Inleiding tot de pedagogische wetenschappen | Jill N.
INLEIDING TOT DE PEDAGOGISCHE WETENSCHAPPEN
MODULE 1: terreinverkenning Pedagogiek
H1: De pluraliteit van de pedagogiek
1. Etymologie (=oorsprong)
• Educatie heeft een sterke focus op het idee van 'grootbrengen' en 'opvoeden', en is nauw
verbonden met het leiden van iemand in een proces van ontwikkeling.
• Pedagogie komt voort uit een klassiek begrip van opvoeding, met de nadruk op het
begeleiden en onderwijzen van kinderen, wat oorspronkelijk ook een soort begeleidersrol
inhoudt.
• Agogie verwijst naar het optreden en handelen, wat essentieel is voor de rol van
opvoeders in het sturen van gedrag.
Educatie:
• Formele educatie: is doelgericht en heeft een specifiek einddoel, zoals het behalen van
een diploma, en volgt een gestructureerd traject.
• Informele educatie: is vaak onbedoeld, zonder duidelijk doel of gepland traject, en
ontstaat per toeval. Bijvoorbeeld, per ongeluk een toets indrukken in PowerPoint en
nieuwe functies ontdekken zonder intentie om ze te leren.
• Non-formele educatie: leidt niet tot een officieel getuigschrift en biedt geen garantie op
werk. Een certificaat uit non-formele educatie, zoals de EE (Europese erkenning),
verzekert dus geen baan.
2. De pluraliteit van de pedagogiek
Pedagogiek is een integratieve wetenschap die inzichten uit verschillende disciplines, zoals
psychologie en sociologie, combineert om opvoeding en onderwijs te begrijpen en te verbeteren.
Het onderzoekt de ontwikkeling van mensen, vooral kinderen, in diverse sociale en culturele
contexten.
2.1. Meervoudigheid van de pedagogiek
De meervoudigheid van de pedagogiek kan op twee manieren bekeken worden:
• Diachroon: Kijkt naar de historische ontwikkeling van opvoeding en onderwijs, en hoe
theorieën en praktijken door de tijd heen veranderen.
• Synchroon: Kijkt naar de verschillende pedagogische benaderingen die tegelijkertijd
bestaan, afhankelijk van de cultuur en context.
In tegenstelling tot de natuurwetenschappen, zoals fysica, hebben humane
wetenschappen geen eenduidige theorie die alles kan verklaren.
• Pedagogische werkelijkheid (praktijk): De educatieve praktijk (opvoeding, onderwijs,
training) beïnvloedt ontwikkeling, leerprocessen en gedragsverandering. Deze praktijk is
vaak gebaseerd op theorieën die persoonlijke opvattingen, regels of principes bevatten,
maar niet altijd wetenschappelijk zijn getoetst.
• Pedagogische Theorieën: Pedagogische theorieën bieden inzichten die de opvoeding en
onderwijs kunnen verbeteren. Ze helpen de relatie tussen handelingen en de effecten van
educatie te begrijpen en dragen bij aan betere methoden en benaderingen.
1
, Inleiding tot de pedagogische wetenschappen | Jill N.
• Wetenschapstheorieën: Wetenschapstheorie gaat over theorieën over andere theorieën
(= meta-theorieën). De vraag is of wetenschap zich alleen moet richten op feiten, of ook
uitspraken moet doen over wenselijkheden. In de pedagogiek betekent dit of het zich moet
richten op het verhelderen, verklaren, voorspellen of veranderen van
opvoedingspraktijken, en welke methoden daarvoor nodig zijn.
2.2. Pedagogische verscheidenheid
• Pedagogische theorie: De pedagogiek kan zowel de wetenschap van opvoeding zijn (door
opvoeding te bestuderen) als dienstbaar zijn aan opvoeding (door praktische inzichten en
methoden te bieden).
• Pedagogische verantwoordelijkheid: Dit houdt in dat de pedagogiek niet alleen
beschrijft wat er in opvoeding gebeurt, maar ook probeert opvoeding te 'optimaliseren'
door verbeteringen en effectievere benaderingen aan te dragen.
Diachrone vs. Synchrone Meervoudigheid (Biesta)
• Diachroon: Theorieën volgen elkaar op; een nieuwe theorie vervangt of reageert op een
vorige.
o Voorbeelden:
▪ Kritisch-emancipatorische stroming als reactie op eerdere paradigma’s.
▪ Fenomenologische denkers verdringen eerdere pedagogen.
• Synchroon: Theorieën bestaan en ontwikkelen zich gelijktijdig naast elkaar.
o Voorbeelden:
▪ Reformpedagogen werkten onafhankelijk, maar in dezelfde periode.
▪ Recente pedagogische theorieën combineren meerdere stromingen.
• Belangrijk: Dit onderscheid geldt zowel voor stromingen als afzonderlijke theorieën.
Dienstbaarheid:
Er zijn verschillende opvattingen over wat opvoeding is en zou moeten zijn, evenals over de
wetenschappelijkheid van pedagogische theorieën.
Er bestaan meerdere wetenschapsopvattingen die de basis vormen voor pedagogisch
onderzoek, waaronder drie traditionele stromingen:
1. Hermeneutische pedagogiek: Focust op het begrijpen van opvoeding door interpretatie
van culturele, sociale en persoonlijke contexten.
2. Empirisch-analytische pedagogiek: Richt zich op het meten en analyseren van
opvoedingsprocessen door middel van objectieve data en wetenschappelijke methoden.
3. Handelingsgerichte pedagogiek: Benadrukt de praktische uitvoering van opvoeding, met
focus op handelen en de interactie tussen opvoeder en kind.
Naast deze stromingen zijn er ook meer recente varianten, zoals de cultuurhistorische school,
taalanalytische pedagogiek, de Franse school en pragmatische pedagogiek, die verschillende
perspectieven en benaderingen van opvoeding bieden.
2
, Inleiding tot de pedagogische wetenschappen | Jill N.
2.2.1. Hermeneutische pedagogiek (geesteswetenschappelijke pedagogiek)
• Zinvolheid: Het gaat om het begrijpen van de betekenis achter opvoedingssituaties en het
zoeken naar zin in handelingen en gebeurtenissen.
• Culturele rol van de theorie: bewustmaken van de praktijk
o Verwoorden van vragen, bekommernissen, interpretaties van situaties
o Discursieve rol: theorie in gesprek (diskurs) met praktijk
o Praktijk helpen bij het verwoorden van wat haar zelf bezighoudt
• Zelfverstaan van de praktijk: Het proces waarbij men probeert de impliciete en
onbewuste kennis uit de praktijk bewust te maken en te begrijpen.
• Impliciet, onbewust en fragmentair: De praktijk bevat vaak onbewuste en
gefragmenteerde kennis die pas door reflectie en theorievorming bewust en
samenhangend wordt.
• Theorievorming; zoeken naar begrippen om het zelfverstaan te verwoorden en zo
onbewuste voorstellingen naar een bewust niveau te brengen en fragmentaire
praktische kennis te systematiseren en te vertalen naar een meer coherente theorie.
• Wetenschap = Theorievorming: Theorievorming is het proces van wetenschappelijk
denken en reflecteren.
• Theorievorming > Verwoording van ervaringen: Theorie helpt om ervaringen te
verwoorden.
• Wet. Theorie > Ervaringen (die voldoen aan criteria): Wetenschappelijke theorieën zijn
gebaseerd op ervaringen die aan wetenschappelijke criteria voldoen.
• I.p.v. veralgemeenbaarheid > Begrip voor eigenheid van situaties, bijzonderheden in
de praktijk.: De focus ligt op het begrijpen van specifieke situaties, niet op
veralgemeningen.
• I.p.v. causale wetmatigheden, eerder pogen om mens en werkelijkheid te begrijpen:
In plaats van causale wetmatigheden, probeert men mens en werkelijkheid te begrijpen.
• Vrijheidsperspectief: Theorieën worden ontwikkeld vanuit een perspectief van vrijheid,
met aandacht voor keuzes en interpretaties.
2.2.2. Empirisch-analytische pedagogiek
• ‘Wetenschap streeft naar ware kennis’
o objectieve kennis
o werkelijkheid weergeven zoals ze is, of streven naar…
• Descriptieve opvoedingswetenschap:
o Zuiver beschrijven wat opvoeding feitelijk is
o Nadruk op causale wetmatigheden: nadruk op oorzaak en gevolg
o Niet gericht op wat mensen zouden moeten doen
o Hoogstens wat mensen daadwerkelijk doen, in welke omstandigheden, en wat de
gevolgen zijn.
• Normatieve pedagogische theorievorming ⇄ Praktische pedagogische experimenten
o Normatieve pedagogische theorievorming (Cf. Brezinka) richt zich op waarden
en normen in opvoeding.
o Praktische pedagogische experimenten beschrijft objectief wat er in de praktijk
gebeurt zonder voorschriften te geven.
3
, Inleiding tot de pedagogische wetenschappen | Jill N.
• Zuivere objectieve beschrijving
o Wetmatigheden in de pedagogische werkelijkheid
o Algemeen geldende voorwaarden
o Effectieve en efficiënte aanpak, GEEN voorschriften
o Zo objectief mogelijk uitschrijven wat er in de praktijk plaatsvindt
2.2.3. Handelingsgerichte pedagogiek (kritisch emancipatorische pedagogiek)
• Spanningsveld tussen empirische opvoedingswetenschap en normatieve &
praktische pedagogiek.
• Handelingstheorie:
o Integreert elementen uit de empirische opvoedingswetenschap.
o Gaat verder dan informeren, richt zich vooral op adviseren.
o Meedenken met de praktijk en bruikbare kennis aanreiken.
o Gericht op optimalisatie van opvoeding en onderwijs.
o Enkel geïnteresseerd in bruikbaarheid: wetenschap moet méér doen dan alleen
beschrijven.
o Wetenschap als praktisch hulpmiddel om opvoedingsproblemen op te lossen.
o Sterke interactie tussen praktijk en wetenschap.
Uitgangspunt: Concrete Opvoedingspraktijken
• Exploratief onderzoek brengt de complexiteit van opvoedingssituaties in beeld.
• Vragen die centraal staan:
o Wat is het beste voor de betrokkenen?
o Waarom heeft een aanpak effect? Waarom treden ongewenste effecten op?
o Hoe efficiënt is de aanpak?
• Kernbegrippen:
o Participatie, emancipatie, communicatie, dialoog.
• Niet theorievrij: combinatie van praktijkoptimalisatie en wetenschappelijke
theorievorming.
• Pragmatische verantwoordelijkheid: wetenschap en praktijk zijn verbonden en moeten
bijdragen aan oplossingen.
2.3. Meervoudigheid
• Geen overkoepelende (ped)agogische meta-theorie.
• Verschillende stromingen, elk met een eigen benadering van pedagogische theorie:
o Hermeneutische pedagogiek → Verhelderen.
o Empirisch-analytische pedagogiek → Meten.
o Handelingsgerichte pedagogiek → Bruikbaarheid.
• Paradigmatische pluralisering (’90): erkenning van meerdere wetenschappelijke
benaderingen.
• Wetenschapstheoretische concepties en meervoudigheid van de problemen vereisen
diverse perspectieven.
4
INLEIDING TOT DE PEDAGOGISCHE WETENSCHAPPEN
MODULE 1: terreinverkenning Pedagogiek
H1: De pluraliteit van de pedagogiek
1. Etymologie (=oorsprong)
• Educatie heeft een sterke focus op het idee van 'grootbrengen' en 'opvoeden', en is nauw
verbonden met het leiden van iemand in een proces van ontwikkeling.
• Pedagogie komt voort uit een klassiek begrip van opvoeding, met de nadruk op het
begeleiden en onderwijzen van kinderen, wat oorspronkelijk ook een soort begeleidersrol
inhoudt.
• Agogie verwijst naar het optreden en handelen, wat essentieel is voor de rol van
opvoeders in het sturen van gedrag.
Educatie:
• Formele educatie: is doelgericht en heeft een specifiek einddoel, zoals het behalen van
een diploma, en volgt een gestructureerd traject.
• Informele educatie: is vaak onbedoeld, zonder duidelijk doel of gepland traject, en
ontstaat per toeval. Bijvoorbeeld, per ongeluk een toets indrukken in PowerPoint en
nieuwe functies ontdekken zonder intentie om ze te leren.
• Non-formele educatie: leidt niet tot een officieel getuigschrift en biedt geen garantie op
werk. Een certificaat uit non-formele educatie, zoals de EE (Europese erkenning),
verzekert dus geen baan.
2. De pluraliteit van de pedagogiek
Pedagogiek is een integratieve wetenschap die inzichten uit verschillende disciplines, zoals
psychologie en sociologie, combineert om opvoeding en onderwijs te begrijpen en te verbeteren.
Het onderzoekt de ontwikkeling van mensen, vooral kinderen, in diverse sociale en culturele
contexten.
2.1. Meervoudigheid van de pedagogiek
De meervoudigheid van de pedagogiek kan op twee manieren bekeken worden:
• Diachroon: Kijkt naar de historische ontwikkeling van opvoeding en onderwijs, en hoe
theorieën en praktijken door de tijd heen veranderen.
• Synchroon: Kijkt naar de verschillende pedagogische benaderingen die tegelijkertijd
bestaan, afhankelijk van de cultuur en context.
In tegenstelling tot de natuurwetenschappen, zoals fysica, hebben humane
wetenschappen geen eenduidige theorie die alles kan verklaren.
• Pedagogische werkelijkheid (praktijk): De educatieve praktijk (opvoeding, onderwijs,
training) beïnvloedt ontwikkeling, leerprocessen en gedragsverandering. Deze praktijk is
vaak gebaseerd op theorieën die persoonlijke opvattingen, regels of principes bevatten,
maar niet altijd wetenschappelijk zijn getoetst.
• Pedagogische Theorieën: Pedagogische theorieën bieden inzichten die de opvoeding en
onderwijs kunnen verbeteren. Ze helpen de relatie tussen handelingen en de effecten van
educatie te begrijpen en dragen bij aan betere methoden en benaderingen.
1
, Inleiding tot de pedagogische wetenschappen | Jill N.
• Wetenschapstheorieën: Wetenschapstheorie gaat over theorieën over andere theorieën
(= meta-theorieën). De vraag is of wetenschap zich alleen moet richten op feiten, of ook
uitspraken moet doen over wenselijkheden. In de pedagogiek betekent dit of het zich moet
richten op het verhelderen, verklaren, voorspellen of veranderen van
opvoedingspraktijken, en welke methoden daarvoor nodig zijn.
2.2. Pedagogische verscheidenheid
• Pedagogische theorie: De pedagogiek kan zowel de wetenschap van opvoeding zijn (door
opvoeding te bestuderen) als dienstbaar zijn aan opvoeding (door praktische inzichten en
methoden te bieden).
• Pedagogische verantwoordelijkheid: Dit houdt in dat de pedagogiek niet alleen
beschrijft wat er in opvoeding gebeurt, maar ook probeert opvoeding te 'optimaliseren'
door verbeteringen en effectievere benaderingen aan te dragen.
Diachrone vs. Synchrone Meervoudigheid (Biesta)
• Diachroon: Theorieën volgen elkaar op; een nieuwe theorie vervangt of reageert op een
vorige.
o Voorbeelden:
▪ Kritisch-emancipatorische stroming als reactie op eerdere paradigma’s.
▪ Fenomenologische denkers verdringen eerdere pedagogen.
• Synchroon: Theorieën bestaan en ontwikkelen zich gelijktijdig naast elkaar.
o Voorbeelden:
▪ Reformpedagogen werkten onafhankelijk, maar in dezelfde periode.
▪ Recente pedagogische theorieën combineren meerdere stromingen.
• Belangrijk: Dit onderscheid geldt zowel voor stromingen als afzonderlijke theorieën.
Dienstbaarheid:
Er zijn verschillende opvattingen over wat opvoeding is en zou moeten zijn, evenals over de
wetenschappelijkheid van pedagogische theorieën.
Er bestaan meerdere wetenschapsopvattingen die de basis vormen voor pedagogisch
onderzoek, waaronder drie traditionele stromingen:
1. Hermeneutische pedagogiek: Focust op het begrijpen van opvoeding door interpretatie
van culturele, sociale en persoonlijke contexten.
2. Empirisch-analytische pedagogiek: Richt zich op het meten en analyseren van
opvoedingsprocessen door middel van objectieve data en wetenschappelijke methoden.
3. Handelingsgerichte pedagogiek: Benadrukt de praktische uitvoering van opvoeding, met
focus op handelen en de interactie tussen opvoeder en kind.
Naast deze stromingen zijn er ook meer recente varianten, zoals de cultuurhistorische school,
taalanalytische pedagogiek, de Franse school en pragmatische pedagogiek, die verschillende
perspectieven en benaderingen van opvoeding bieden.
2
, Inleiding tot de pedagogische wetenschappen | Jill N.
2.2.1. Hermeneutische pedagogiek (geesteswetenschappelijke pedagogiek)
• Zinvolheid: Het gaat om het begrijpen van de betekenis achter opvoedingssituaties en het
zoeken naar zin in handelingen en gebeurtenissen.
• Culturele rol van de theorie: bewustmaken van de praktijk
o Verwoorden van vragen, bekommernissen, interpretaties van situaties
o Discursieve rol: theorie in gesprek (diskurs) met praktijk
o Praktijk helpen bij het verwoorden van wat haar zelf bezighoudt
• Zelfverstaan van de praktijk: Het proces waarbij men probeert de impliciete en
onbewuste kennis uit de praktijk bewust te maken en te begrijpen.
• Impliciet, onbewust en fragmentair: De praktijk bevat vaak onbewuste en
gefragmenteerde kennis die pas door reflectie en theorievorming bewust en
samenhangend wordt.
• Theorievorming; zoeken naar begrippen om het zelfverstaan te verwoorden en zo
onbewuste voorstellingen naar een bewust niveau te brengen en fragmentaire
praktische kennis te systematiseren en te vertalen naar een meer coherente theorie.
• Wetenschap = Theorievorming: Theorievorming is het proces van wetenschappelijk
denken en reflecteren.
• Theorievorming > Verwoording van ervaringen: Theorie helpt om ervaringen te
verwoorden.
• Wet. Theorie > Ervaringen (die voldoen aan criteria): Wetenschappelijke theorieën zijn
gebaseerd op ervaringen die aan wetenschappelijke criteria voldoen.
• I.p.v. veralgemeenbaarheid > Begrip voor eigenheid van situaties, bijzonderheden in
de praktijk.: De focus ligt op het begrijpen van specifieke situaties, niet op
veralgemeningen.
• I.p.v. causale wetmatigheden, eerder pogen om mens en werkelijkheid te begrijpen:
In plaats van causale wetmatigheden, probeert men mens en werkelijkheid te begrijpen.
• Vrijheidsperspectief: Theorieën worden ontwikkeld vanuit een perspectief van vrijheid,
met aandacht voor keuzes en interpretaties.
2.2.2. Empirisch-analytische pedagogiek
• ‘Wetenschap streeft naar ware kennis’
o objectieve kennis
o werkelijkheid weergeven zoals ze is, of streven naar…
• Descriptieve opvoedingswetenschap:
o Zuiver beschrijven wat opvoeding feitelijk is
o Nadruk op causale wetmatigheden: nadruk op oorzaak en gevolg
o Niet gericht op wat mensen zouden moeten doen
o Hoogstens wat mensen daadwerkelijk doen, in welke omstandigheden, en wat de
gevolgen zijn.
• Normatieve pedagogische theorievorming ⇄ Praktische pedagogische experimenten
o Normatieve pedagogische theorievorming (Cf. Brezinka) richt zich op waarden
en normen in opvoeding.
o Praktische pedagogische experimenten beschrijft objectief wat er in de praktijk
gebeurt zonder voorschriften te geven.
3
, Inleiding tot de pedagogische wetenschappen | Jill N.
• Zuivere objectieve beschrijving
o Wetmatigheden in de pedagogische werkelijkheid
o Algemeen geldende voorwaarden
o Effectieve en efficiënte aanpak, GEEN voorschriften
o Zo objectief mogelijk uitschrijven wat er in de praktijk plaatsvindt
2.2.3. Handelingsgerichte pedagogiek (kritisch emancipatorische pedagogiek)
• Spanningsveld tussen empirische opvoedingswetenschap en normatieve &
praktische pedagogiek.
• Handelingstheorie:
o Integreert elementen uit de empirische opvoedingswetenschap.
o Gaat verder dan informeren, richt zich vooral op adviseren.
o Meedenken met de praktijk en bruikbare kennis aanreiken.
o Gericht op optimalisatie van opvoeding en onderwijs.
o Enkel geïnteresseerd in bruikbaarheid: wetenschap moet méér doen dan alleen
beschrijven.
o Wetenschap als praktisch hulpmiddel om opvoedingsproblemen op te lossen.
o Sterke interactie tussen praktijk en wetenschap.
Uitgangspunt: Concrete Opvoedingspraktijken
• Exploratief onderzoek brengt de complexiteit van opvoedingssituaties in beeld.
• Vragen die centraal staan:
o Wat is het beste voor de betrokkenen?
o Waarom heeft een aanpak effect? Waarom treden ongewenste effecten op?
o Hoe efficiënt is de aanpak?
• Kernbegrippen:
o Participatie, emancipatie, communicatie, dialoog.
• Niet theorievrij: combinatie van praktijkoptimalisatie en wetenschappelijke
theorievorming.
• Pragmatische verantwoordelijkheid: wetenschap en praktijk zijn verbonden en moeten
bijdragen aan oplossingen.
2.3. Meervoudigheid
• Geen overkoepelende (ped)agogische meta-theorie.
• Verschillende stromingen, elk met een eigen benadering van pedagogische theorie:
o Hermeneutische pedagogiek → Verhelderen.
o Empirisch-analytische pedagogiek → Meten.
o Handelingsgerichte pedagogiek → Bruikbaarheid.
• Paradigmatische pluralisering (’90): erkenning van meerdere wetenschappelijke
benaderingen.
• Wetenschapstheoretische concepties en meervoudigheid van de problemen vereisen
diverse perspectieven.
4
