INTERNATIONAL LAW
VOLKENRECHT
HOORCOLLEGES EN NOTITIES
Abstract
Slide content
Lesnotities
Hermans M.
Academiejaar 2024-2025
,CONTENTS
EXAMEN INFORMATIE.....................................................................................................................................................2
HC 1 – OPENINGSCOLLEGE .............................................................................................................................................3
HC 2 – BRONNEN.............................................................................................................................................................7
HC 3 – VERDRAGEN ...................................................................................................................................................... 18
HC 4 – ACTOREN........................................................................................................................................................... 27
HC 5 – JURISDICTIE ....................................................................................................................................................... 37
HC 6 – IMMUNITEITEN ................................................................................................................................................. 46
HC 7 – STAATSAANSPRAKELIJKHEID............................................................................................................................ 54
HC 8 – GESCHILLENBESLECHTING ............................................................................................................................... 67
HC 9 – MENSENRECHTEN............................................................................................................................................. 82
HC 10 – MILIEURECHT.................................................................................................................................................. 97
HC 11 – ECONOMISCH RECHT (HANDEL).................................................................................................................. 113
HC 12 – VREDE EN VEILIGHEID .................................................................................................................................. 128
Page 1 of 140
,EXAMEN INFORMATIE
• 14 Januari 2025, tussen 9 en 11 's ochtends
• Het is een computer examen. De Universiteit Antwerpen voorziet computers. Breng dus zeker je login
en wachtwoord gegeven mee!
• Vragen
o Meerkeuze vragen (50 %). Er is geen verhoogde cesuur (en ook geen giscorrectie).
o Open vragen (50 %), bestaande uit inhoudsvragen en kennisvragen (zie hieronder).
▪ Meerkeuzevragen (50 % van de punten) Aan het begin van elk college (vanaf college
2) ontving je een voorbeeld van een meerkeuzevraag. Die zullen we allemaal
gezamenlijk oplossen tijdens de Q&A sessies. Wees eerlijk met jezelf: beschouw niet
enkel of je het antwoord weet, maar ook of je het antwoord weet zonder het boek
van Henriksen te gebruiken, en met een beperkte tijd (ongeveer 6 minuten per
vraag).
▪ Inhoudsvraag (25 à 35 % van de punten) We lossen daarna een voorbeeld van een
inhoudsvraag op. Dit type vraag verbindt typisch verschillende leerstukken van het
volkenrecht. Deze vraag krijg je pas tijdens de sessie.
▪ Kennisvragen (15 à 25 % van de punten) Het beantwoorden van deze vragen tijdens
de sessie gaat snel, gezien de antwoorden letterlijk in het boek van Henriksen (of de
zelfstudie documenten) staan. Deze vragen krijg je pas tijdens de sessie.
• Voor alle juridische concepten in de vragen komt zowel een Nederlandse als een Engelse vertaling.
• Enkel Koen De Feyter, 'Handleiding Volkenrecht' (Gompel & Svacina 2018, 4e editie) mag gebruikt
worden tijdens het examen. Hele woorden of (artikel)nummers markeren, onderstrepen of omcirkelen
mag. Dit mag in meerdere kleuren, maar slechts per woord of zin, niet per letter. Onbeschreven post-
its (in verschillende kleuren) mogen ook. Alle annotaties die niet uitdrukkelijk zijn toegelaten, zijn
verboden. Schrijven in wetgeving (woorden, pijltjes, kruisjes, uitroeptekens, cijfers, enz.…) mag niet;
meenemen van losse papieren mag ook niet.
• Vermeld waar relevant een precieze verwijzing naar het arrest of document in de Handleiding van De
Feyter.
• Antwoorden mag in het Nederlands, het Engels (of een mix).
• Anonieme verbetering
• 20/20 halen is zeker mogelijk bij het vak volkenrecht. Zo'n hoge score wilt niet zeggen dat je de
grootste expert bent in volkenrecht, maar dat kan ook niemand worden op minder dan 4 maanden
tijd. Het testen van vergevorderde expertise is dan ook niet het doel van dit vak. Wel is het nodig om
degenen die hard gewerkt hebben en de grondslagen van het volkenrecht tot in de puntjes beheersen
ook navenant te belonen. Aan de ander kant betekent een 0/20 in eerste zit niet dat volkenrecht nooit
je ding zal zijn. Je hebt dan uiteraard duidelijk veel pech gehad bij het gissen bij de meerkeuzevragen
:). Verder kan je perfect meer tijd en energie investeren in dit vak, en een nieuwe kans met beide
handen grijpen in de toekomst.
• Om jullie voor te bereiden op het examen worden er twee online sessies 'vraag & antwoord' voorzien
op 15 november en op 20 december (vanaf 16h). Tijdens deze sessies simuleren we het examen en
kunnen jullie vragen stellen.
Page 2 of 140
,HC 1 – OPENINGSCOLLEGE
PLAATS IN HET CURRICULUM
• VORIGE CURSUSSEN recht dat voortspringt uit de soevereine autoriteit ‘van’ landen
• INTERNATIONAAL PUBLIEKRECHT Deze cursus: recht ‘tussen’ landen aka ‘inter-nationaal recht’ (p. 1)
o internationale organisaties
o individuen ontlenen ook rechten en verplichtingen aan internationaal recht (p. 1 / De Feyter
p. 11)
• Opstelling van de rechtsorde
o MONISME = “international recht en nationaal recht "vormen één enkele rechtsorde / een set
onderling verweven orders die geacht worden coherent te zijn” (kelsen 1945) (p. 13)
▪ Voorbeeld: België
o DUALISME = “internationaal en nationaal recht zijn twee systemen die onafhankelijk van
elkaar opereren” (p. 13)
▪ Voorbeeld: Duitsland
• Binnen het internationaal publiek recht zijn er veel subdisciplines:
o Internationaal zeerecht
o Internationaal migratierecht
o Internationaal gezondheidsrecht
o …
o Internationale mensenrechten
o Internationaal milieurecht
o Internationaal handelsrecht
OM TE BEGINNEN
PERMANENT COURT OF INTERNATIONAL JUSTICE (PCIJ) (1922 - 1946 ) LOTUS (FRANCE V
TURKEY) (DE FEYTER P. 9)
• Heeft Turkije internationaal recht overtreden?
De Lotus-zaak (Frankrijk tegen Turkije, 1927) werd behandeld door het Permanente Hof van Internationale
Justitie (PCIJ), de voorganger van het huidige Internationaal Gerechtshof (ICJ). De zaak betrof een aanvaring
tussen een Frans schip en een Turks schip, waarbij Turkse burgers omkwamen. De juridische vraag was of Turkije
het internationale recht had geschonden door jurisdictie uit te oefenen over een Franse officier die betrokken
was bij het incident, hoewel dit zich buiten Turkse wateren had voorgedaan.
Page 3 of 140
,Het PCIJ oordeelde in het voordeel van Turkije. Het Hof stelde dat staten jurisdictie mogen uitoefenen over
incidenten die hun burgers treffen, zelfs buiten hun grondgebied, zolang er geen expliciet internationaalrechtelijk
verbod is. Deze uitspraak benadrukte dat het internationale recht toestaat wat niet expliciet verboden is. Dit
vonnis is belangrijk geweest voor de ontwikkeling van het concept van staatssoevereiniteit en jurisdictie in het
internationale recht.
• RELATIES TUSSEN STATEN
o “international law governs relations between independent States”
• INSTEMMING (consent)
o “[t]he rules of law binding upon States … emanate from their own free will
o “restrictions upon the independence of States cannot therefore be presumed”
• IL OF COEXISTENCE & IL OF COOPERATION
o “in order to regulate the relations between these co-existing independent communities or
with a view to the achievement of common aims”
De voornaamste ambitie van het internationaal recht is het creëren van stabiliteit door samenwerking. Dit
kwam mede dankzij het einde van de Tweede Wereldoorlog tot zijn recht.
• SOEVEREINITEIT = ‘elke staat heeft hoogste gezag binnen zijn grenzen’
• SOEVEREINE GELIJKHEID = ‘geen staat mag macht uitoefenen over een andere’
D2 CHARTER OF THE UNITED NATIONS (1945)
• “the organization is based on the principle of the sovereign equality of all its members” (article 2(1))
• “nothing contained in the present charter shall authorize the united nations to intervene in matters
which are essentially within the domestic jurisdiction of any state” (article 2(7))
• “the purposes are
O 1. to maintain international peace and security…
O 2. to develop friendly relations among nations…
O 3. to achieve international cooperation…
O 4. to be a centre for harmonizing the actions of nations in attainment of these common
ends.” (article 1)
• “there are established as the principal organs of the united nations
O a general assembly
O a security council
O …
O an international Court of Justice” (article 7)
ANDERE INTERNATIONALE ORGANISATIE
• Internationaal Monetaire Fonds (IMF)
• Wereldbank
• General Agreement On Tariffs And Trade (GATT) (Recenter: Wereldhandelsorganisatie (WTO))
• Regionale Organisaties (EU, Shanghai Cooperation Organisation, BRICS,… Etc)
STABILITEIT CREËREN DOOR SAMENWERKING
• EUROPESE RECHTSORDE (VREDE VAN WESTPHALIA 1648)
• POST ‘WERELD’ OORLOG II
Page 4 of 140
,Echter het internationaal recht heeft een zeer Europese, al dan niet ook zeer Angelsaksische ingeving. Veel van
het internationaal recht is gebaseerd op Europees recht en het rechtssysteem van de VS en het VK. Op deze
dominantie zijn dan ook verschillende stromen van kritiek.
KRITISCH INTERNATIONAAL RECHT
FTAIL
• Volgens FtAIL
• Feminist Approaches to International Law
o Ervaringen en ideeën van mannen weerspiegeld in internationaal recht
o Bias is inherent en moeilijk om te zien
▪ Omdat we in een sociaal kader handelen met ingebakken
waarden/normen/gewoonten
o We leven midden in het patriarchaat = ‘privilegiëren van mannen in sociale relaties’
▪ Voorbeeld: Case Ivoorkust → en duidelijk voorbeeld hiervan is een programma in
Ivoorkust, gesponsord door de EU, dat gericht was op het uitgeven van licenties voor
het ontruimen van woningen. De premies of vergoedingen werden in veel gevallen
toegekend aan het gezinshoofd, dat meestal een man was. Hierdoor ontstond een
juridische bias: het programma hield geen rekening met de mogelijkheid dat
vrouwen hierdoor werden uitgesloten van toegang tot middelen of besluitvorming.
Deze situatie laat zien hoe ogenschijnlijk neutrale wetten en programma's impliciet
kunnen voortbouwen op genderongelijkheid, door te negeren dat patriarchale
structuren mannen als standaard zien in gezins- en sociale rollen. Het benadrukt de
noodzaak van gender-sensitief beleid dat rekening houdt met de ongelijkheden die
ingebakken zijn in bestaande maatschappelijke normen en systemen.
FTAIL STROMINGEN
Binnen het feminisme bestaan verschillende stromingen. Echter, tussen deze stromingen bestaan ook
meningsverschillen. Het duidelijkste verschil ligt vaak in de focus van elke stroming:
• Liberaal feminisme …
o gelijke vertegenwoordiging in volkenrechtelijke instellingen
▪ streeft naar gelijkheid tussen mannen en vrouwen door hervormingen in wetgeving
en beleid, zoals gelijke rechten op werk en onderwijs.
• Poststructurele feminisme …
o gelijke vertegenwoordiging en gender kennis (e.g. CIV 1/2017) in volkenrechtelijke
instellingen
▪ vinden het belangrijke (Judith Butler) dat er genderkennis aanwezig is binnen de
structuren en er vertegenwoordiging van is
▪ analyseert hoe taal, macht en cultuur genderconstructies beïnvloeden, en richt zich
op het deconstrueren van traditionele categorieën van gender en identiteit.
• Marxistisch feminisme
o ‘zorgarbeid’ (‘social labor’) ten voordele van de markt
▪ verklaart genderongelijkheid door economische systemen, waarbij het kapitalisme
vrouwen structureel onderdrukt als onderdeel van arbeidsuitbuiting.
• Socialistisch feminisme
o ‘zorgarbeid’ ten voordele van de markt en individuele mannen in huishoudens
Page 5 of 140
, ▪ combineert ideeën van het marxisme en feminisme, en bekijkt hoe kapitalisme en
patriarchaat samen zorgen voor de onderdrukking van vrouwen (vooral in functie
van de man).
• Radicaal feminisme
o hopeloos om te engageren met volkenrechtelijke instellingen
▪ ziet patriarchaat als het fundamentele systeem van onderdrukking en pleit voor het
afbreken van traditionele genderrollen en de bevrijding van vrouwen van mannelijke
dominantie. (ze willen niet engageren met de bestaande instellingen)
FWAIL
• Third World Approaches to International Law
o Bias is inherent en moeilijk om te zien
o We leven midden in het neoliberalisme
o De taal van het globale Noorden weerspiegeld in internationaal recht om armoede en
onderontwikkeling in de ‘Derde Wereld’ te bestendigen
Het internationaal recht dient het Westen, de vrije markt en het kapitalisme. Een boegbeeld binnen TWAIL is
James Gatti.
TWEEDE WERELD?
• UN Security Council functioneert pas
o Na de Koude Oorlog
o Irak uit Kuwait verdreven na dreiging UN Security Council (1990) D10
▪ D10 was een stevige waarschuwing tegen Irak om Koeweit niet binnen te vallen.
Aanvankelijk reageerde Irak met een provocatie om conflict met Israël uit te lokken in
de hoop dat andere moslimlanden zouden reageren als Israël zou ingaan op die
provocatie. Echter, Israël reageerde maar matig en een reactie van andere
moslimlanden bleef uit. De provocatie had niet gewerkt.
• STATEN DISCUSSIËREN
o niet of ze gebonden zijn door internationaal recht
o wél over de interpretatie van internationaal recht
▪ Landen accepteren wel het bestaan van IL en ook dat ze hier aan zijn gebonden.
Echter is de interpretatie van IL altijd anders voor verschillende landen.
• Voorbeeld: Bouchez die de bieperaanval geniaal noemde. Sommige
oordeelde dat zijn opinie in strijd was met het internationaal recht. Hij
moest zich zelfs voor het parlement komen verantwoorden. →
Beargumenteer zelf of hij in zijn recht was of niet.
Page 6 of 140
,HC 2 – BRONNEN
OVERZICHT
Recap: Positivistisch vs naturalistische kijk op het IL
o Lotus-arrest bevat veel belangrijke rechtsbeginselen, begin van internationaal recht
▪ Internationaal recht
• Relaties tussen staten
o “Internationaal recht regelt relaties tussen staten”
• Instemming
o Staten zijn niet gebonden tenzij ze instemmen want staten zijn
soeverein
• IL of co-existence of cooperation
o 2 functies van IL
Waarom is dit interessant voor mensen uit de internationale politiek?
INSTEMMING
• Positivistische kijk op het internationaal recht
• Je moet instemmen en binnen de grenzen waarmee ingestemd is gaan we redeneren
• Binnen de grenzen van de eigen discipline
INSTEMMING CASE: ICJ BARCELONA TRACTION (BELGIUM V SPAIN) 1970
• Spaans bedrijf met voornamelijk Belgische aandeelhouders
• Kwam voor internationaal hof want Belgische aandeelhouders willen hen obligatie-)uitbetaling
• Hof: “België kan niets zeggen, Canada moet iets zeggen’
• WAT IS POSITIVISTISH HIERAAN?
ICJ SOUTH WEST AFRICA, 2ND PHASE (ETHIOPIA AND LIBERIA V SOUTH AFRICA) (1966)
“[De rechtbank] is een rechtscollege en kan morele principes slechts in overweging nemen voor zover deze in
voldoende mate in juridische vorm zijn uitgedrukt. De wet bestaat, zo wordt gezegd, om een sociale behoefte
te dienen, maar juist om die reden kan dit alleen door en binnen de grenzen van zijn eigen discipline. Anders
zou het geen juridische dienst zijn die wordt verleend.”
• Hierin zit weer het positivistische denken in
INTERNATIONAL LOW OF CO-EXISTENCE
• Eerder naturalistische kijk op het internationaal recht
• Internationaal recht heeft als functie soevereine belangen nastreven, en tegelijken de soevereiniteit
en rechten van andere landen respecteren.
o Formele (positivistische) regels zijn inherent vaag. Het recht is in beweging
▪ Positivistische rechter: Ik kijk naar het recht en pas dat toe
▪ Naturalistische rechter: Hier is interpretatie aangegeven om ervoor te zorgen dat die
soevereine landen wel samen kunnen leven
OEFENING
Page 7 of 140
,Hoe staan jullie in de samenleving, doen jullie niet aan politiek?
Wie is hier positivistisch en wie naturalistisch? De rechters zijn positivistisch ingesteld terwijl de schrijfster
naturalistisch is.
Deze man heeft een andere ingesteldheid dan de professor. De auteur hier heeft een meer naturalistische kijk
op het recht.
ART38(1) STATUTE ICJ
De meeste bronnen van het internationaal recht staan in Art(38)1 van het statuur van het International Hof van
Justitie:
• Internationale verdragen
• Internationale gewoonten
• Algemene rechtsbeginselen
• Rechterlijke beslissingen en opvattingen van de meest bevoegde schrijvers
o Onder voorbehoud van art 59 Statute ICJ
o Als subsidiaire bronnen
Zo kunnen we al een onderscheid maken tussen de verschillende bronnen. De eerste drie bronnen zijn primaire
bronnen en creëren recht. De overige zijn secundaire bronnen en dienen om het recht te identificeren.
Deze lijst is niet exhaustief er zijn dus ook nog andere bronnen waaronder unilaterale verklaringen en ‘soft
law’. Naast deze twee zijn er ook nog andere bronnen maar die zien we niet in de scope van het college.
INTERNATIONALE VERDRAGEN
Art 38(1)(a) Statute ICJ
“internationale conventies, hetzij algemeen of specifiek, stellen regels vast die uitdrukkelijk erkend worden door
de verdragsstaten”
• Dit artikel bevat weer het concept ‘instemming’
• ENKEL BINDEND TUSSEN PARTIJEN
Page 8 of 140
, Er bestaan verschillende soorten verdragen:
• Bilateraal verdrag (bijv. Belastingverdrag tussen Nederland en België 2001)
• Multilateraal verdrag (bijv. Canada-United States-Mexico Agreement 2018)
Een speciaal type verdrag:
• Oprichtingsverdrag (p. 22) = “een verdrag dat een internationale organisatie opricht” (bijvoorbeeld UN
Charter)
• “partij stemt in gebonden te zijn door de bindende instrumenten die organisatie aanneemt”
(bijvoorbeeld Art 25 UN Charter voor UN SC resoluties)
Bijvoorbeeld die VN SC kan bindende instrumenten aannemen. Als er nieuwe resoluties komen dan ben je
daardoor gebonden. Het zijn niet altijd resoluties bij de EU ben je ook gebonden door richtlijnen die vanuit de
EU komen.
Een allerlaatste type verdrag is een verdrag dat verdragen zelf regelt:
• Vienna Convention on the Law of Treaties (VCLT)…
INTERNATIONAAL GEWOONTERECHT
Art 38(1)(b) Statute ICJ
• “international custom,
• as evidence of a general practice accepted as law”
Hier vloeien dus 2 voorwaarden uit voort waaraan voldaan moet worden vooraleer een regel een regel wordt
van het internationaal gewoonterecht. De eerste voorwaarde is een praktische voorwaarden en de tweede een
subjectieve:
• [1] Praktische voorwaarde: Doen en laten dat als algemene praktijk gevolgd worden door staten
• [2] Subjectieve voorwaarde: Staten geloven dat die praktijk juridisch bindend is
• ! TOEPASSINGGEBIED KAN BEPERKT ZIJN TOT 2 STATEN OF REGIO
o Voorbeeld: ICJ Right of passage over Indian territory (Portugal v India) 1960
▪ Portugal wilde doorgangsrecht en daar is internationaal gewoonterecht op van
toepassing.
Je kan denken bij internationaal gewoonterecht dat het van toepassing is op de hele wereld maar dat is dus
niet zo het kan beperkt zijn. Voorbeeld: het hebben van een democratie in Europa is internationaal
gewoonterecht maar buiten Europa niet.
De praktische voorwaarde wordt onderverdeeld in 2 sub-voorwaarden en die tweede wordt in 3 andere sub-
sub-voorwaarden ingedeeld.
• [1] Praktische voorwaarde
o [1.1] Doen en laten door staten
▪ Kan fysiek of verbaal zijn
▪ Moet publiek zijn (interne documenten gelden niet)
▪ Zelfs resoluties of verklaring wan internationale organisaties waar de staat lid van is
o [1.2] Algemene praktijk gevolgd wordt door staten
▪ [1.2.1] Consistent
Page 9 of 140
VOLKENRECHT
HOORCOLLEGES EN NOTITIES
Abstract
Slide content
Lesnotities
Hermans M.
Academiejaar 2024-2025
,CONTENTS
EXAMEN INFORMATIE.....................................................................................................................................................2
HC 1 – OPENINGSCOLLEGE .............................................................................................................................................3
HC 2 – BRONNEN.............................................................................................................................................................7
HC 3 – VERDRAGEN ...................................................................................................................................................... 18
HC 4 – ACTOREN........................................................................................................................................................... 27
HC 5 – JURISDICTIE ....................................................................................................................................................... 37
HC 6 – IMMUNITEITEN ................................................................................................................................................. 46
HC 7 – STAATSAANSPRAKELIJKHEID............................................................................................................................ 54
HC 8 – GESCHILLENBESLECHTING ............................................................................................................................... 67
HC 9 – MENSENRECHTEN............................................................................................................................................. 82
HC 10 – MILIEURECHT.................................................................................................................................................. 97
HC 11 – ECONOMISCH RECHT (HANDEL).................................................................................................................. 113
HC 12 – VREDE EN VEILIGHEID .................................................................................................................................. 128
Page 1 of 140
,EXAMEN INFORMATIE
• 14 Januari 2025, tussen 9 en 11 's ochtends
• Het is een computer examen. De Universiteit Antwerpen voorziet computers. Breng dus zeker je login
en wachtwoord gegeven mee!
• Vragen
o Meerkeuze vragen (50 %). Er is geen verhoogde cesuur (en ook geen giscorrectie).
o Open vragen (50 %), bestaande uit inhoudsvragen en kennisvragen (zie hieronder).
▪ Meerkeuzevragen (50 % van de punten) Aan het begin van elk college (vanaf college
2) ontving je een voorbeeld van een meerkeuzevraag. Die zullen we allemaal
gezamenlijk oplossen tijdens de Q&A sessies. Wees eerlijk met jezelf: beschouw niet
enkel of je het antwoord weet, maar ook of je het antwoord weet zonder het boek
van Henriksen te gebruiken, en met een beperkte tijd (ongeveer 6 minuten per
vraag).
▪ Inhoudsvraag (25 à 35 % van de punten) We lossen daarna een voorbeeld van een
inhoudsvraag op. Dit type vraag verbindt typisch verschillende leerstukken van het
volkenrecht. Deze vraag krijg je pas tijdens de sessie.
▪ Kennisvragen (15 à 25 % van de punten) Het beantwoorden van deze vragen tijdens
de sessie gaat snel, gezien de antwoorden letterlijk in het boek van Henriksen (of de
zelfstudie documenten) staan. Deze vragen krijg je pas tijdens de sessie.
• Voor alle juridische concepten in de vragen komt zowel een Nederlandse als een Engelse vertaling.
• Enkel Koen De Feyter, 'Handleiding Volkenrecht' (Gompel & Svacina 2018, 4e editie) mag gebruikt
worden tijdens het examen. Hele woorden of (artikel)nummers markeren, onderstrepen of omcirkelen
mag. Dit mag in meerdere kleuren, maar slechts per woord of zin, niet per letter. Onbeschreven post-
its (in verschillende kleuren) mogen ook. Alle annotaties die niet uitdrukkelijk zijn toegelaten, zijn
verboden. Schrijven in wetgeving (woorden, pijltjes, kruisjes, uitroeptekens, cijfers, enz.…) mag niet;
meenemen van losse papieren mag ook niet.
• Vermeld waar relevant een precieze verwijzing naar het arrest of document in de Handleiding van De
Feyter.
• Antwoorden mag in het Nederlands, het Engels (of een mix).
• Anonieme verbetering
• 20/20 halen is zeker mogelijk bij het vak volkenrecht. Zo'n hoge score wilt niet zeggen dat je de
grootste expert bent in volkenrecht, maar dat kan ook niemand worden op minder dan 4 maanden
tijd. Het testen van vergevorderde expertise is dan ook niet het doel van dit vak. Wel is het nodig om
degenen die hard gewerkt hebben en de grondslagen van het volkenrecht tot in de puntjes beheersen
ook navenant te belonen. Aan de ander kant betekent een 0/20 in eerste zit niet dat volkenrecht nooit
je ding zal zijn. Je hebt dan uiteraard duidelijk veel pech gehad bij het gissen bij de meerkeuzevragen
:). Verder kan je perfect meer tijd en energie investeren in dit vak, en een nieuwe kans met beide
handen grijpen in de toekomst.
• Om jullie voor te bereiden op het examen worden er twee online sessies 'vraag & antwoord' voorzien
op 15 november en op 20 december (vanaf 16h). Tijdens deze sessies simuleren we het examen en
kunnen jullie vragen stellen.
Page 2 of 140
,HC 1 – OPENINGSCOLLEGE
PLAATS IN HET CURRICULUM
• VORIGE CURSUSSEN recht dat voortspringt uit de soevereine autoriteit ‘van’ landen
• INTERNATIONAAL PUBLIEKRECHT Deze cursus: recht ‘tussen’ landen aka ‘inter-nationaal recht’ (p. 1)
o internationale organisaties
o individuen ontlenen ook rechten en verplichtingen aan internationaal recht (p. 1 / De Feyter
p. 11)
• Opstelling van de rechtsorde
o MONISME = “international recht en nationaal recht "vormen één enkele rechtsorde / een set
onderling verweven orders die geacht worden coherent te zijn” (kelsen 1945) (p. 13)
▪ Voorbeeld: België
o DUALISME = “internationaal en nationaal recht zijn twee systemen die onafhankelijk van
elkaar opereren” (p. 13)
▪ Voorbeeld: Duitsland
• Binnen het internationaal publiek recht zijn er veel subdisciplines:
o Internationaal zeerecht
o Internationaal migratierecht
o Internationaal gezondheidsrecht
o …
o Internationale mensenrechten
o Internationaal milieurecht
o Internationaal handelsrecht
OM TE BEGINNEN
PERMANENT COURT OF INTERNATIONAL JUSTICE (PCIJ) (1922 - 1946 ) LOTUS (FRANCE V
TURKEY) (DE FEYTER P. 9)
• Heeft Turkije internationaal recht overtreden?
De Lotus-zaak (Frankrijk tegen Turkije, 1927) werd behandeld door het Permanente Hof van Internationale
Justitie (PCIJ), de voorganger van het huidige Internationaal Gerechtshof (ICJ). De zaak betrof een aanvaring
tussen een Frans schip en een Turks schip, waarbij Turkse burgers omkwamen. De juridische vraag was of Turkije
het internationale recht had geschonden door jurisdictie uit te oefenen over een Franse officier die betrokken
was bij het incident, hoewel dit zich buiten Turkse wateren had voorgedaan.
Page 3 of 140
,Het PCIJ oordeelde in het voordeel van Turkije. Het Hof stelde dat staten jurisdictie mogen uitoefenen over
incidenten die hun burgers treffen, zelfs buiten hun grondgebied, zolang er geen expliciet internationaalrechtelijk
verbod is. Deze uitspraak benadrukte dat het internationale recht toestaat wat niet expliciet verboden is. Dit
vonnis is belangrijk geweest voor de ontwikkeling van het concept van staatssoevereiniteit en jurisdictie in het
internationale recht.
• RELATIES TUSSEN STATEN
o “international law governs relations between independent States”
• INSTEMMING (consent)
o “[t]he rules of law binding upon States … emanate from their own free will
o “restrictions upon the independence of States cannot therefore be presumed”
• IL OF COEXISTENCE & IL OF COOPERATION
o “in order to regulate the relations between these co-existing independent communities or
with a view to the achievement of common aims”
De voornaamste ambitie van het internationaal recht is het creëren van stabiliteit door samenwerking. Dit
kwam mede dankzij het einde van de Tweede Wereldoorlog tot zijn recht.
• SOEVEREINITEIT = ‘elke staat heeft hoogste gezag binnen zijn grenzen’
• SOEVEREINE GELIJKHEID = ‘geen staat mag macht uitoefenen over een andere’
D2 CHARTER OF THE UNITED NATIONS (1945)
• “the organization is based on the principle of the sovereign equality of all its members” (article 2(1))
• “nothing contained in the present charter shall authorize the united nations to intervene in matters
which are essentially within the domestic jurisdiction of any state” (article 2(7))
• “the purposes are
O 1. to maintain international peace and security…
O 2. to develop friendly relations among nations…
O 3. to achieve international cooperation…
O 4. to be a centre for harmonizing the actions of nations in attainment of these common
ends.” (article 1)
• “there are established as the principal organs of the united nations
O a general assembly
O a security council
O …
O an international Court of Justice” (article 7)
ANDERE INTERNATIONALE ORGANISATIE
• Internationaal Monetaire Fonds (IMF)
• Wereldbank
• General Agreement On Tariffs And Trade (GATT) (Recenter: Wereldhandelsorganisatie (WTO))
• Regionale Organisaties (EU, Shanghai Cooperation Organisation, BRICS,… Etc)
STABILITEIT CREËREN DOOR SAMENWERKING
• EUROPESE RECHTSORDE (VREDE VAN WESTPHALIA 1648)
• POST ‘WERELD’ OORLOG II
Page 4 of 140
,Echter het internationaal recht heeft een zeer Europese, al dan niet ook zeer Angelsaksische ingeving. Veel van
het internationaal recht is gebaseerd op Europees recht en het rechtssysteem van de VS en het VK. Op deze
dominantie zijn dan ook verschillende stromen van kritiek.
KRITISCH INTERNATIONAAL RECHT
FTAIL
• Volgens FtAIL
• Feminist Approaches to International Law
o Ervaringen en ideeën van mannen weerspiegeld in internationaal recht
o Bias is inherent en moeilijk om te zien
▪ Omdat we in een sociaal kader handelen met ingebakken
waarden/normen/gewoonten
o We leven midden in het patriarchaat = ‘privilegiëren van mannen in sociale relaties’
▪ Voorbeeld: Case Ivoorkust → en duidelijk voorbeeld hiervan is een programma in
Ivoorkust, gesponsord door de EU, dat gericht was op het uitgeven van licenties voor
het ontruimen van woningen. De premies of vergoedingen werden in veel gevallen
toegekend aan het gezinshoofd, dat meestal een man was. Hierdoor ontstond een
juridische bias: het programma hield geen rekening met de mogelijkheid dat
vrouwen hierdoor werden uitgesloten van toegang tot middelen of besluitvorming.
Deze situatie laat zien hoe ogenschijnlijk neutrale wetten en programma's impliciet
kunnen voortbouwen op genderongelijkheid, door te negeren dat patriarchale
structuren mannen als standaard zien in gezins- en sociale rollen. Het benadrukt de
noodzaak van gender-sensitief beleid dat rekening houdt met de ongelijkheden die
ingebakken zijn in bestaande maatschappelijke normen en systemen.
FTAIL STROMINGEN
Binnen het feminisme bestaan verschillende stromingen. Echter, tussen deze stromingen bestaan ook
meningsverschillen. Het duidelijkste verschil ligt vaak in de focus van elke stroming:
• Liberaal feminisme …
o gelijke vertegenwoordiging in volkenrechtelijke instellingen
▪ streeft naar gelijkheid tussen mannen en vrouwen door hervormingen in wetgeving
en beleid, zoals gelijke rechten op werk en onderwijs.
• Poststructurele feminisme …
o gelijke vertegenwoordiging en gender kennis (e.g. CIV 1/2017) in volkenrechtelijke
instellingen
▪ vinden het belangrijke (Judith Butler) dat er genderkennis aanwezig is binnen de
structuren en er vertegenwoordiging van is
▪ analyseert hoe taal, macht en cultuur genderconstructies beïnvloeden, en richt zich
op het deconstrueren van traditionele categorieën van gender en identiteit.
• Marxistisch feminisme
o ‘zorgarbeid’ (‘social labor’) ten voordele van de markt
▪ verklaart genderongelijkheid door economische systemen, waarbij het kapitalisme
vrouwen structureel onderdrukt als onderdeel van arbeidsuitbuiting.
• Socialistisch feminisme
o ‘zorgarbeid’ ten voordele van de markt en individuele mannen in huishoudens
Page 5 of 140
, ▪ combineert ideeën van het marxisme en feminisme, en bekijkt hoe kapitalisme en
patriarchaat samen zorgen voor de onderdrukking van vrouwen (vooral in functie
van de man).
• Radicaal feminisme
o hopeloos om te engageren met volkenrechtelijke instellingen
▪ ziet patriarchaat als het fundamentele systeem van onderdrukking en pleit voor het
afbreken van traditionele genderrollen en de bevrijding van vrouwen van mannelijke
dominantie. (ze willen niet engageren met de bestaande instellingen)
FWAIL
• Third World Approaches to International Law
o Bias is inherent en moeilijk om te zien
o We leven midden in het neoliberalisme
o De taal van het globale Noorden weerspiegeld in internationaal recht om armoede en
onderontwikkeling in de ‘Derde Wereld’ te bestendigen
Het internationaal recht dient het Westen, de vrije markt en het kapitalisme. Een boegbeeld binnen TWAIL is
James Gatti.
TWEEDE WERELD?
• UN Security Council functioneert pas
o Na de Koude Oorlog
o Irak uit Kuwait verdreven na dreiging UN Security Council (1990) D10
▪ D10 was een stevige waarschuwing tegen Irak om Koeweit niet binnen te vallen.
Aanvankelijk reageerde Irak met een provocatie om conflict met Israël uit te lokken in
de hoop dat andere moslimlanden zouden reageren als Israël zou ingaan op die
provocatie. Echter, Israël reageerde maar matig en een reactie van andere
moslimlanden bleef uit. De provocatie had niet gewerkt.
• STATEN DISCUSSIËREN
o niet of ze gebonden zijn door internationaal recht
o wél over de interpretatie van internationaal recht
▪ Landen accepteren wel het bestaan van IL en ook dat ze hier aan zijn gebonden.
Echter is de interpretatie van IL altijd anders voor verschillende landen.
• Voorbeeld: Bouchez die de bieperaanval geniaal noemde. Sommige
oordeelde dat zijn opinie in strijd was met het internationaal recht. Hij
moest zich zelfs voor het parlement komen verantwoorden. →
Beargumenteer zelf of hij in zijn recht was of niet.
Page 6 of 140
,HC 2 – BRONNEN
OVERZICHT
Recap: Positivistisch vs naturalistische kijk op het IL
o Lotus-arrest bevat veel belangrijke rechtsbeginselen, begin van internationaal recht
▪ Internationaal recht
• Relaties tussen staten
o “Internationaal recht regelt relaties tussen staten”
• Instemming
o Staten zijn niet gebonden tenzij ze instemmen want staten zijn
soeverein
• IL of co-existence of cooperation
o 2 functies van IL
Waarom is dit interessant voor mensen uit de internationale politiek?
INSTEMMING
• Positivistische kijk op het internationaal recht
• Je moet instemmen en binnen de grenzen waarmee ingestemd is gaan we redeneren
• Binnen de grenzen van de eigen discipline
INSTEMMING CASE: ICJ BARCELONA TRACTION (BELGIUM V SPAIN) 1970
• Spaans bedrijf met voornamelijk Belgische aandeelhouders
• Kwam voor internationaal hof want Belgische aandeelhouders willen hen obligatie-)uitbetaling
• Hof: “België kan niets zeggen, Canada moet iets zeggen’
• WAT IS POSITIVISTISH HIERAAN?
ICJ SOUTH WEST AFRICA, 2ND PHASE (ETHIOPIA AND LIBERIA V SOUTH AFRICA) (1966)
“[De rechtbank] is een rechtscollege en kan morele principes slechts in overweging nemen voor zover deze in
voldoende mate in juridische vorm zijn uitgedrukt. De wet bestaat, zo wordt gezegd, om een sociale behoefte
te dienen, maar juist om die reden kan dit alleen door en binnen de grenzen van zijn eigen discipline. Anders
zou het geen juridische dienst zijn die wordt verleend.”
• Hierin zit weer het positivistische denken in
INTERNATIONAL LOW OF CO-EXISTENCE
• Eerder naturalistische kijk op het internationaal recht
• Internationaal recht heeft als functie soevereine belangen nastreven, en tegelijken de soevereiniteit
en rechten van andere landen respecteren.
o Formele (positivistische) regels zijn inherent vaag. Het recht is in beweging
▪ Positivistische rechter: Ik kijk naar het recht en pas dat toe
▪ Naturalistische rechter: Hier is interpretatie aangegeven om ervoor te zorgen dat die
soevereine landen wel samen kunnen leven
OEFENING
Page 7 of 140
,Hoe staan jullie in de samenleving, doen jullie niet aan politiek?
Wie is hier positivistisch en wie naturalistisch? De rechters zijn positivistisch ingesteld terwijl de schrijfster
naturalistisch is.
Deze man heeft een andere ingesteldheid dan de professor. De auteur hier heeft een meer naturalistische kijk
op het recht.
ART38(1) STATUTE ICJ
De meeste bronnen van het internationaal recht staan in Art(38)1 van het statuur van het International Hof van
Justitie:
• Internationale verdragen
• Internationale gewoonten
• Algemene rechtsbeginselen
• Rechterlijke beslissingen en opvattingen van de meest bevoegde schrijvers
o Onder voorbehoud van art 59 Statute ICJ
o Als subsidiaire bronnen
Zo kunnen we al een onderscheid maken tussen de verschillende bronnen. De eerste drie bronnen zijn primaire
bronnen en creëren recht. De overige zijn secundaire bronnen en dienen om het recht te identificeren.
Deze lijst is niet exhaustief er zijn dus ook nog andere bronnen waaronder unilaterale verklaringen en ‘soft
law’. Naast deze twee zijn er ook nog andere bronnen maar die zien we niet in de scope van het college.
INTERNATIONALE VERDRAGEN
Art 38(1)(a) Statute ICJ
“internationale conventies, hetzij algemeen of specifiek, stellen regels vast die uitdrukkelijk erkend worden door
de verdragsstaten”
• Dit artikel bevat weer het concept ‘instemming’
• ENKEL BINDEND TUSSEN PARTIJEN
Page 8 of 140
, Er bestaan verschillende soorten verdragen:
• Bilateraal verdrag (bijv. Belastingverdrag tussen Nederland en België 2001)
• Multilateraal verdrag (bijv. Canada-United States-Mexico Agreement 2018)
Een speciaal type verdrag:
• Oprichtingsverdrag (p. 22) = “een verdrag dat een internationale organisatie opricht” (bijvoorbeeld UN
Charter)
• “partij stemt in gebonden te zijn door de bindende instrumenten die organisatie aanneemt”
(bijvoorbeeld Art 25 UN Charter voor UN SC resoluties)
Bijvoorbeeld die VN SC kan bindende instrumenten aannemen. Als er nieuwe resoluties komen dan ben je
daardoor gebonden. Het zijn niet altijd resoluties bij de EU ben je ook gebonden door richtlijnen die vanuit de
EU komen.
Een allerlaatste type verdrag is een verdrag dat verdragen zelf regelt:
• Vienna Convention on the Law of Treaties (VCLT)…
INTERNATIONAAL GEWOONTERECHT
Art 38(1)(b) Statute ICJ
• “international custom,
• as evidence of a general practice accepted as law”
Hier vloeien dus 2 voorwaarden uit voort waaraan voldaan moet worden vooraleer een regel een regel wordt
van het internationaal gewoonterecht. De eerste voorwaarde is een praktische voorwaarden en de tweede een
subjectieve:
• [1] Praktische voorwaarde: Doen en laten dat als algemene praktijk gevolgd worden door staten
• [2] Subjectieve voorwaarde: Staten geloven dat die praktijk juridisch bindend is
• ! TOEPASSINGGEBIED KAN BEPERKT ZIJN TOT 2 STATEN OF REGIO
o Voorbeeld: ICJ Right of passage over Indian territory (Portugal v India) 1960
▪ Portugal wilde doorgangsrecht en daar is internationaal gewoonterecht op van
toepassing.
Je kan denken bij internationaal gewoonterecht dat het van toepassing is op de hele wereld maar dat is dus
niet zo het kan beperkt zijn. Voorbeeld: het hebben van een democratie in Europa is internationaal
gewoonterecht maar buiten Europa niet.
De praktische voorwaarde wordt onderverdeeld in 2 sub-voorwaarden en die tweede wordt in 3 andere sub-
sub-voorwaarden ingedeeld.
• [1] Praktische voorwaarde
o [1.1] Doen en laten door staten
▪ Kan fysiek of verbaal zijn
▪ Moet publiek zijn (interne documenten gelden niet)
▪ Zelfs resoluties of verklaring wan internationale organisaties waar de staat lid van is
o [1.2] Algemene praktijk gevolgd wordt door staten
▪ [1.2.1] Consistent
Page 9 of 140
