeiten: deze ochtend een professor omvergereden
• Feiten met juridische juridisch belang, maar die niet bedoeld
§ Rechtshandelingen: rechtsfeiten met juridische gevolgen die wel bedoeld zijn
o = bepaald door leeftijd, geslacht of de geestelijke of lichamelijke toestand
183
, B. rechtsbekwaamheid
Vrij/onvrij
• Staat van personen
o Nu: vrijheid en gelijkheid è Iedereen is rechtsbekwaam
o Voor 1795: geen vrijheid, geen gelijkheid
• Vrijen en slaven: anders bij de romeinen
o Slaven = dingen
C. de handelingsbekwaamheid
Rechtsbekwaam ¹ handelingsbekwaam
Inleiding
• Handelingsbekwaamheid wordt bepaald door o.a. leeftijd, geslacht
o Leeftijd = logisch
o Geslacht = niet logisch
§ = was in verleden probleem voor handelingsbekwaamheid
§ 1976 komt een tweede lid “huwelijk wijzigt handelingsbekwaamheid van
echtgenoten niet” > art 212 BW
§ Voor 1976 als men trouwde veranderde voor de vrouw veel omtrent
handelingsbekwaamheid
Vrouwen = onbekwamen?
• = Vandaag ondenkbaar
• Anders in het verleden: groot juridisch verschil mannen versus vrouwen
o > in publiekrecht kon de vrouw NOOIT openbare ambten bekleden
§ Slechts één uitzondering: vrouwen konden wel lenen erven en bijgevolg het
hoogste gezag in handen hebben.
• CONCLUSIE: vrouw kon geen raadsheer of schepen worden, maar kon wel als vorstin de baas zijn
over de mannen die deze functies bekleedden + ze kon in leenhof zitten, hoewel ze geen rechter kon
zijn
• Bewustwording vd problematiek door invloed feminism op historici
feminisme
• Marie Popelin
o = eerste vrouw in België met diploma rechten wou advocaat worden, maar ging
niet omdat ze vrouw was
o Voerde vervolgens bekend proces:
o vertekend beeld
§ van Marie Popelin zelf
§ van haar medestanders
§ van het belang van deze zaak: niet iedereen wou advocaat worden
§ van het belang van het recht
• recht was niet de hoofdzaak, want achter recht zat de mentaliteit dat
vrouwen minderwaardig waren
• recht is slechts de regeltjes als resultaat van de mentaliteit
o vroeger was de mentaliteit nog veel belangrijker die schuilde achter het recht
• bv Isabelle Gatti de Gamond
• bv Isala Van Diest
184
,Opgelet
• Juridische discriminatie is minder belangrijk dan de mentaliteit waaruit ze voortkomt
o de mentaliteit: thuisblijven en voor de kinderen zorgen = basis voor recht
• Ideaalbeeld van de moeder aan de haard
• + discriminatie door natuur:
o Geen goede voorbehoedsmiddelen
§ Gevolg: vaker en sneller zwangerschappen, de vrouw moest automatisch thuis
blijven en werd gezien als iemand die puur kinderen voortbrengt
o Gevaren zwangerschap
§ Lifetime risk of maternal death
• België nu 1/11
• België middeleeuwen 1/3
§ Er zijn dus meer dingen dan het recht die spelen
o Fysieke zwakte vrouwen
Discriminatie vrouwen in het recht
• Er was GEEN eenvormig statuut vrouwen
o Verschillend van plaats tot plaats (soms beter en soms slechter)
• Basisregel: Meestal benadeling = “de vrouwen hadden pech”
o Uitzondering: meerderjarigsheidsleeftijd
§ De volwassenheid bij Romeinen:
• Jongens 14/15
• Meisjes 12 (gevaar voor uithuwelijking)
• Betere positie ongehuwde vrouwen:
§ Juridisch: beter niet trouwen
• Reden: ongehuwde vrouwen hadden meer uitgebreide rechten
§ Realiteit: beter trouwen
• Reden: anders geen geld + heersende mentaliteit draait rond trouwen
185
, Privaatrecht VOOR Napoleon
Ongehuwde vrouw
Algemeen: De ongehuwde vrouw heeft altijd een betere JURIDISCHE positie
ROMEINEN
• Opgelet: Onderscheid bij de Romeinen tussen Sui iuris <> Alieni iuris
• Alieni iuris: onder Patria potestas
o = onder de macht vd oudste man vd familie
• Sui iuris: niet onder Patria potestas
o = zelfstandig
o MAAR: stelt zelf geen rechtshandelingen
• Begin: NIET handelingsbekwaam
• Later: onder toezicht van voogd
o Hieronder wel (belangrijkste) rechtshandelingen stellen
o = extra formaliteit
• Uiteindelijk eind 3de eeuw: verdwijnt
o Reden: manipulatie door romeinse vrouwen
o Bijgevolg waren er ongehuwde vrouwen die rechtshandelingen konden stellen en dus
volledig bekwaam waren zoals een man
GERMANEN + VROEGE MIDDELEEUWEN
• Germaanse invallen rond 5de eeuw
• Aanvanklijk: onbekwaamheid (= man treedt op voor vrouw)
• Na volksverhuizingen: bekwaamheid
o Reden: veel oorlog è mannen vechten en zijn van huis
§ Vrouwen (weduwes) moeten rechtshandelingen kunnen stellen
LATE MIDDELEEUWEN + MODERNE TIJDEN
• Beperkingen bekwaamheid è Vereist: bijstand door voogd, MAAR:
o Niet overal: Minder in graafschap Vlaanderen
o Soms op eigen verzoek vrouw: voogd ad hoc
§ = aangesteld voor specifieke rechtshandelingen
o = was eerder soort rechtshulp
§ = juridische bijstand/advies: Ernst doen inzien van aankopen en
rechtshandelingen
FRANSE REVOLUTIE (1889 FR en 1995 belgie)
• Bekwaamheid voor burgerlijk recht net als de man ó niet publiekrecht
• Feodaliteit verdwijnt: vrouw is total onbekwaam voor openbare functies
Conclusie 1:
• Geen rechtlijnige evolutie, maar evolutie met vallen en opstaan = realiteit
Conclusie 2:
• Ongehuwde vrouw: juridisch beter, Maar:
o 1) Maatschappelijk ideaal gehuwde vrouw: die mentaliteit bleef
o 2) Probleem: hoe kan vrouw alleen inkomen verwerven en overleven?
186
