Samenvatting klinische psychologie: theorieën en
psychopathologie (H1-10)
(4e druk)
Uitgebreide
samenvatting PB3002-242533B klinische psychologie 1a: theoretische
benaderingen en persoonlijkheid a.d.h.v. de online leeromgeving + extra
beknopte samenvatting a.d.h.v. de leerdoelen + extra oefenvragen
Open universiteit 2025/2026
Bo van der Zee
,Dit document bevat:
• Uitgebreide samenvatting: deel 1 en deel 2 van het tekstboek Klinische psychologie: theorieën
en psychopathologie (inclusief de boxen) → H1-10
• 1 Nederlandstalig en 4 Engelstalige hoofdstukken over persoonlijkheidsleer (als pdf in de cursus)
• Aantekeningen over de interviews met Jannes Eshuis en Trudy Dehue.
• Extra: beknopte samenvatting aan de hand van de leerdoelen per studietaak
• Extra: oefenvragen incl antwoordformulier
• Tip: youtube account: https://www.youtube.com/@PracticalPsychologyTips/videos
o Trait theories: https://www.youtube.com/watch?v=oUgCIvKxbAE
o Five factor model: https://www.youtube.com/watch?v=KCwHV9HCxH0
, Inhoudsopgave
Thema 1 Wat is klinische psychologie? .............................................................................. 4
Studietaak 2.1 trek theorieën van persoonlijkheid .......................................................... 10
Studietaak 2.2 vijffactorenmodel (Big Five-model) .......................................................... 19
Studietaak 2.3 biologische achtergrond........................................................................... 40
Studietaak 3.1 Neurobiologische benadering .................................................................. 60
Studietaak 3.2 leertheoretische benadering .................................................................... 71
Studietaak 3.3 cognitieve benadering ............................................................................. 80
Studietaak 3.4 psychodynamische benadering ................................................................ 89
Studietaak 3.5 Humanistische benadering ....................................................................... 99
Studietaak 3.6 systeembenadering................................................................................ 109
Studietaak 3.7 wetenschap en praktijk .......................................................................... 118
Studietaak 4.1 Classificatie ............................................................................................ 128
Studietaak 4.2 klinische diagnostiek .............................................................................. 139
Beknopte samenvatting a.d.h.v. de leerdoelen ........................................................ 148
Oefenvragen klinische psychologie aan de hand van de leerdoelen ........................... 193
, Thema 1 Wat is klinische psychologie?
Leerdoelen:
Na het bestuderen van thema 1 ben je in staat om
• een omschrijving te geven van het vakgebied van de klinische psychologie
• aan te geven waarom kennis van de basisdisciplines binnen de psychologie van belang is voor klinisch
psychologen
• de APA-definitie van psychische aandoeningen te geven
• de verschillende aspecten te benoemen die beïnvloeden of gedrag als ‘abnormaal’ of ‘pathologisch’ zal
worden beoordeeld
• het statistisch model van ‘abnormaal’ gedrag en de nadelen van dit model te beschrijven
• het medisch of ziektemodel te beschrijven en een aantal bezwaren te benoemen die tegen dit model
zijn ingebracht
• het leer- of onderwijsmodel te beschrijven en de verschillen met het medische model toe te lichten
• uit te leggen wanneer het statistisch model, het medisch of ziektemodel en het leer- of onderwijsmodel
toepasbaar zijn bij de beantwoording van de vraag naar de grens tussen ‘normaal’ en ‘abnormaal’
gedrag.
• Tentamenstof: Hoofdstuk 1 uit het fysieke boek
• NB In deze online leeromgeving wordt de term stoornis niet gebruikt. Er is gekozen voor de termen
psychopathologie en psychische aandoening.
In de context van de DSM moet de term stoornis echter wél gebruikt worden. Zo is in de cursus
bijvoorbeeld sprake van een angststoornis, omdat deze vorm van psychopathologie als zodanig
beschreven wordt in de DSM.
Hoofdstuk 1 over klinische psychologie en ‘abnormaal’ gedrag
Studietaak 1.1 Het terrein van de klinische psychologie
Klinische psychologie houdt zich bezig met het ontstaan, de diagnostiek en de behandeling van psychische
stoornissen.
• Voorbeelddefinitie (Reber, 2004): Het gebied van de psychologie dat zich bezighoudt met afwijkend,
slecht-aangepast en abnormaal menselijk gedrag. Onder de grote paraplu van klinische praktijken vallen
diagnose, classificatie, behandeling, preventie en onderzoek.’
• Afbakening binnen de psychologie
o Volgens Duijker (1959) bestaat de psychologie uit:
▪ Vijf basisdisciplines: functieleer (cognitieve psychologie), ontwikkelingspsychologie, sociale
psychologie (gedragsleer), persoonlijkheidspsychologie, methodenleer.
▪ Toepassingsgerichte disciplines: o.a. klinische en gezondheidspsychologie, arbeids- en
organisatiepsychologie, onderwijspsychologie.
o De klinische psychologie behoort tot de toepassingsgerichte disciplines.
• Focus op afwijkend gedrag
o Klinische psychologie concentreert zich op gedrag dat afwijkt van de norm en problemen
veroorzaakt voor het individu of zijn omgeving.
o Positieve afwijkingen (zoals hoogbegaafdheid) vallen buiten dit terrein, tenzij ze leiden tot
problemen zoals sociaal isolement.
• Domeinen van afwijking
o Individueel functioneren:
▪ Voorbeelden: excessief drinken, dwanggedachten, extreme angsten.
▪ Deze gedragingen, gedachten en gevoelens beïnvloeden elkaar vaak wederzijds.
o Sociaal functioneren (relaties met anderen):
▪ Voorbeelden: overbezorgd ouderschap, partnergeweld, sociale terugtrekking bij studenten.
, ▪ Afwijkingen in sociale relaties beïnvloeden ook het individuele psychisch functioneren.
o Belang van basiskennis
▪ Kennis van normale psychologische processen is essentieel om afwijkingen te begrijpen.
▪ Klinisch psychologen gebruiken inzichten uit o.a. ontwikkelingspsychologie, sociale
psychologie en persoonlijkheidspsychologie.
• Wat is ‘abnormaal’ gedrag? → Moeilijke grensbepaling
o Soms is afwijking duidelijk (10 glazen jenever per dag, paniek in een lift, iemand fysiek mishandelen).
o Vaak echter is het onderscheid tussen normaal en abnormaal minder eenduidig.
o De beoordeling is contextafhankelijk en kan per professional verschillen.
Box 1.1 De klinisch psycholoog versus de psychiater
Opleidingsverschillen
• Klinisch psycholoog: opgeleid in de psychologie, met nadruk op onderzoeksmethoden.
o Basisopleiding: bachelor + master psychologie (4 jaar).
o Postmaster voor BIG-registratie:
▪ GZ-psycholoog (2 jaar).
▪ Klinisch psycholoog/neuropsycholoog (4 extra jaren).
• Psychiater: opgeleid in de geneeskunde, met kennis van biologische en medische aspecten.
o Opleiding: 6 jaar bachelor geneeskunde + 4,5 jaar specialisatie psychiatrie.
Praktijkverschillen:
• Beide behandelen psychische stoornissen.
• Psychiater mag medicatie voorschrijven (psychofarmaca), klinisch psycholoog niet.
• In de praktijk overlappen de werkzaamheden vaak, vooral binnen GGZ-instellingen.
1.2 aspecten van ‘abnormaal’ gedrag
• Seligman et al. (2001) onderscheiden zeven factoren voor het beoordelen van gedrag als abnormaal
(verder in de samenvatting uitgebreider besproken):
1. persoonlijk lijden → hoewel dit geen voorwaarde is omdat persoonlijk lijden ook het tijdelijke gevolg
van een gebeurtenis kan zijn
2. (dis)functionaliteit van gedrag: gedrag dat het beroepsmatig en relationeel functioneren van het
individu zelf belemmert, maar ook het functioneren van anderen.
3. irrationeel en onbegrijpelijk gedrag, waar geen logica of zin in ontdekt kan worden.
4. Onvoorspelbaarheid en controleverlies in situaties waarin de regels die normaliter het gedrag sturen
nu niet meer werken, of in situaties waarin de oorzaak of aanleiding van het gedrag voor de
toeschouwer onbekend is.
5. opvallend en onconventioneel gedrag: gedrag dus dat sterk afwijkt van het gangbare gedrag en
sociaal onwenselijk is, hoewel dit ook afhankelijk is van de omgeving.
6. gedrag dat gevoelens van ongemak oproept, zoals gedrag waarmee impliciete sociale verwachtingen
ofwel ‘restregels' (Scheff, 1966) worden geschonden
7. morele normen overtredend gedrag → ofwel gedrag dat in mindere mate overeenkomt met ideeën
over optimaal functioneren.
o Hoe meer factoren aanwezig zijn, hoe groter de kans dat gedrag als pathologisch wordt beoordeeld.
o Niet alle factoren hoeven aanwezig te zijn, maar minimaal één is vereist om van abnormaliteit te
spreken.
• Abnormaal gedrag is niet per definitie een psychische stoornis.
1.2.1 Persoonlijk lijden
• Veel psychische stoornissen gaan gepaard met innerlijk leed.
o Bijv: iemand met een depressie voelt zich leeg, futloos, en uitzichtloos.
• Niet voldoende voor psychopathologie: ook normale levensgebeurtenissen (zoals verlies) kunnen leiden
tot lijden.
,• Niet noodzakelijk: iemand met een waanstoornis (bv. denken Napoleon te zijn) kan zich daar prettig door
voelen.
1.2.2 de (dis)functionaliteit van het gedrag
• Gedrag wordt als abnormaal gezien als het dagelijks functioneren belemmert en het welbevinden van het
individu ondermijnt.
o Bijv: Angst waardoor iemand het huis niet verlaat of alcoholisme dat gezinsproblemen veroorzaakt.
• Ook gedrag dat het welbevinden en functioneren van anderen stoort kan ook disfunctioneel zijn
(bv. nachtelijk geschreeuw).
• Let op: niet elk normafwijkend gedrag is een psychische stoornis (bv. inbraak = crimineel, niet per se ziek).
1.2.3 Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag Casus 1.1 Gezwollen voelsprieten voelen niets
• Gedrag dat voor buitenstaanders geen logische ‘Mijn handen zijn gesprongen, snijden doet geen pijn, de huid is te klein.
betekenis heeft, wordt vaak als abnormaal Niets past niet goed niet overdrijven niets overdreven. Op je woorden tellen
gezien. oppassen als je iets voelt belooft dat niets goed, je moet niet beloven
• Zoals bijv: geloven. Soms weet je iets al te goed dat moet dan weg daar heb je last van
dan wordt je hoofd te groot. Je moet je zelf in de hand houden, je moet je
o Boulimia nervosa: eetbuien gevolgd door
eigen handen goed vasthouden. Als je het voelt komen kun je beter in je
overgeven. hand bijten dan je hand uitsteken. Je vingers branden. Je vingers likken. Ik
o Psychotisch denken: chaotisch, snijd graag in mijn vingers. Beter snijden dan geen gevoel in de
onsamenhangend, zoals in casus 1.1. aanwijsvingerkootjes, een schaar. Gezwollen voelsprieten voelen niets denk
ik, behalve als je ze in het stopcontact steekt dan voel je je licht dan gloei je
1.2.4 Onvoorspelbaarheid en controleverlies lang na.’ Citaat van een patiënt die een psychose doormaakt in Van den
• Mensen vinden gedrag abnormaal als het plots Bosch, 1993, p. 110.
en onverklaarbaar verandert.
• Twee situaties waarin dit vaak gebeurt:
1. Situaties waarin de sociale regels die gewoonlijk het gedrag van een persoon sturen plotseling niet
meer werkzaam zijn.
→ ontremd gedrag (bv. rustige man die ineens agressief wordt).
2. Als men de aanleiding van het gedrag van het individu niet kent en op dat moment niet kan
achterhalen (bv. vrouw die schreeuwend in de kou door de stad rent).
• Context bepaalt beoordeling: gedrag kan begrijpelijk blijken als de aanleiding bekend is.
• Onvoorspelbaarheid en controleverlies → geen voldoende redenen om een psychische stoornis te
veronderstellen
1.2.5 Opvallend en onconventioneel gedrag
• Mensen vergelijken gedrag met eigen (potentiële) gedrag en vinden afwijkend gedrag sneller abnormaal.
o Bijv: groen haar en piercings vallen meer op in een dorp dan in een stad.
• Zeldzaam gedrag ≠ probleemgedrag, tenzij het ook sociaal ongewenst is.
• Positief afwijkend gedrag (bv. uitmuntend toneelspelen) wordt niet als pathologisch gezien.
1.2.6 Gedrag dat ongemak veroorzaakt bij anderen
• Schending van impliciete sociale regels kan ongemakkelijk aanvoelen en leiden tot een oordeel van
abnormaliteit.
• ‘Observer discomfort’ → gevoel van ongemak bij de observeerder.
o speelt een rol in de perceptie van abnormaal gedrag.
• Restregels (Scheff) → men wordt zich er vaak pas van bewust als iemand ze overschrijdt.
o Bijv: mensen aankijken tijdens een gesprek en een bepaalde fysieke afstand behouden tot elkaar.
o Voorbeelden van schending:
▪ Ongewone blikrichting tijdens gesprek (bijv. kijken naar iemands oor i.p.v. ogen).
▪ Ruziënd stel in openbaar.
▪ Loslopende pitbull roept onveiligheid op.
,1.2.7 Het overtreden van morele normen
• Morele normen → mensen vellen oordelen o.b.v. goed vs. slecht of hoe men zich ‘hoort’ te gedragen.
o ‘slechte’ gedragingen → abnormaal gevonden
• Naarmate gedrag van een ander minder overeenkomt met hun eigen ideeën over optimaal functioneren,
neemt de kans toe dat zij het desbetreffende gedrag abnormaal vinden.
• Voorbeelden:
o Dreigmails aan politici.
o Agressief of extreem teruggetrokken gedrag wordt vaak negatief beoordeeld.
• Normatieve opvattingen bepalen in hoeverre gedrag als abnormaal of ‘psychisch gestoord’ wordt gezien.
1.2.8 Definitie van psychische stoornissen (APA, DSM-5-TR)
psychische stoornis = een syndroom met cognitieve, affectieve of conatieve symptomen; die wijzen op
een disfunctie in psychologische, biologische of ontwikkelingsprocessen.
• Gaat vaak gepaard met significante lijdensdruk of beperkingen in het functioneren op sociaal of
beroepsmatig gebied of bij andere belangrijke bezigheden.
• Geen stoornis bij:
o Verwachte reacties op verlies (zoals rouw).
o Cultureel afwijkend gedrag.
o Sociaal deviant gedrag (bijv op politiek, religieus of seksueel gebied) en conflicten die zich vooral
afspelen tussen een individu en de maatschappij zijn geen psychische stoornissen, tenzij de deviantie
of het conflict het gevolg is van disfunctioneren van de persoon in kwestie.
• DSM-5-TR tracht onderscheid te maken tussen gezond en ziek, maar grenzen blijven discutabel.
1.3 normaal en abnormaal: waar ligt de grens?
• Drie modellen om normaal en abnormaal gedrag te onderscheiden:
1. Statistisch model → afgrenzingskwestie
2. Medisch of ziektemodel → breder bereik
3. Leer- of onderwijsmodel → breder bereik
• Elk model heeft voor- en nadelen; de keuze hangt af van de situatie.
1.3.1 het statistisch model
• Uitgangspunt: dat menselijke eigenschappen
(zoals intelligentie of de geneigdheid om
angstig te reageren) min of meer normaal
verdeeld zijn in de algemene bevolking.
• Afwijking = abnormaal: Extreem hoge of lage
scores worden als abnormaal beschouwd.
• Voordelen:
o Geschikt voor normaal verdeelde
eigenschappen (zoals IQ, angst).
o Veel psychologische tests sluiten hierbij
aan.
• Bezwaren:
o Grens tussen normaal en abnormaal is
arbitrair.
o Specificeert niet hoe ongewoon gedrag
moet zijn om het abnormaal te kunnen noemen: sommige vormen van psychopathologie zijn zeer
uitzonderlijk.
▪ Niet geschikt voor zeldzame stoornissen (zoals genderdysforie).
o Maakt geen onderscheid tussen afwijkingen met en zonder individueel lijden.
▪ Sommige extreme eigenschappen zijn niet pathologisch (bijv. lengte of spraakzaamheid).
, → Bijv: Wie als westerse man een lengte heeft van 2 meter 10, torent boven vrijwel iedereen
uit, maar hoeft daar niet onder te lijden.
1.3.2 het medisch of ziektemodel
• Uitgangspunt: Psychische stoornissen zijn ziekten met somatogene of psychogene oorzaken.
o Somatogeen: een lichamelijke aandoening ligt ten grondslag aan de psychische stoornis.
▪ Bijv: Dementia paralytica (general paresis) door syfilisinfectie.
o Psychogeen: een psychologisch mechanisme ligt ten grondslag aan de psychische stoornis.
• Werkwijze:
o Therapeut is expert, patiënt afhankelijk.
o Diagnose leidt tot therapie gericht op genezing.
• Semantische bezwaren:
o Veel psychische stoornissen hebben geen aantoonbare
organische oorzaak.
o Verwarring tussen sociale normen (diagnose) en medische termen (therapie).
o Labeling-theorie (Szasz, Goffman, Rosenhan):
▪ Stigmatisering: 'Eens gek, altijd gek.'
→ Selffulfilling prophecy
▪ Moeilijk om van psychiatrisch label af te komen.
o Rosenhan-experiment: Gezonde mensen werden als psychotisch behandeld.
o Huidige ontwikkelingen:
▪ Meer openheid over psychische problemen.
▪ Toch bestaat stigma nog steeds en belemmert hulpzoekgedrag.
1.3.3 Leer- of onderwijsmodel
• Uitgangspunt: Psychische problemen komen voort uit verkeerd aangeleerde patronen.
o Geldt met name voor stoornissen waaraan geen duidelijke organische oorzaken ten grondslag liggen.
• Rolverdeling:
o Hulpverlener = leraar; cliënt = leerling.
o Geen diagnose maar leerdoel.
o Geen therapie maar ‘uitvoering van een
onderwijsprogramma’.
o kennis en vaardigheden vanuit leraar, die kunnen
bijdragen aan de vermindering of opheffing van de
tekorten bij de leerling.
• Voordelen:
o in alle fasen van het model worden de nadelige bijbetekenissen van het medisch model vermeden
▪ Vermijdt stigmatisering.
o Meer nadruk op eigen verantwoordelijkheid van de cliënt.
▪ Cliënt krijgt actieve rol in het leerproces.
o Terminologie sluit beter aan bij de werkelijke praktijk van hulpverlening.
• Begrenzing ‘ziekte’: Alleen als de persoon niet meer verantwoordelijk/aanspreekbaar is voor eigen gedrag.
o Verschil met Szasz: niet alleen organische oorzaak telt, maar ook verantwoordelijkheid.
o Stoornissen zonder organische basis kunnen toch ziekte zijn (bijv. ernstige psychosen).
o Mildere problematiek: levensproblemen → onderwijsmodel met nadruk op vaardigheden en groei.
1.4 Tot besluit
• Centraal thema: Psychische stoornissen vormen de kern van de klinische psychologie.
• Definitieproblemen: Geen eenduidige definitie van psychische stoornissen & interpretatie varieert per
persoon en professional.
• Beoordelingsfactoren
,Modellen en continuüm
• Verschillende modellen ontwikkeld om normaal en abnormaal gedrag te onderscheiden.
• Continuüm-benadering (sluit aan bij statistisch model) wint terrein:
o Geen strikte grens tussen psychisch gezond en ziek.
▪ Bijv: somberheid kan verschuiven naar depressie bij toename in ernst/duur.
o Klachten kunnen in de tijd verergeren of verminderen.
o Behoefte aan hulp hangt af van ernst en duur van klachten.
Relatie hulpverlener – patiënt
• Medisch model: autoritaire verhouding.
• Onderwijsmodel: gelijkwaardiger relatie, samenwerking.
• Moderne ontwikkeling: gedeelde besluitvorming (‘samen beslissen’):
o Hulpverlener = expert in behandeling, diagnostiek.
o Patiënt = expert in eigen behoeften, voorkeuren, waarden.
o Samen kiezen zij de juiste hulpverleningsstappen.
o Steeds meer onderzoek naar deze aanpak in de GGZ.
Slotgedachte
• In dit hoofdstuk zijn stoornissen algemeen besproken.
• Volgende hoofdstukken behandelen specifieke stoornissen.
• Acceptatie van afwijkingen bij jezelf en anderen kan veel leed voorkomen.
• Maar: bij ernstige overschrijding van normen is professionele hulp noodzakelijk.
Opdrachten studietaak 1
Vraag 1.2.2 In de DSM-5-TR staat een definitie van psychische aandoeningen. Welke vormen van
gedrag worden door deze definitie uitgesloten?
De DSM-5-TR sluit gedrag uit dat:
• een te verwachten of cultureel aanvaarde reactie is (bijv: rouw) → Als dit echter na een langdurige
periode niet verandert, is er mogelijk sprake van een stoornis;
• voortkomt uit religieuze of politieke overtuigingen (bijv: protest);
• of het gevolg is van een conflict tussen individu en maatschappij (bijv: controversiële kunst).
, Thema 2 persoonlijkheidsleer
Studietaak 2.1 trek theorieën van persoonlijkheid
Leerdoelen:
Na het bestuderen van deze studietaak ben je in staat om
• het begrip ‘persoonlijkheidstrek’ en de functie ervan te beschrijven
• de basisperspectieven van trektheorieën weer te geven
• verschillende theorieën en modellen over persoonlijkheidstrekken te beschrijven
• uit te leggen hoe trekken geïdentificeerd worden.
• Tentamenstof: Hoofdstuk 7: Trait theories of personality (klik hiervoor op de link) uit Cervone, D., &
Pervin, L. A. (2022). Personality: Theory and Research (15th edition) (pp. 189-213). Wiley.
Hoofdstuk 7: Trait theories of personality
Inleiding: Wat zijn persoonlijkheidstrekken?
Persoonlijkheidstrekken (personality traits) = stabiele psychologische kenmerken die over tijd en situaties
consistent blijven.
• Iemand die vandaag gevoelig en vriendelijk is, zal dit waarschijnlijk over een maand ook zijn.
• Chris' advertentie toont hoe mensen zichzelf beschrijven via persoonlijkheidstrekken zoals "gevoelig",
"humoristisch" of "onconventioneel".
Factoranalyse als methode
Factoranalyse = een statistische techniek die helpt om de basisdimensies van persoonlijkheid te ontdekken.
• Bijv: Men analyseert grote datasets om gemeenschappelijke clusters van gedragingen of eigenschappen te
vinden.
• Deze methode wordt toegepast in de theorieën van Cattell en Eysenck.
Waarom trait theory populair is
• Intuïtieve aantrekkingskracht: sluit aan bij hoe mensen dagelijks over persoonlijkheid praten.
• Wetenschappelijke betrouwbaarheid: levert consistente resultaten op door gestructureerd onderzoek.
• Breed toegepast in psychologisch onderzoek in de VS, Groot-Brittannië en Europa.
Kernvragen van het hoofdstuk
1. Hoe verschillen mensen van elkaar in gevoelens, gedachten en gedrag? Hoeveel verschillende
persoonlijkheidstrekken zijn er nodig om deze verschillen op een zinvolle manier te beschrijven?
2. Heeft ieder individu een unieke combinatie van persoonlijkheidstrekken, of is het mogelijk om een
universele set trekken te bepalen die als taxonomie van individuele verschillen kan dienen?
3. Als trekken stabiel zijn, hoe verklaren we dan variatie in gedrag over tijd en in situaties?
Belang van meting in de psychologie
• Nauwkeurige meting is essentieel in de wetenschap, net zoals bij Galileo en Newton.
• Vroege persoonlijkheidstheorieën zoals die van Freud, Adler en Jung bevatten geen meetbare data.
o Voorbeeld: Jung’s idee van het “archetypisch onbewuste” werd niet empirisch onderbouwd.
• Raymond Cattell benadrukte de noodzaak van objectieve metingen in de persoonlijkheidspsychologie.
Algemene visie van trait theorists
• Geen centrale figuur zoals Freud; eerder een benadering met bijdragen van meerdere wetenschappers.
• Drie invloedrijke onderzoekers:
o Gordon Allport
o Raymond Cattell
o Hans Eysenck
psychopathologie (H1-10)
(4e druk)
Uitgebreide
samenvatting PB3002-242533B klinische psychologie 1a: theoretische
benaderingen en persoonlijkheid a.d.h.v. de online leeromgeving + extra
beknopte samenvatting a.d.h.v. de leerdoelen + extra oefenvragen
Open universiteit 2025/2026
Bo van der Zee
,Dit document bevat:
• Uitgebreide samenvatting: deel 1 en deel 2 van het tekstboek Klinische psychologie: theorieën
en psychopathologie (inclusief de boxen) → H1-10
• 1 Nederlandstalig en 4 Engelstalige hoofdstukken over persoonlijkheidsleer (als pdf in de cursus)
• Aantekeningen over de interviews met Jannes Eshuis en Trudy Dehue.
• Extra: beknopte samenvatting aan de hand van de leerdoelen per studietaak
• Extra: oefenvragen incl antwoordformulier
• Tip: youtube account: https://www.youtube.com/@PracticalPsychologyTips/videos
o Trait theories: https://www.youtube.com/watch?v=oUgCIvKxbAE
o Five factor model: https://www.youtube.com/watch?v=KCwHV9HCxH0
, Inhoudsopgave
Thema 1 Wat is klinische psychologie? .............................................................................. 4
Studietaak 2.1 trek theorieën van persoonlijkheid .......................................................... 10
Studietaak 2.2 vijffactorenmodel (Big Five-model) .......................................................... 19
Studietaak 2.3 biologische achtergrond........................................................................... 40
Studietaak 3.1 Neurobiologische benadering .................................................................. 60
Studietaak 3.2 leertheoretische benadering .................................................................... 71
Studietaak 3.3 cognitieve benadering ............................................................................. 80
Studietaak 3.4 psychodynamische benadering ................................................................ 89
Studietaak 3.5 Humanistische benadering ....................................................................... 99
Studietaak 3.6 systeembenadering................................................................................ 109
Studietaak 3.7 wetenschap en praktijk .......................................................................... 118
Studietaak 4.1 Classificatie ............................................................................................ 128
Studietaak 4.2 klinische diagnostiek .............................................................................. 139
Beknopte samenvatting a.d.h.v. de leerdoelen ........................................................ 148
Oefenvragen klinische psychologie aan de hand van de leerdoelen ........................... 193
, Thema 1 Wat is klinische psychologie?
Leerdoelen:
Na het bestuderen van thema 1 ben je in staat om
• een omschrijving te geven van het vakgebied van de klinische psychologie
• aan te geven waarom kennis van de basisdisciplines binnen de psychologie van belang is voor klinisch
psychologen
• de APA-definitie van psychische aandoeningen te geven
• de verschillende aspecten te benoemen die beïnvloeden of gedrag als ‘abnormaal’ of ‘pathologisch’ zal
worden beoordeeld
• het statistisch model van ‘abnormaal’ gedrag en de nadelen van dit model te beschrijven
• het medisch of ziektemodel te beschrijven en een aantal bezwaren te benoemen die tegen dit model
zijn ingebracht
• het leer- of onderwijsmodel te beschrijven en de verschillen met het medische model toe te lichten
• uit te leggen wanneer het statistisch model, het medisch of ziektemodel en het leer- of onderwijsmodel
toepasbaar zijn bij de beantwoording van de vraag naar de grens tussen ‘normaal’ en ‘abnormaal’
gedrag.
• Tentamenstof: Hoofdstuk 1 uit het fysieke boek
• NB In deze online leeromgeving wordt de term stoornis niet gebruikt. Er is gekozen voor de termen
psychopathologie en psychische aandoening.
In de context van de DSM moet de term stoornis echter wél gebruikt worden. Zo is in de cursus
bijvoorbeeld sprake van een angststoornis, omdat deze vorm van psychopathologie als zodanig
beschreven wordt in de DSM.
Hoofdstuk 1 over klinische psychologie en ‘abnormaal’ gedrag
Studietaak 1.1 Het terrein van de klinische psychologie
Klinische psychologie houdt zich bezig met het ontstaan, de diagnostiek en de behandeling van psychische
stoornissen.
• Voorbeelddefinitie (Reber, 2004): Het gebied van de psychologie dat zich bezighoudt met afwijkend,
slecht-aangepast en abnormaal menselijk gedrag. Onder de grote paraplu van klinische praktijken vallen
diagnose, classificatie, behandeling, preventie en onderzoek.’
• Afbakening binnen de psychologie
o Volgens Duijker (1959) bestaat de psychologie uit:
▪ Vijf basisdisciplines: functieleer (cognitieve psychologie), ontwikkelingspsychologie, sociale
psychologie (gedragsleer), persoonlijkheidspsychologie, methodenleer.
▪ Toepassingsgerichte disciplines: o.a. klinische en gezondheidspsychologie, arbeids- en
organisatiepsychologie, onderwijspsychologie.
o De klinische psychologie behoort tot de toepassingsgerichte disciplines.
• Focus op afwijkend gedrag
o Klinische psychologie concentreert zich op gedrag dat afwijkt van de norm en problemen
veroorzaakt voor het individu of zijn omgeving.
o Positieve afwijkingen (zoals hoogbegaafdheid) vallen buiten dit terrein, tenzij ze leiden tot
problemen zoals sociaal isolement.
• Domeinen van afwijking
o Individueel functioneren:
▪ Voorbeelden: excessief drinken, dwanggedachten, extreme angsten.
▪ Deze gedragingen, gedachten en gevoelens beïnvloeden elkaar vaak wederzijds.
o Sociaal functioneren (relaties met anderen):
▪ Voorbeelden: overbezorgd ouderschap, partnergeweld, sociale terugtrekking bij studenten.
, ▪ Afwijkingen in sociale relaties beïnvloeden ook het individuele psychisch functioneren.
o Belang van basiskennis
▪ Kennis van normale psychologische processen is essentieel om afwijkingen te begrijpen.
▪ Klinisch psychologen gebruiken inzichten uit o.a. ontwikkelingspsychologie, sociale
psychologie en persoonlijkheidspsychologie.
• Wat is ‘abnormaal’ gedrag? → Moeilijke grensbepaling
o Soms is afwijking duidelijk (10 glazen jenever per dag, paniek in een lift, iemand fysiek mishandelen).
o Vaak echter is het onderscheid tussen normaal en abnormaal minder eenduidig.
o De beoordeling is contextafhankelijk en kan per professional verschillen.
Box 1.1 De klinisch psycholoog versus de psychiater
Opleidingsverschillen
• Klinisch psycholoog: opgeleid in de psychologie, met nadruk op onderzoeksmethoden.
o Basisopleiding: bachelor + master psychologie (4 jaar).
o Postmaster voor BIG-registratie:
▪ GZ-psycholoog (2 jaar).
▪ Klinisch psycholoog/neuropsycholoog (4 extra jaren).
• Psychiater: opgeleid in de geneeskunde, met kennis van biologische en medische aspecten.
o Opleiding: 6 jaar bachelor geneeskunde + 4,5 jaar specialisatie psychiatrie.
Praktijkverschillen:
• Beide behandelen psychische stoornissen.
• Psychiater mag medicatie voorschrijven (psychofarmaca), klinisch psycholoog niet.
• In de praktijk overlappen de werkzaamheden vaak, vooral binnen GGZ-instellingen.
1.2 aspecten van ‘abnormaal’ gedrag
• Seligman et al. (2001) onderscheiden zeven factoren voor het beoordelen van gedrag als abnormaal
(verder in de samenvatting uitgebreider besproken):
1. persoonlijk lijden → hoewel dit geen voorwaarde is omdat persoonlijk lijden ook het tijdelijke gevolg
van een gebeurtenis kan zijn
2. (dis)functionaliteit van gedrag: gedrag dat het beroepsmatig en relationeel functioneren van het
individu zelf belemmert, maar ook het functioneren van anderen.
3. irrationeel en onbegrijpelijk gedrag, waar geen logica of zin in ontdekt kan worden.
4. Onvoorspelbaarheid en controleverlies in situaties waarin de regels die normaliter het gedrag sturen
nu niet meer werken, of in situaties waarin de oorzaak of aanleiding van het gedrag voor de
toeschouwer onbekend is.
5. opvallend en onconventioneel gedrag: gedrag dus dat sterk afwijkt van het gangbare gedrag en
sociaal onwenselijk is, hoewel dit ook afhankelijk is van de omgeving.
6. gedrag dat gevoelens van ongemak oproept, zoals gedrag waarmee impliciete sociale verwachtingen
ofwel ‘restregels' (Scheff, 1966) worden geschonden
7. morele normen overtredend gedrag → ofwel gedrag dat in mindere mate overeenkomt met ideeën
over optimaal functioneren.
o Hoe meer factoren aanwezig zijn, hoe groter de kans dat gedrag als pathologisch wordt beoordeeld.
o Niet alle factoren hoeven aanwezig te zijn, maar minimaal één is vereist om van abnormaliteit te
spreken.
• Abnormaal gedrag is niet per definitie een psychische stoornis.
1.2.1 Persoonlijk lijden
• Veel psychische stoornissen gaan gepaard met innerlijk leed.
o Bijv: iemand met een depressie voelt zich leeg, futloos, en uitzichtloos.
• Niet voldoende voor psychopathologie: ook normale levensgebeurtenissen (zoals verlies) kunnen leiden
tot lijden.
,• Niet noodzakelijk: iemand met een waanstoornis (bv. denken Napoleon te zijn) kan zich daar prettig door
voelen.
1.2.2 de (dis)functionaliteit van het gedrag
• Gedrag wordt als abnormaal gezien als het dagelijks functioneren belemmert en het welbevinden van het
individu ondermijnt.
o Bijv: Angst waardoor iemand het huis niet verlaat of alcoholisme dat gezinsproblemen veroorzaakt.
• Ook gedrag dat het welbevinden en functioneren van anderen stoort kan ook disfunctioneel zijn
(bv. nachtelijk geschreeuw).
• Let op: niet elk normafwijkend gedrag is een psychische stoornis (bv. inbraak = crimineel, niet per se ziek).
1.2.3 Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag Casus 1.1 Gezwollen voelsprieten voelen niets
• Gedrag dat voor buitenstaanders geen logische ‘Mijn handen zijn gesprongen, snijden doet geen pijn, de huid is te klein.
betekenis heeft, wordt vaak als abnormaal Niets past niet goed niet overdrijven niets overdreven. Op je woorden tellen
gezien. oppassen als je iets voelt belooft dat niets goed, je moet niet beloven
• Zoals bijv: geloven. Soms weet je iets al te goed dat moet dan weg daar heb je last van
dan wordt je hoofd te groot. Je moet je zelf in de hand houden, je moet je
o Boulimia nervosa: eetbuien gevolgd door
eigen handen goed vasthouden. Als je het voelt komen kun je beter in je
overgeven. hand bijten dan je hand uitsteken. Je vingers branden. Je vingers likken. Ik
o Psychotisch denken: chaotisch, snijd graag in mijn vingers. Beter snijden dan geen gevoel in de
onsamenhangend, zoals in casus 1.1. aanwijsvingerkootjes, een schaar. Gezwollen voelsprieten voelen niets denk
ik, behalve als je ze in het stopcontact steekt dan voel je je licht dan gloei je
1.2.4 Onvoorspelbaarheid en controleverlies lang na.’ Citaat van een patiënt die een psychose doormaakt in Van den
• Mensen vinden gedrag abnormaal als het plots Bosch, 1993, p. 110.
en onverklaarbaar verandert.
• Twee situaties waarin dit vaak gebeurt:
1. Situaties waarin de sociale regels die gewoonlijk het gedrag van een persoon sturen plotseling niet
meer werkzaam zijn.
→ ontremd gedrag (bv. rustige man die ineens agressief wordt).
2. Als men de aanleiding van het gedrag van het individu niet kent en op dat moment niet kan
achterhalen (bv. vrouw die schreeuwend in de kou door de stad rent).
• Context bepaalt beoordeling: gedrag kan begrijpelijk blijken als de aanleiding bekend is.
• Onvoorspelbaarheid en controleverlies → geen voldoende redenen om een psychische stoornis te
veronderstellen
1.2.5 Opvallend en onconventioneel gedrag
• Mensen vergelijken gedrag met eigen (potentiële) gedrag en vinden afwijkend gedrag sneller abnormaal.
o Bijv: groen haar en piercings vallen meer op in een dorp dan in een stad.
• Zeldzaam gedrag ≠ probleemgedrag, tenzij het ook sociaal ongewenst is.
• Positief afwijkend gedrag (bv. uitmuntend toneelspelen) wordt niet als pathologisch gezien.
1.2.6 Gedrag dat ongemak veroorzaakt bij anderen
• Schending van impliciete sociale regels kan ongemakkelijk aanvoelen en leiden tot een oordeel van
abnormaliteit.
• ‘Observer discomfort’ → gevoel van ongemak bij de observeerder.
o speelt een rol in de perceptie van abnormaal gedrag.
• Restregels (Scheff) → men wordt zich er vaak pas van bewust als iemand ze overschrijdt.
o Bijv: mensen aankijken tijdens een gesprek en een bepaalde fysieke afstand behouden tot elkaar.
o Voorbeelden van schending:
▪ Ongewone blikrichting tijdens gesprek (bijv. kijken naar iemands oor i.p.v. ogen).
▪ Ruziënd stel in openbaar.
▪ Loslopende pitbull roept onveiligheid op.
,1.2.7 Het overtreden van morele normen
• Morele normen → mensen vellen oordelen o.b.v. goed vs. slecht of hoe men zich ‘hoort’ te gedragen.
o ‘slechte’ gedragingen → abnormaal gevonden
• Naarmate gedrag van een ander minder overeenkomt met hun eigen ideeën over optimaal functioneren,
neemt de kans toe dat zij het desbetreffende gedrag abnormaal vinden.
• Voorbeelden:
o Dreigmails aan politici.
o Agressief of extreem teruggetrokken gedrag wordt vaak negatief beoordeeld.
• Normatieve opvattingen bepalen in hoeverre gedrag als abnormaal of ‘psychisch gestoord’ wordt gezien.
1.2.8 Definitie van psychische stoornissen (APA, DSM-5-TR)
psychische stoornis = een syndroom met cognitieve, affectieve of conatieve symptomen; die wijzen op
een disfunctie in psychologische, biologische of ontwikkelingsprocessen.
• Gaat vaak gepaard met significante lijdensdruk of beperkingen in het functioneren op sociaal of
beroepsmatig gebied of bij andere belangrijke bezigheden.
• Geen stoornis bij:
o Verwachte reacties op verlies (zoals rouw).
o Cultureel afwijkend gedrag.
o Sociaal deviant gedrag (bijv op politiek, religieus of seksueel gebied) en conflicten die zich vooral
afspelen tussen een individu en de maatschappij zijn geen psychische stoornissen, tenzij de deviantie
of het conflict het gevolg is van disfunctioneren van de persoon in kwestie.
• DSM-5-TR tracht onderscheid te maken tussen gezond en ziek, maar grenzen blijven discutabel.
1.3 normaal en abnormaal: waar ligt de grens?
• Drie modellen om normaal en abnormaal gedrag te onderscheiden:
1. Statistisch model → afgrenzingskwestie
2. Medisch of ziektemodel → breder bereik
3. Leer- of onderwijsmodel → breder bereik
• Elk model heeft voor- en nadelen; de keuze hangt af van de situatie.
1.3.1 het statistisch model
• Uitgangspunt: dat menselijke eigenschappen
(zoals intelligentie of de geneigdheid om
angstig te reageren) min of meer normaal
verdeeld zijn in de algemene bevolking.
• Afwijking = abnormaal: Extreem hoge of lage
scores worden als abnormaal beschouwd.
• Voordelen:
o Geschikt voor normaal verdeelde
eigenschappen (zoals IQ, angst).
o Veel psychologische tests sluiten hierbij
aan.
• Bezwaren:
o Grens tussen normaal en abnormaal is
arbitrair.
o Specificeert niet hoe ongewoon gedrag
moet zijn om het abnormaal te kunnen noemen: sommige vormen van psychopathologie zijn zeer
uitzonderlijk.
▪ Niet geschikt voor zeldzame stoornissen (zoals genderdysforie).
o Maakt geen onderscheid tussen afwijkingen met en zonder individueel lijden.
▪ Sommige extreme eigenschappen zijn niet pathologisch (bijv. lengte of spraakzaamheid).
, → Bijv: Wie als westerse man een lengte heeft van 2 meter 10, torent boven vrijwel iedereen
uit, maar hoeft daar niet onder te lijden.
1.3.2 het medisch of ziektemodel
• Uitgangspunt: Psychische stoornissen zijn ziekten met somatogene of psychogene oorzaken.
o Somatogeen: een lichamelijke aandoening ligt ten grondslag aan de psychische stoornis.
▪ Bijv: Dementia paralytica (general paresis) door syfilisinfectie.
o Psychogeen: een psychologisch mechanisme ligt ten grondslag aan de psychische stoornis.
• Werkwijze:
o Therapeut is expert, patiënt afhankelijk.
o Diagnose leidt tot therapie gericht op genezing.
• Semantische bezwaren:
o Veel psychische stoornissen hebben geen aantoonbare
organische oorzaak.
o Verwarring tussen sociale normen (diagnose) en medische termen (therapie).
o Labeling-theorie (Szasz, Goffman, Rosenhan):
▪ Stigmatisering: 'Eens gek, altijd gek.'
→ Selffulfilling prophecy
▪ Moeilijk om van psychiatrisch label af te komen.
o Rosenhan-experiment: Gezonde mensen werden als psychotisch behandeld.
o Huidige ontwikkelingen:
▪ Meer openheid over psychische problemen.
▪ Toch bestaat stigma nog steeds en belemmert hulpzoekgedrag.
1.3.3 Leer- of onderwijsmodel
• Uitgangspunt: Psychische problemen komen voort uit verkeerd aangeleerde patronen.
o Geldt met name voor stoornissen waaraan geen duidelijke organische oorzaken ten grondslag liggen.
• Rolverdeling:
o Hulpverlener = leraar; cliënt = leerling.
o Geen diagnose maar leerdoel.
o Geen therapie maar ‘uitvoering van een
onderwijsprogramma’.
o kennis en vaardigheden vanuit leraar, die kunnen
bijdragen aan de vermindering of opheffing van de
tekorten bij de leerling.
• Voordelen:
o in alle fasen van het model worden de nadelige bijbetekenissen van het medisch model vermeden
▪ Vermijdt stigmatisering.
o Meer nadruk op eigen verantwoordelijkheid van de cliënt.
▪ Cliënt krijgt actieve rol in het leerproces.
o Terminologie sluit beter aan bij de werkelijke praktijk van hulpverlening.
• Begrenzing ‘ziekte’: Alleen als de persoon niet meer verantwoordelijk/aanspreekbaar is voor eigen gedrag.
o Verschil met Szasz: niet alleen organische oorzaak telt, maar ook verantwoordelijkheid.
o Stoornissen zonder organische basis kunnen toch ziekte zijn (bijv. ernstige psychosen).
o Mildere problematiek: levensproblemen → onderwijsmodel met nadruk op vaardigheden en groei.
1.4 Tot besluit
• Centraal thema: Psychische stoornissen vormen de kern van de klinische psychologie.
• Definitieproblemen: Geen eenduidige definitie van psychische stoornissen & interpretatie varieert per
persoon en professional.
• Beoordelingsfactoren
,Modellen en continuüm
• Verschillende modellen ontwikkeld om normaal en abnormaal gedrag te onderscheiden.
• Continuüm-benadering (sluit aan bij statistisch model) wint terrein:
o Geen strikte grens tussen psychisch gezond en ziek.
▪ Bijv: somberheid kan verschuiven naar depressie bij toename in ernst/duur.
o Klachten kunnen in de tijd verergeren of verminderen.
o Behoefte aan hulp hangt af van ernst en duur van klachten.
Relatie hulpverlener – patiënt
• Medisch model: autoritaire verhouding.
• Onderwijsmodel: gelijkwaardiger relatie, samenwerking.
• Moderne ontwikkeling: gedeelde besluitvorming (‘samen beslissen’):
o Hulpverlener = expert in behandeling, diagnostiek.
o Patiënt = expert in eigen behoeften, voorkeuren, waarden.
o Samen kiezen zij de juiste hulpverleningsstappen.
o Steeds meer onderzoek naar deze aanpak in de GGZ.
Slotgedachte
• In dit hoofdstuk zijn stoornissen algemeen besproken.
• Volgende hoofdstukken behandelen specifieke stoornissen.
• Acceptatie van afwijkingen bij jezelf en anderen kan veel leed voorkomen.
• Maar: bij ernstige overschrijding van normen is professionele hulp noodzakelijk.
Opdrachten studietaak 1
Vraag 1.2.2 In de DSM-5-TR staat een definitie van psychische aandoeningen. Welke vormen van
gedrag worden door deze definitie uitgesloten?
De DSM-5-TR sluit gedrag uit dat:
• een te verwachten of cultureel aanvaarde reactie is (bijv: rouw) → Als dit echter na een langdurige
periode niet verandert, is er mogelijk sprake van een stoornis;
• voortkomt uit religieuze of politieke overtuigingen (bijv: protest);
• of het gevolg is van een conflict tussen individu en maatschappij (bijv: controversiële kunst).
, Thema 2 persoonlijkheidsleer
Studietaak 2.1 trek theorieën van persoonlijkheid
Leerdoelen:
Na het bestuderen van deze studietaak ben je in staat om
• het begrip ‘persoonlijkheidstrek’ en de functie ervan te beschrijven
• de basisperspectieven van trektheorieën weer te geven
• verschillende theorieën en modellen over persoonlijkheidstrekken te beschrijven
• uit te leggen hoe trekken geïdentificeerd worden.
• Tentamenstof: Hoofdstuk 7: Trait theories of personality (klik hiervoor op de link) uit Cervone, D., &
Pervin, L. A. (2022). Personality: Theory and Research (15th edition) (pp. 189-213). Wiley.
Hoofdstuk 7: Trait theories of personality
Inleiding: Wat zijn persoonlijkheidstrekken?
Persoonlijkheidstrekken (personality traits) = stabiele psychologische kenmerken die over tijd en situaties
consistent blijven.
• Iemand die vandaag gevoelig en vriendelijk is, zal dit waarschijnlijk over een maand ook zijn.
• Chris' advertentie toont hoe mensen zichzelf beschrijven via persoonlijkheidstrekken zoals "gevoelig",
"humoristisch" of "onconventioneel".
Factoranalyse als methode
Factoranalyse = een statistische techniek die helpt om de basisdimensies van persoonlijkheid te ontdekken.
• Bijv: Men analyseert grote datasets om gemeenschappelijke clusters van gedragingen of eigenschappen te
vinden.
• Deze methode wordt toegepast in de theorieën van Cattell en Eysenck.
Waarom trait theory populair is
• Intuïtieve aantrekkingskracht: sluit aan bij hoe mensen dagelijks over persoonlijkheid praten.
• Wetenschappelijke betrouwbaarheid: levert consistente resultaten op door gestructureerd onderzoek.
• Breed toegepast in psychologisch onderzoek in de VS, Groot-Brittannië en Europa.
Kernvragen van het hoofdstuk
1. Hoe verschillen mensen van elkaar in gevoelens, gedachten en gedrag? Hoeveel verschillende
persoonlijkheidstrekken zijn er nodig om deze verschillen op een zinvolle manier te beschrijven?
2. Heeft ieder individu een unieke combinatie van persoonlijkheidstrekken, of is het mogelijk om een
universele set trekken te bepalen die als taxonomie van individuele verschillen kan dienen?
3. Als trekken stabiel zijn, hoe verklaren we dan variatie in gedrag over tijd en in situaties?
Belang van meting in de psychologie
• Nauwkeurige meting is essentieel in de wetenschap, net zoals bij Galileo en Newton.
• Vroege persoonlijkheidstheorieën zoals die van Freud, Adler en Jung bevatten geen meetbare data.
o Voorbeeld: Jung’s idee van het “archetypisch onbewuste” werd niet empirisch onderbouwd.
• Raymond Cattell benadrukte de noodzaak van objectieve metingen in de persoonlijkheidspsychologie.
Algemene visie van trait theorists
• Geen centrale figuur zoals Freud; eerder een benadering met bijdragen van meerdere wetenschappers.
• Drie invloedrijke onderzoekers:
o Gordon Allport
o Raymond Cattell
o Hans Eysenck
