INHOUDSTAFEL
EXTRA: Inleiding sociologie en sociologische verbeelding.........................................................5
Niemand is een eiland?....................................................................................................................5
Samenleving(sverbanden) en de temporele en sociale ruimte rond het speelveld.........5
Wat bestudeert de sociologie?......................................................................................................6
HOOFDSTUK 1: Op ontdekkingstocht door bekend gebied? Over de eigen aard van de
samenleving.............................................................................................................................................6
1. Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog..............................................................6
Sociologische verbeelding.........................................................................................................7
1.1 Over eten en drinken.............................................................................................................8
1.2. Over sport...............................................................................................................................8
1.3. Over lifestyle en lijfstijl........................................................................................................8
1.4. Over liefde..............................................................................................................................8
1.5. Contingent maar niet arbitrair?........................................................................................8
2. Niemand is een eiland - zeker niet in tijden van corona (lezen)......................................9
3. Een stap verder: een sociologische blik doet beter begrijpen..........................................9
3.1. Echtscheiding........................................................................................................................9
3.2. Suïcide...................................................................................................................................10
3.3. Ziekte en dood....................................................................................................................10
4. Een eerste definitie van sociologie........................................................................................10
HOOFDSTUK 2: De samenleving is een veld van tegengestelde krachten.............................11
Samenleving = complex........................................................................................................11
Tegengestelde krachten in de samenleving...................................................................12
1. Individu en samenleving: een strijd van goed tegen kwaad?...........................................12
Actor en factor dilemma.....................................................................................................12
2. De samenleving: een vat vol mogelijkheden en beperkingen..........................................15
3. Solidariteit versus strijd............................................................................................................15
2.1. Solidariteit en cohesie........................................................................................................15
2.2. Strijd en conflict.................................................................................................................16
Soorten conflicten:...............................................................................................................16
Drukkingsmiddelen bij conflicten....................................................................................16
4. Ongelijkheid versus gelijkheid.................................................................................................17
HOOFDSTUK 3: Welk nut heeft de sociologie voor wie geen socioloog wil worden?........17
Vormen van Kennis...............................................................................................................17
Wetenschappelijke kennis..................................................................................................18
1. De sociologie, een wetenschap als (g)een ander.................................................................18
Een late ontdekking?.................................................................................................................18
2. Er is meer wetenschap onder de zon dan enkel natuurwetenschap............................19
3. Een socioloog onderzoekt sociale feiten.............................................................................20
4. De sociologie: een van de huizen op het plein van de samenleving, met
verschillende kamers en de bijhorende ramen.......................................................................21
5. Wat brengt de sociologie ons bij?...........................................................................................21
1
,HOOFDSTUK 4: De ene bril is de andere niet..............................................................................22
1. We dragen allemaal een bril! Over selectieve waarneming.............................................22
2. Over referentiekaders, pygmalion en stereotypes............................................................23
3. Het breekpunt tussen common sense en wetenschap....................................................26
HOOFDSTUK 5: Eenheid in verscheidenheid, verscheidenheid in eenheid (NIET)............27
HOOFDSTUK 6: Blokken uit de sociologische blokkendoos.....................................................27
1. Sociaal handelen..........................................................................................................................27
2. Interactie en communicatie....................................................................................................28
2.1 Interactie...............................................................................................................................28
2.2 Communicatie: verbaal en niet-verbaal.......................................................................30
2.3 Impact van sociale media op communicatie (NIET)..................................................30
3. Sociale relaties en posities, sociale rol en status...............................................................30
3.1 Sociale relaties......................................................................................................................31
3.2 Sociale posities.....................................................................................................................31
3.3 Sociale status.......................................................................................................................32
3.4 De status(in)congruentiethese (NIET)...........................................................................32
4. De sociale rol...............................................................................................................................32
4.1 Rollenstellen en rolconflicten..........................................................................................33
4.2 Stabiliteit van rollenstellen (NIET).................................................................................34
5. Rolattributen en statussymbolen...........................................................................................34
LEERPAD Kruispuntdenken: over diversiteit, identiteit en machtsprocessen....................34
Wat is kruispuntdenken?...................................................................................................34
Kruispuntdenken: een sociologische benadering.......................................................35
Wat is ‘woke’ en waar komt het vandaan?.....................................................................36
HOOFDSTUK 7: Een netwerk is geen groep. Over de diversiteit van
samenlevingsverbanden.....................................................................................................................37
1. Sociale netwerken.......................................................................................................................37
1.1 Netwerken zijn kanalen waarlangs sociale goederen (kunnen) stromen..............38
1.2. Kenmerken van netwerken..............................................................................................38
Robert Putnam / sociaal kapitaal....................................................................................39
2. Groepen........................................................................................................................................40
2.1 Een typologie als uitgangspunt.........................................................................................41
Sociale categorie...................................................................................................................41
2.3 Het samenzijn.......................................................................................................................41
2.4 Primaire groepen................................................................................................................42
2.5 De collectiviteit...................................................................................................................42
3. Referentiegroepen.....................................................................................................................43
3.1 Vergelijkende referentiegroepen....................................................................................43
3.2 Normatieve referentiegroepen.......................................................................................44
4. Groepen tussen conflict en solidariteit................................................................................44
5. Het ‘maatschappelijk middenveld’.........................................................................................44
6. Sociale bewegingen...................................................................................................................45
7. De massa, de menigte en de ‘multitude’ (NIET)..................................................................45
2
,LEERPAD: Mediawijsheid (1I) en sociologische verbeelding.....................................................45
1. Sociologische verbeelding........................................................................................................45
Toepassing van sociologische verbeelding.........................................................................46
2. Mediawijsheid: over fake new en desinformatie................................................................46
3. Beelden via sociale media........................................................................................................46
HOOFDSTUK 8: Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel. Over
cultuurpatronen en hun componenten..........................................................................................47
1. Door de ogen van anderen........................................................................................................47
2. Waarvoor staat cultuur?...........................................................................................................47
3. Cultuur is een patroon..............................................................................................................48
3.1 Waarden.................................................................................................................................49
3.2 Normen.................................................................................................................................49
3.3 Doeleinden............................................................................................................................51
3.4 Verwachtingen.....................................................................................................................51
4. De ene cultuur is de andere niet............................................................................................52
4.1. ‘Hoge’ versus ‘lage’ cultuur? En wat met ‘beschaving’?............................................52
4.2. Verschillen tussen samenlevingen................................................................................53
4.3. Verschillen in tijd NIET....................................................................................................54
4.4. Verschillen binnen samenlevingen: dominante culturen, tegenculturen en
subculturen.................................................................................................................................54
5. Instituties en institutionalisering...........................................................................................55
5.2. Het gezin: een primaire groep en een institutie........................................................55
5.3. Kerngezin en uitgebreid gezin.......................................................................................56
5.4. Het gezin getransformeerd?...........................................................................................56
Belangrijke functieverschuiving kerngezin...................................................................56
5.5. Nieuwe samenlevingsvormen: Relatie- en gezinsvorming.....................................56
HOOFDSTUK 9: Levenslang leren - om in het gareel te lopen?..............................................57
Over socialisatie en sociale controle, conformisme en deviantie...........................57
1. Cultuur wordt aangeleerd.........................................................................................................57
2. De januskop van socialisatie....................................................................................................57
3. Primaire, secundaire en tertiaire socialisatie.....................................................................58
Primaire socialisatie............................................................................................................59
Secundaire socialisatie.......................................................................................................59
Tertiaire socialisatie............................................................................................................60
4. Differentiële socialisatie............................................................................................................61
Genderspecifieke socialisatie............................................................................................61
Socialisatie in de subcultuur van de eigen klasse.........................................................61
5. Sociale controle en sociale sancties......................................................................................62
6. Conformisme en deviantie......................................................................................................63
6.1.De spanning tussen cultureel aanvaarde doelstellingen en middelen: Mertons
typologie......................................................................................................................................64
6.2. Conformisme: gedrag zoals het hoort?........................................................................64
6.3. Deviantie: gedrag zoals het niet hoort?.......................................................................66
3
, 7. Verklaringen voor deviantie....................................................................................................66
Sociale contexttheorie – Durkheim (1897/1967)..........................................................66
Labelingstheorie - Becker..................................................................................................67
De learned deviance-theorie............................................................................................67
De conflicttheorie................................................................................................................68
8. Functies van deviantie..............................................................................................................68
HOOFDSTUK 10: Organisaties. (Niet zo) kleine samenleving (Niet).......................................69
HOOFDSTUK 11: Ongelijkheid is van alle tijden...........................................................................69
1. Ontbrekende breuklijnen..........................................................................................................69
2. Vier soorten van sociale verschillen......................................................................................70
2.1 Sociale differentiatie...........................................................................................................70
2.2 Sociale fragmentering........................................................................................................70
2.3 Sociale ongelijkheid.............................................................................................................71
2.4 Sociale uitsluiting.................................................................................................................71
3. De stoet van Pen.........................................................................................................................72
4. Slavernij, standen, kasten en klassen....................................................................................72
4.1 Is een ongelaagde samenleving mogelijk?.....................................................................72
4.2 Slavernij.................................................................................................................................73
4.3 De standensamenleving....................................................................................................73
4.4 De Kastensamenleving.......................................................................................................73
4.5 De klassenmaatschappij: 3 modellen.............................................................................73
5. Over macht en gezag.................................................................................................................75
5.1 Beïnvloeding..........................................................................................................................75
5.2 Gezag......................................................................................................................................76
5.3 Macht.....................................................................................................................................78
5.4 Machtsbronnen, machtsmiddelen en elites.................................................................78
6. Sociale mobiliteit........................................................................................................................79
6.1 Soorten sociale mobiliteit.................................................................................................79
HOOFDSTUK 12: Sociale Klassen (Niet).........................................................................................79
HOOFDSTUK 13: Ook een film is een opeenvolging van stills..................................................79
2. Denken in dichotomieën..........................................................................................................79
3. Denken in meervoud.................................................................................................................80
HOOFDSTUK 14: De toestand vandaag: voortzetting van het verleden of bruuske
breuken?................................................................................................................................................80
8. Van diversiteit via superdiversiteit naar hyperdiversiteit...............................................80
4
EXTRA: Inleiding sociologie en sociologische verbeelding.........................................................5
Niemand is een eiland?....................................................................................................................5
Samenleving(sverbanden) en de temporele en sociale ruimte rond het speelveld.........5
Wat bestudeert de sociologie?......................................................................................................6
HOOFDSTUK 1: Op ontdekkingstocht door bekend gebied? Over de eigen aard van de
samenleving.............................................................................................................................................6
1. Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog..............................................................6
Sociologische verbeelding.........................................................................................................7
1.1 Over eten en drinken.............................................................................................................8
1.2. Over sport...............................................................................................................................8
1.3. Over lifestyle en lijfstijl........................................................................................................8
1.4. Over liefde..............................................................................................................................8
1.5. Contingent maar niet arbitrair?........................................................................................8
2. Niemand is een eiland - zeker niet in tijden van corona (lezen)......................................9
3. Een stap verder: een sociologische blik doet beter begrijpen..........................................9
3.1. Echtscheiding........................................................................................................................9
3.2. Suïcide...................................................................................................................................10
3.3. Ziekte en dood....................................................................................................................10
4. Een eerste definitie van sociologie........................................................................................10
HOOFDSTUK 2: De samenleving is een veld van tegengestelde krachten.............................11
Samenleving = complex........................................................................................................11
Tegengestelde krachten in de samenleving...................................................................12
1. Individu en samenleving: een strijd van goed tegen kwaad?...........................................12
Actor en factor dilemma.....................................................................................................12
2. De samenleving: een vat vol mogelijkheden en beperkingen..........................................15
3. Solidariteit versus strijd............................................................................................................15
2.1. Solidariteit en cohesie........................................................................................................15
2.2. Strijd en conflict.................................................................................................................16
Soorten conflicten:...............................................................................................................16
Drukkingsmiddelen bij conflicten....................................................................................16
4. Ongelijkheid versus gelijkheid.................................................................................................17
HOOFDSTUK 3: Welk nut heeft de sociologie voor wie geen socioloog wil worden?........17
Vormen van Kennis...............................................................................................................17
Wetenschappelijke kennis..................................................................................................18
1. De sociologie, een wetenschap als (g)een ander.................................................................18
Een late ontdekking?.................................................................................................................18
2. Er is meer wetenschap onder de zon dan enkel natuurwetenschap............................19
3. Een socioloog onderzoekt sociale feiten.............................................................................20
4. De sociologie: een van de huizen op het plein van de samenleving, met
verschillende kamers en de bijhorende ramen.......................................................................21
5. Wat brengt de sociologie ons bij?...........................................................................................21
1
,HOOFDSTUK 4: De ene bril is de andere niet..............................................................................22
1. We dragen allemaal een bril! Over selectieve waarneming.............................................22
2. Over referentiekaders, pygmalion en stereotypes............................................................23
3. Het breekpunt tussen common sense en wetenschap....................................................26
HOOFDSTUK 5: Eenheid in verscheidenheid, verscheidenheid in eenheid (NIET)............27
HOOFDSTUK 6: Blokken uit de sociologische blokkendoos.....................................................27
1. Sociaal handelen..........................................................................................................................27
2. Interactie en communicatie....................................................................................................28
2.1 Interactie...............................................................................................................................28
2.2 Communicatie: verbaal en niet-verbaal.......................................................................30
2.3 Impact van sociale media op communicatie (NIET)..................................................30
3. Sociale relaties en posities, sociale rol en status...............................................................30
3.1 Sociale relaties......................................................................................................................31
3.2 Sociale posities.....................................................................................................................31
3.3 Sociale status.......................................................................................................................32
3.4 De status(in)congruentiethese (NIET)...........................................................................32
4. De sociale rol...............................................................................................................................32
4.1 Rollenstellen en rolconflicten..........................................................................................33
4.2 Stabiliteit van rollenstellen (NIET).................................................................................34
5. Rolattributen en statussymbolen...........................................................................................34
LEERPAD Kruispuntdenken: over diversiteit, identiteit en machtsprocessen....................34
Wat is kruispuntdenken?...................................................................................................34
Kruispuntdenken: een sociologische benadering.......................................................35
Wat is ‘woke’ en waar komt het vandaan?.....................................................................36
HOOFDSTUK 7: Een netwerk is geen groep. Over de diversiteit van
samenlevingsverbanden.....................................................................................................................37
1. Sociale netwerken.......................................................................................................................37
1.1 Netwerken zijn kanalen waarlangs sociale goederen (kunnen) stromen..............38
1.2. Kenmerken van netwerken..............................................................................................38
Robert Putnam / sociaal kapitaal....................................................................................39
2. Groepen........................................................................................................................................40
2.1 Een typologie als uitgangspunt.........................................................................................41
Sociale categorie...................................................................................................................41
2.3 Het samenzijn.......................................................................................................................41
2.4 Primaire groepen................................................................................................................42
2.5 De collectiviteit...................................................................................................................42
3. Referentiegroepen.....................................................................................................................43
3.1 Vergelijkende referentiegroepen....................................................................................43
3.2 Normatieve referentiegroepen.......................................................................................44
4. Groepen tussen conflict en solidariteit................................................................................44
5. Het ‘maatschappelijk middenveld’.........................................................................................44
6. Sociale bewegingen...................................................................................................................45
7. De massa, de menigte en de ‘multitude’ (NIET)..................................................................45
2
,LEERPAD: Mediawijsheid (1I) en sociologische verbeelding.....................................................45
1. Sociologische verbeelding........................................................................................................45
Toepassing van sociologische verbeelding.........................................................................46
2. Mediawijsheid: over fake new en desinformatie................................................................46
3. Beelden via sociale media........................................................................................................46
HOOFDSTUK 8: Moderne samenlevingen zijn altijd multicultureel. Over
cultuurpatronen en hun componenten..........................................................................................47
1. Door de ogen van anderen........................................................................................................47
2. Waarvoor staat cultuur?...........................................................................................................47
3. Cultuur is een patroon..............................................................................................................48
3.1 Waarden.................................................................................................................................49
3.2 Normen.................................................................................................................................49
3.3 Doeleinden............................................................................................................................51
3.4 Verwachtingen.....................................................................................................................51
4. De ene cultuur is de andere niet............................................................................................52
4.1. ‘Hoge’ versus ‘lage’ cultuur? En wat met ‘beschaving’?............................................52
4.2. Verschillen tussen samenlevingen................................................................................53
4.3. Verschillen in tijd NIET....................................................................................................54
4.4. Verschillen binnen samenlevingen: dominante culturen, tegenculturen en
subculturen.................................................................................................................................54
5. Instituties en institutionalisering...........................................................................................55
5.2. Het gezin: een primaire groep en een institutie........................................................55
5.3. Kerngezin en uitgebreid gezin.......................................................................................56
5.4. Het gezin getransformeerd?...........................................................................................56
Belangrijke functieverschuiving kerngezin...................................................................56
5.5. Nieuwe samenlevingsvormen: Relatie- en gezinsvorming.....................................56
HOOFDSTUK 9: Levenslang leren - om in het gareel te lopen?..............................................57
Over socialisatie en sociale controle, conformisme en deviantie...........................57
1. Cultuur wordt aangeleerd.........................................................................................................57
2. De januskop van socialisatie....................................................................................................57
3. Primaire, secundaire en tertiaire socialisatie.....................................................................58
Primaire socialisatie............................................................................................................59
Secundaire socialisatie.......................................................................................................59
Tertiaire socialisatie............................................................................................................60
4. Differentiële socialisatie............................................................................................................61
Genderspecifieke socialisatie............................................................................................61
Socialisatie in de subcultuur van de eigen klasse.........................................................61
5. Sociale controle en sociale sancties......................................................................................62
6. Conformisme en deviantie......................................................................................................63
6.1.De spanning tussen cultureel aanvaarde doelstellingen en middelen: Mertons
typologie......................................................................................................................................64
6.2. Conformisme: gedrag zoals het hoort?........................................................................64
6.3. Deviantie: gedrag zoals het niet hoort?.......................................................................66
3
, 7. Verklaringen voor deviantie....................................................................................................66
Sociale contexttheorie – Durkheim (1897/1967)..........................................................66
Labelingstheorie - Becker..................................................................................................67
De learned deviance-theorie............................................................................................67
De conflicttheorie................................................................................................................68
8. Functies van deviantie..............................................................................................................68
HOOFDSTUK 10: Organisaties. (Niet zo) kleine samenleving (Niet).......................................69
HOOFDSTUK 11: Ongelijkheid is van alle tijden...........................................................................69
1. Ontbrekende breuklijnen..........................................................................................................69
2. Vier soorten van sociale verschillen......................................................................................70
2.1 Sociale differentiatie...........................................................................................................70
2.2 Sociale fragmentering........................................................................................................70
2.3 Sociale ongelijkheid.............................................................................................................71
2.4 Sociale uitsluiting.................................................................................................................71
3. De stoet van Pen.........................................................................................................................72
4. Slavernij, standen, kasten en klassen....................................................................................72
4.1 Is een ongelaagde samenleving mogelijk?.....................................................................72
4.2 Slavernij.................................................................................................................................73
4.3 De standensamenleving....................................................................................................73
4.4 De Kastensamenleving.......................................................................................................73
4.5 De klassenmaatschappij: 3 modellen.............................................................................73
5. Over macht en gezag.................................................................................................................75
5.1 Beïnvloeding..........................................................................................................................75
5.2 Gezag......................................................................................................................................76
5.3 Macht.....................................................................................................................................78
5.4 Machtsbronnen, machtsmiddelen en elites.................................................................78
6. Sociale mobiliteit........................................................................................................................79
6.1 Soorten sociale mobiliteit.................................................................................................79
HOOFDSTUK 12: Sociale Klassen (Niet).........................................................................................79
HOOFDSTUK 13: Ook een film is een opeenvolging van stills..................................................79
2. Denken in dichotomieën..........................................................................................................79
3. Denken in meervoud.................................................................................................................80
HOOFDSTUK 14: De toestand vandaag: voortzetting van het verleden of bruuske
breuken?................................................................................................................................................80
8. Van diversiteit via superdiversiteit naar hyperdiversiteit...............................................80
4
