POLITICOLOGIE
H1: Politiek
Wat is politiek?
Politiek = ordenen en besturen van een samenleving Brede definitie: regels zijn er overal waar
mensen iets samen willen doen, hoe meer mensen hoe meer regels, politiek is overal waar er regels
bestaan bv verenigingen, scholen, bedrijven als ‘schools of democracy’ (omdat er onbewust heel wat
politiek is)
Term afkomstig van Oudgriekse politeia (politika) de zaken die met de polis (samenleving) te
maken hebben politiek is alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving
Politiek = ordenen en besturen van een territoriaal afgebakende samenleving
Territoriaal afgebakend:
Territoriaal Niet-territoriaal
Omvattend en dwingend regels geleden voor Functioneel en vrijblijvend
inwoners van een territorium, om die te
ontwijken zou je moeten verhuizen
Bv gemeenten, staten, EU, NAVO, Verenigde Bv katholieke kerk vrijetijdsvereniging
Naties
Ordenen en besturen:
Staatsinrichting en instellingen
Gedrag: strategie en conflict/ samenwerking (doelbewust optreden)
Beleid
Evolutie reikwijdte van politiek:
19e eeuw: nachtwakersstaat:
Politiek = beperkte aangelegenheid
Burgerlijke rechten en vrijheden, basisregels (vb. eigendomsrecht) + waken: justitie
(rechtbanken), binnenlandse zaken
Bescherming grenzen: defensie, buitenlandse zaken
Belastingen: financiën
20e eeuw: sociale welvaartstaat:
Politiek = ingrijpende aangelegenheid
Arbeidersbeweging tegengaan van nefaste gevolgen vrij economisch handelen door
sociale bescherming brengt een van de meest fundamentele veranderingen teweeg
Verzorgingsstaat: gezondheid, onderwijs, werkgelegenheid, sociale zekerheid sociale
rechten werden ook enorm belangrijk
21e eeuw: regulerende staat:
Politiek = allesomvattende impact op dagelijkse leven politiek moet regulerend optreden
op terreinen als onderwijs, wetenschap, cultuur en kunst, welzijn, gezondheid, sociale
1
, zekerheid, verkeer, milieu, landbouw, energie, luchtvaart, ontwikkelingshulp, openbaar
vervoer, huisvesting, abortus, euthanasie, dierenrechten enzovoort
Bv omgang met persoonsgegevens, privacy
“Ruimtelijke onteigening van de staat” – Luc Huyse (= staat verliest zijn traditionele
macht en territorium deels)
Evolutie in onze politieke cultuur, politieke cultuur als grondslag: behoeften in de samenleving,
grenzen tussen privé en publiek de samenleving heeft een beeld van wat politiek mag worden en
wat niet (behoeften). Het privéleven is een sfeer waarin de politiek niet aanwezig is of mag zijn. Hier
is toch veel discussie over
Voorbeelden:
Seksuele relaties tussen volwassenen is in principe privé, maar als er over dwang wordt
gesproken, kan de overheid vandaag de dag (mede onder druk van vrouwenbewegingen) zich
moeien met partnergeweld.
Bij ons is het normaal dat beide geslachten mogen autorijden. In Saoedi-Arabië mogen
vrouwen pas sinds kort autorijden.
Nieuwe technologieën zorgen dat de grens tussen publiek en privé vervaagt. Sommige
regeringen kunnen telefoongesprekken systematisch afluisteren.
Politiek = ordenen en besturen van een territoriaal afgebakende samenleving door middel van
machtsuitoefening
H2: Staat en macht
Wat is macht?
Bindende regels = politieke regelgeving kan alleen functioneren als ze ook opgelegd worden aan de
leden van de samenleving zo niet, dan is de politieke sturing weinig effectief. Om samen te kunnen
leven, moet duidelijk zijn wat de leden van een gemeenschap van elkaar mogen verwachten en hoe
er met eventuele geschillen wordt omgegaan.
Gevolgen van niet-naleving regels: consequenties en sancties aan gebonden (verliezen
lidmaatschap gemeenschap, materieel verlies, fysiek/ mentaal geweld), dwangmiddelen
burgerlijke ongehoorzaamheid
We volgen de regels zonder na te denken (geïnternaliseerd)
o Bv drinken en rijden, gordel, rookverbod
Om aan de macht van een politiek systeem te ontsnappen, moet je de gemeenschap verlaten
Burgerlijke ongehoorzaamheid = publieke, niet-gewelddadige en bewuste daad die ingaat tegen de
wet en die tot doel heeft een wijziging in beleid of wetgeving te realiseren
Kenmerken:
Vorm van protest
Vreedzaam
Aanvaarden van gevolgen niet-naleving bindende regels
Voorbeelden: staken tegen oorlog, Rosa Parks, Boston Tea Party: protest van Amerikaanse kolonisten
tegen de Britse overheid (1773)
2
,Macht versus gezag
Wanneer burgers zich geen of weinig vragen stellen bij de uitoefening van macht, spreken we van
gezag
Robert Dahl:
Macht = actor A heeft de mogelijkheid om ervoor te zorgen dat actor B een handeling
verricht die B anders niet zou verrichten
Handeling B is niet noodzakelijk in overeenstemming met wat A wil (onbedoelde effecten)
Macht impliceert niet noodzakelijk de uitoefening van dwang, de mogelijkheid om dwang uit
te oefenen volstaat
Max Weber:
Macht = mogelijkheid van actor om wil op te leggen aan anderen, ook tegen eventuele
weerstand in
Gezag als legitiem aanvaarde machtsuitoefening die wordt gevolgd in de praktijk
3 vormen van gezag (Weber):
Traditioneel gezag
o Traditie en gewoonte (erfopvolging)
o Bv de Belgische koning
Charismatisch gezag
o Persoonlijke eigenschappen
o Bv partijvoorzitters die dicht bij publiek staan
Rationeel-legalistisch gezag
o Uit respect voor regels (niet gebonden aan de persoon van de machthebber)
o Bv omdat ze op een legitieme manier tot stand gekomen zijn
Chronologisch verloop: in de moderne samenleving zal het rationele gezag zwaarder wegen
dan het traditioneel gezag we zoeken en vragen redenen achter machtsuitoefening +
rationeel-legaal gezag kan geïnstitutionaliseerd worden
Legitieme machtsuitoefening uit respect voor de regels: bronnen/types
(democratische) legitimiteit
Fritz Scharpf en Vivien Schmidt
Input:
Voorkeuren laten horen via verkiezingen of participatie
Troughput:
Kwaliteit besluitvormingsprocedures
Output:
Probleemoplossend, welvaartsverhogend vermogen
Macht omdenken
3
, Omwille van de diversiteit aan manieren waarop macht zich manifesteert: Steven Lukes: 3 faces of
power:
Power of decision-making/ beslissen en bevelen
o ‘Naakte’ machtsuitoefening, zichtbaar (iemand die de macht heeft, kan een beslissing
nemen, kan bevelen dat die beslissing wordt uitgevoerd)
o Sancties, dwangmiddelen (straf opleggen aan diegenen die zich niet aan een regel
houden)
o Bv maximumsnelheid overschrijden = boete
Non-decision-making power/ agenda-setting (Bachrach en Baratz)
o Prioriteit van thema’s op politieke agenda (≠ richting van beleid): invloed hebben op
de mate waarin er over thema’s gepraat of niet gepraat wordt.
Sommige aspecten krijgen veel politieke aandacht, andere geen. Bv families
veel aandacht, singles weinig tot geen
o Positief: aandacht generen, zichtbaar
o Negatief: verhinderen dat bepaalde thema’s worden behandeld, onzichtbaar
o Bv reguleren luchtverontreiniging versus vrijwaren van werkgelegenheid
Ideological power/ ideologische hegemonie
o Bepalen wat er gedacht wordt, bestaande orde wordt niet ter discussie gesteld maar
wordt als vanzelfsprekend geaccepteerd, onzichtbaar
o Cultureel kader waarbinnen bepaalde dingen gedacht en gezegd kunnen worden,
waarbinnen sommige ideeën en overtuigingen normaal en legitiem zijn en andere
niet
o Bv kapitalistische marktlogica
Amartya Sen:
Mensen zijn geneigd hun vrijheid op de meest optimale manier te beleven door al hun
capaciteiten te benutten
Als mensen ‘echt vrij’ zijn, zullen ze lezen, cultuur beoefenen, zich bijscholen enzovoort. Het
feit dat heel veel mensen dat niet doen, duidt er volgens Sen op dat er van ‘echte vrijheid’ in
die gevallen geen sprake is.
Ongelijkheid = macht (onderdrukking) waardoor mensen niet al hun mogelijkheden
ontwikkelen DUS geen ‘echte’ vrijheid
Macht meten – mission impossible?
Macht aantonen en bewijzen is moeilijk, want:
Veel machtsuitoefening is onzichtbaar
o Anticipatie op gevolgen van acties (veel mensen passen hun gedrag aan nog vóór er
iets gebeurt, uit vrees voor gevolgen)
o Agendasetting en ideologische hegemonie (ervoor zorgen dat bepaalde
denkpatronen als ‘normaal’ worden gezien, zonder dat we dat in vraag stellen)
Macht zit in een machtsstrijd tussen actoren, wisselwerking – wederzijds
o Causaliteit van macht vaststellen is bijzonder lastig (moeilijk om oorzaak en gevolg
van machtsuitoefening vast te leggen)
o Macht van één actor isoleren is problematisch (macht is zelden éénrichtingsverkeer,
het is vaak een machtsstrijd, een spel tussen actoren)
Macht is vaak alleen negatief (veto players)
4
H1: Politiek
Wat is politiek?
Politiek = ordenen en besturen van een samenleving Brede definitie: regels zijn er overal waar
mensen iets samen willen doen, hoe meer mensen hoe meer regels, politiek is overal waar er regels
bestaan bv verenigingen, scholen, bedrijven als ‘schools of democracy’ (omdat er onbewust heel wat
politiek is)
Term afkomstig van Oudgriekse politeia (politika) de zaken die met de polis (samenleving) te
maken hebben politiek is alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving
Politiek = ordenen en besturen van een territoriaal afgebakende samenleving
Territoriaal afgebakend:
Territoriaal Niet-territoriaal
Omvattend en dwingend regels geleden voor Functioneel en vrijblijvend
inwoners van een territorium, om die te
ontwijken zou je moeten verhuizen
Bv gemeenten, staten, EU, NAVO, Verenigde Bv katholieke kerk vrijetijdsvereniging
Naties
Ordenen en besturen:
Staatsinrichting en instellingen
Gedrag: strategie en conflict/ samenwerking (doelbewust optreden)
Beleid
Evolutie reikwijdte van politiek:
19e eeuw: nachtwakersstaat:
Politiek = beperkte aangelegenheid
Burgerlijke rechten en vrijheden, basisregels (vb. eigendomsrecht) + waken: justitie
(rechtbanken), binnenlandse zaken
Bescherming grenzen: defensie, buitenlandse zaken
Belastingen: financiën
20e eeuw: sociale welvaartstaat:
Politiek = ingrijpende aangelegenheid
Arbeidersbeweging tegengaan van nefaste gevolgen vrij economisch handelen door
sociale bescherming brengt een van de meest fundamentele veranderingen teweeg
Verzorgingsstaat: gezondheid, onderwijs, werkgelegenheid, sociale zekerheid sociale
rechten werden ook enorm belangrijk
21e eeuw: regulerende staat:
Politiek = allesomvattende impact op dagelijkse leven politiek moet regulerend optreden
op terreinen als onderwijs, wetenschap, cultuur en kunst, welzijn, gezondheid, sociale
1
, zekerheid, verkeer, milieu, landbouw, energie, luchtvaart, ontwikkelingshulp, openbaar
vervoer, huisvesting, abortus, euthanasie, dierenrechten enzovoort
Bv omgang met persoonsgegevens, privacy
“Ruimtelijke onteigening van de staat” – Luc Huyse (= staat verliest zijn traditionele
macht en territorium deels)
Evolutie in onze politieke cultuur, politieke cultuur als grondslag: behoeften in de samenleving,
grenzen tussen privé en publiek de samenleving heeft een beeld van wat politiek mag worden en
wat niet (behoeften). Het privéleven is een sfeer waarin de politiek niet aanwezig is of mag zijn. Hier
is toch veel discussie over
Voorbeelden:
Seksuele relaties tussen volwassenen is in principe privé, maar als er over dwang wordt
gesproken, kan de overheid vandaag de dag (mede onder druk van vrouwenbewegingen) zich
moeien met partnergeweld.
Bij ons is het normaal dat beide geslachten mogen autorijden. In Saoedi-Arabië mogen
vrouwen pas sinds kort autorijden.
Nieuwe technologieën zorgen dat de grens tussen publiek en privé vervaagt. Sommige
regeringen kunnen telefoongesprekken systematisch afluisteren.
Politiek = ordenen en besturen van een territoriaal afgebakende samenleving door middel van
machtsuitoefening
H2: Staat en macht
Wat is macht?
Bindende regels = politieke regelgeving kan alleen functioneren als ze ook opgelegd worden aan de
leden van de samenleving zo niet, dan is de politieke sturing weinig effectief. Om samen te kunnen
leven, moet duidelijk zijn wat de leden van een gemeenschap van elkaar mogen verwachten en hoe
er met eventuele geschillen wordt omgegaan.
Gevolgen van niet-naleving regels: consequenties en sancties aan gebonden (verliezen
lidmaatschap gemeenschap, materieel verlies, fysiek/ mentaal geweld), dwangmiddelen
burgerlijke ongehoorzaamheid
We volgen de regels zonder na te denken (geïnternaliseerd)
o Bv drinken en rijden, gordel, rookverbod
Om aan de macht van een politiek systeem te ontsnappen, moet je de gemeenschap verlaten
Burgerlijke ongehoorzaamheid = publieke, niet-gewelddadige en bewuste daad die ingaat tegen de
wet en die tot doel heeft een wijziging in beleid of wetgeving te realiseren
Kenmerken:
Vorm van protest
Vreedzaam
Aanvaarden van gevolgen niet-naleving bindende regels
Voorbeelden: staken tegen oorlog, Rosa Parks, Boston Tea Party: protest van Amerikaanse kolonisten
tegen de Britse overheid (1773)
2
,Macht versus gezag
Wanneer burgers zich geen of weinig vragen stellen bij de uitoefening van macht, spreken we van
gezag
Robert Dahl:
Macht = actor A heeft de mogelijkheid om ervoor te zorgen dat actor B een handeling
verricht die B anders niet zou verrichten
Handeling B is niet noodzakelijk in overeenstemming met wat A wil (onbedoelde effecten)
Macht impliceert niet noodzakelijk de uitoefening van dwang, de mogelijkheid om dwang uit
te oefenen volstaat
Max Weber:
Macht = mogelijkheid van actor om wil op te leggen aan anderen, ook tegen eventuele
weerstand in
Gezag als legitiem aanvaarde machtsuitoefening die wordt gevolgd in de praktijk
3 vormen van gezag (Weber):
Traditioneel gezag
o Traditie en gewoonte (erfopvolging)
o Bv de Belgische koning
Charismatisch gezag
o Persoonlijke eigenschappen
o Bv partijvoorzitters die dicht bij publiek staan
Rationeel-legalistisch gezag
o Uit respect voor regels (niet gebonden aan de persoon van de machthebber)
o Bv omdat ze op een legitieme manier tot stand gekomen zijn
Chronologisch verloop: in de moderne samenleving zal het rationele gezag zwaarder wegen
dan het traditioneel gezag we zoeken en vragen redenen achter machtsuitoefening +
rationeel-legaal gezag kan geïnstitutionaliseerd worden
Legitieme machtsuitoefening uit respect voor de regels: bronnen/types
(democratische) legitimiteit
Fritz Scharpf en Vivien Schmidt
Input:
Voorkeuren laten horen via verkiezingen of participatie
Troughput:
Kwaliteit besluitvormingsprocedures
Output:
Probleemoplossend, welvaartsverhogend vermogen
Macht omdenken
3
, Omwille van de diversiteit aan manieren waarop macht zich manifesteert: Steven Lukes: 3 faces of
power:
Power of decision-making/ beslissen en bevelen
o ‘Naakte’ machtsuitoefening, zichtbaar (iemand die de macht heeft, kan een beslissing
nemen, kan bevelen dat die beslissing wordt uitgevoerd)
o Sancties, dwangmiddelen (straf opleggen aan diegenen die zich niet aan een regel
houden)
o Bv maximumsnelheid overschrijden = boete
Non-decision-making power/ agenda-setting (Bachrach en Baratz)
o Prioriteit van thema’s op politieke agenda (≠ richting van beleid): invloed hebben op
de mate waarin er over thema’s gepraat of niet gepraat wordt.
Sommige aspecten krijgen veel politieke aandacht, andere geen. Bv families
veel aandacht, singles weinig tot geen
o Positief: aandacht generen, zichtbaar
o Negatief: verhinderen dat bepaalde thema’s worden behandeld, onzichtbaar
o Bv reguleren luchtverontreiniging versus vrijwaren van werkgelegenheid
Ideological power/ ideologische hegemonie
o Bepalen wat er gedacht wordt, bestaande orde wordt niet ter discussie gesteld maar
wordt als vanzelfsprekend geaccepteerd, onzichtbaar
o Cultureel kader waarbinnen bepaalde dingen gedacht en gezegd kunnen worden,
waarbinnen sommige ideeën en overtuigingen normaal en legitiem zijn en andere
niet
o Bv kapitalistische marktlogica
Amartya Sen:
Mensen zijn geneigd hun vrijheid op de meest optimale manier te beleven door al hun
capaciteiten te benutten
Als mensen ‘echt vrij’ zijn, zullen ze lezen, cultuur beoefenen, zich bijscholen enzovoort. Het
feit dat heel veel mensen dat niet doen, duidt er volgens Sen op dat er van ‘echte vrijheid’ in
die gevallen geen sprake is.
Ongelijkheid = macht (onderdrukking) waardoor mensen niet al hun mogelijkheden
ontwikkelen DUS geen ‘echte’ vrijheid
Macht meten – mission impossible?
Macht aantonen en bewijzen is moeilijk, want:
Veel machtsuitoefening is onzichtbaar
o Anticipatie op gevolgen van acties (veel mensen passen hun gedrag aan nog vóór er
iets gebeurt, uit vrees voor gevolgen)
o Agendasetting en ideologische hegemonie (ervoor zorgen dat bepaalde
denkpatronen als ‘normaal’ worden gezien, zonder dat we dat in vraag stellen)
Macht zit in een machtsstrijd tussen actoren, wisselwerking – wederzijds
o Causaliteit van macht vaststellen is bijzonder lastig (moeilijk om oorzaak en gevolg
van machtsuitoefening vast te leggen)
o Macht van één actor isoleren is problematisch (macht is zelden éénrichtingsverkeer,
het is vaak een machtsstrijd, een spel tussen actoren)
Macht is vaak alleen negatief (veto players)
4
