Les 3: Politics and power, 1450-1600
• Staatsvormen
➔ In de middeleeuwen ontstonden verschillende politieke vormen:
- Imperium (Habsburgers)
- Stadsrepubliek
= Een stadsrepubliek is een stad die als een onafhankelijke staat wordt
bestuurd, vaak met een eigen regering en zonder vorst aan het hoofd
- Stedenbond
= Een stedenbond is een samenwerkingsverband tussen twee of meer steden,
vaak met het doel om wederzijdse belangen te behartigen, culturele of
economische banden te versterken, of gezamenlijk beleid te ontwikkelen op
bepaalde terreinen. (Hanzesteden)
- Vorstenstaat/ dynastieke staat (erfelijk of electief)
= Een vorstenstaat is een centraal geleide staat waarin de macht grotendeels in
handen ligt van een vorst, die streeft naar eenheid in bestuur, rechtspraak en
belastingheffing. (De Nederlanden)
➔ Groot belang van federaties van soevereine staten (‘composite states’)
• De Spaanse monarchie
➔ Castiliaanse Cortes minder machtig dan Aragonese Corts
➔ Huwelijkspolitiek: Isabella van Castilië huwt met Ferdinand van Aragon (1469)
Ontstaan van toenmalig Spanje, formeel bleven de koninkrijken gescheiden
➔ Pogingen tot integratie via patronage, supra-centrale instellingen: Oprichting
van de Inquisitie (1478) en vervolging conversos (1480)
= Onderzoeken, terechtstellingen, executies van conversos. Bevoegden van de
Inquisitie kregen de opdracht om te onderzoeken of iemand niet volledig bekeerd
was door ze dingen te laten doen dat in hun vorig geloof niet mocht.
- Integratie: Spaanse inquisitie was een instrument van politieke en religieuze
integratie. Door het katholicisme als bindmiddel te gebruiken, probeerden
Isabella en Ferdinand hun koninkrijken te verenigen tot één ideologisch en
bestuurlijk geheel.
➢ Eenheid van geloof
➢ Inquisitie werd gebruikt om Joden, Moslims en later protestanten te bekeren
of te vervolgen
- Patronage: Isabella en Ferdinand controleerden de benoemingen binnen de
inquisitie, ze konden invloed uitoefenen op wie de macht kreeg binnen dat
systeem. Dat is patronage: ze gaven posities aan trouwe geestelijken of juristen
die hun beleid ondersteunen.
- Supercentrale instelling: Spaanse inquisitie was een instelling die boven
regionale besturen uitstak.
➢ In verschillende delen van het rijk
➢ Antwoordde direct aan de kroon, en was dus niet afhankelijk van lokale of
regionale machthebbers
➔ Oorlogsvoering
- Reconquista: Verovering van Granada (1492), laatste Islamitische staat op het
Iberisch schiereiland, en Navarra (1512), een klein koninkrijk in het noorden
van het Iberisch schiereiland.
➔ Verlening patronato real (1508)
= koninklijk patronagerecht, recht van de katholieke vorsten, verkregen van de
paus om religieuze functionarissen aan te stellen.
, • De Habsburgers
➔ Vestigen een monopolie op de keizerskroon van het Heilig Roomse Rijk
= Eén dynastie (de Habsburgers) bezat vrijwel exclusief en langdurig de
keizerstitel, ondanks het keizerschap een officieel gekozen titel was (1438-1804
met een kleine onderbreking)
- Oorzaken:
1. Dynastieke huwelijken:
➢ Geen oorlog, maar strategische huwelijken om invloedrijke gebieden toe te
voegen aan hun domein (Bv. Huwelijk met Bourgondische dochter om
Nederlanden, huwelijk met de erfgename van Spanje kregen ze Napels en
koloniën, …)
2. Erfelijk maken van de keizerstitel
➢ Officieel werd de keizer van het Heilig Roomse Rijk gekozen door zeven
keurvorsten
➢ Habsburgers hielden keizerskroon generaties lang binnen de familie door:
→ Druk uit te oefenen op de keurvorsten via diplomatie, geld en gunsten
(patronage) (Karel V)
→ Ze lieten zonen of neven tot koning van Rome verkiezen voor de dood van
de keizer
3. Enorme rijkdom en militaire macht, waardoor ze onvermijdelijk kandidaten
waren
➔ Karel V en opvolgers als verdedigers van her Christendom
1. Tegen het Ottomaanse Rijk
- Karel V voerde oorlog tegen de Turken, die vanuit het Ottomaanse Rijk
opdrukten naar Midden Europa
- In 1529 belegerden Ottomanen Wenen
- Karel presenteerde zich als de beschermer van de Christenheid tegen de
Islamitische dreiging
2. Tegen het protestantisme
- Hij streed tegen de reformatie
- Organiseerde de Rijksdag van Worms (1521) en vaardigde het Edict van Wormd
uit: Luther werd in de ban gedaan
- Voerde oorlog tegen de protestantse vorsten
➔ Keizerlijke macht verzwakt t.v.v. rijkstanden (vertegenwoordigd in de Rijksdag)
- Keizers hadden weinig directe macht over de verschillende gebieden binnen het
Heilig Roomse rijk. (=gedecentraliseerde entiteit, bestaande uit honderden
onafhankelijke vorstendommen, stadsstaten en kerken die elk hun eigen
wetten en belastingen hanteerden)
- Keizers moesten vaak onderhandelen met de rijkstanden (adellijke
vertegenwoordigers, geestelijken en steden), die in de Rijksdag hun belastingen
behartigden. De keizer kon niet altijd zijn wil doordrijven
- De Rijksdag, de representatieve vergadering van de rijkstanden kreeg steeds
meer invloed. De adel, kerkelijke vertegenwoordigers en steden vormden steeds
krachtiger tegengewicht voor de keizer.
- Invloed van de reformatie:
➢ Sterke decentralisering van de macht, met verschillende vorsten die hun
eigen religieuze en politieke agenda’s volgden. verloor de keizer zijn macht
om het rijk te verdedigen.
➢ Schmalkaldische oorlog (1546-1547)
• Staatsvormen
➔ In de middeleeuwen ontstonden verschillende politieke vormen:
- Imperium (Habsburgers)
- Stadsrepubliek
= Een stadsrepubliek is een stad die als een onafhankelijke staat wordt
bestuurd, vaak met een eigen regering en zonder vorst aan het hoofd
- Stedenbond
= Een stedenbond is een samenwerkingsverband tussen twee of meer steden,
vaak met het doel om wederzijdse belangen te behartigen, culturele of
economische banden te versterken, of gezamenlijk beleid te ontwikkelen op
bepaalde terreinen. (Hanzesteden)
- Vorstenstaat/ dynastieke staat (erfelijk of electief)
= Een vorstenstaat is een centraal geleide staat waarin de macht grotendeels in
handen ligt van een vorst, die streeft naar eenheid in bestuur, rechtspraak en
belastingheffing. (De Nederlanden)
➔ Groot belang van federaties van soevereine staten (‘composite states’)
• De Spaanse monarchie
➔ Castiliaanse Cortes minder machtig dan Aragonese Corts
➔ Huwelijkspolitiek: Isabella van Castilië huwt met Ferdinand van Aragon (1469)
Ontstaan van toenmalig Spanje, formeel bleven de koninkrijken gescheiden
➔ Pogingen tot integratie via patronage, supra-centrale instellingen: Oprichting
van de Inquisitie (1478) en vervolging conversos (1480)
= Onderzoeken, terechtstellingen, executies van conversos. Bevoegden van de
Inquisitie kregen de opdracht om te onderzoeken of iemand niet volledig bekeerd
was door ze dingen te laten doen dat in hun vorig geloof niet mocht.
- Integratie: Spaanse inquisitie was een instrument van politieke en religieuze
integratie. Door het katholicisme als bindmiddel te gebruiken, probeerden
Isabella en Ferdinand hun koninkrijken te verenigen tot één ideologisch en
bestuurlijk geheel.
➢ Eenheid van geloof
➢ Inquisitie werd gebruikt om Joden, Moslims en later protestanten te bekeren
of te vervolgen
- Patronage: Isabella en Ferdinand controleerden de benoemingen binnen de
inquisitie, ze konden invloed uitoefenen op wie de macht kreeg binnen dat
systeem. Dat is patronage: ze gaven posities aan trouwe geestelijken of juristen
die hun beleid ondersteunen.
- Supercentrale instelling: Spaanse inquisitie was een instelling die boven
regionale besturen uitstak.
➢ In verschillende delen van het rijk
➢ Antwoordde direct aan de kroon, en was dus niet afhankelijk van lokale of
regionale machthebbers
➔ Oorlogsvoering
- Reconquista: Verovering van Granada (1492), laatste Islamitische staat op het
Iberisch schiereiland, en Navarra (1512), een klein koninkrijk in het noorden
van het Iberisch schiereiland.
➔ Verlening patronato real (1508)
= koninklijk patronagerecht, recht van de katholieke vorsten, verkregen van de
paus om religieuze functionarissen aan te stellen.
, • De Habsburgers
➔ Vestigen een monopolie op de keizerskroon van het Heilig Roomse Rijk
= Eén dynastie (de Habsburgers) bezat vrijwel exclusief en langdurig de
keizerstitel, ondanks het keizerschap een officieel gekozen titel was (1438-1804
met een kleine onderbreking)
- Oorzaken:
1. Dynastieke huwelijken:
➢ Geen oorlog, maar strategische huwelijken om invloedrijke gebieden toe te
voegen aan hun domein (Bv. Huwelijk met Bourgondische dochter om
Nederlanden, huwelijk met de erfgename van Spanje kregen ze Napels en
koloniën, …)
2. Erfelijk maken van de keizerstitel
➢ Officieel werd de keizer van het Heilig Roomse Rijk gekozen door zeven
keurvorsten
➢ Habsburgers hielden keizerskroon generaties lang binnen de familie door:
→ Druk uit te oefenen op de keurvorsten via diplomatie, geld en gunsten
(patronage) (Karel V)
→ Ze lieten zonen of neven tot koning van Rome verkiezen voor de dood van
de keizer
3. Enorme rijkdom en militaire macht, waardoor ze onvermijdelijk kandidaten
waren
➔ Karel V en opvolgers als verdedigers van her Christendom
1. Tegen het Ottomaanse Rijk
- Karel V voerde oorlog tegen de Turken, die vanuit het Ottomaanse Rijk
opdrukten naar Midden Europa
- In 1529 belegerden Ottomanen Wenen
- Karel presenteerde zich als de beschermer van de Christenheid tegen de
Islamitische dreiging
2. Tegen het protestantisme
- Hij streed tegen de reformatie
- Organiseerde de Rijksdag van Worms (1521) en vaardigde het Edict van Wormd
uit: Luther werd in de ban gedaan
- Voerde oorlog tegen de protestantse vorsten
➔ Keizerlijke macht verzwakt t.v.v. rijkstanden (vertegenwoordigd in de Rijksdag)
- Keizers hadden weinig directe macht over de verschillende gebieden binnen het
Heilig Roomse rijk. (=gedecentraliseerde entiteit, bestaande uit honderden
onafhankelijke vorstendommen, stadsstaten en kerken die elk hun eigen
wetten en belastingen hanteerden)
- Keizers moesten vaak onderhandelen met de rijkstanden (adellijke
vertegenwoordigers, geestelijken en steden), die in de Rijksdag hun belastingen
behartigden. De keizer kon niet altijd zijn wil doordrijven
- De Rijksdag, de representatieve vergadering van de rijkstanden kreeg steeds
meer invloed. De adel, kerkelijke vertegenwoordigers en steden vormden steeds
krachtiger tegengewicht voor de keizer.
- Invloed van de reformatie:
➢ Sterke decentralisering van de macht, met verschillende vorsten die hun
eigen religieuze en politieke agenda’s volgden. verloor de keizer zijn macht
om het rijk te verdedigen.
➢ Schmalkaldische oorlog (1546-1547)
