Het personen- en familierecht
Deel 1. Afstamming en adoptie
Hoofdstuk 1 : afstamming
Inleiding : begrip en historiek
Historiek
Ancien Régime (1589-1791)
- Familie afbeelding : veel kinderen te zien, de vrouw zit bij de kinderen en
de man staat apart als de ‘baas’
- Maritale macht = je bent de baas over je vrouw, de man staat boven de
vrouw, de vrouw moest gehoorzamen en was onderdanig (vrouw was
handelingsonbekwaam)
- Vaderlijke macht = de man is de baas over de kinderen, zijn stem was
doorslaggevend en hij was de enige met gezag. De vader kon de kinderen
ook in detentie plaatsen.
- Kerkelijk huwelijk = de enige aanvaarde samenlevingsvorm, en alleen
tussen man en vrouw ( “tot de dood ons scheidt”)
1804-2010 de basis van ons hedendaagse familierecht wordt nog altijd
gevormd door de Code Civil van 1804 (nu = oud BW)
1804-1987 1 monistisch stelsel = het burgerlijk huwelijk, dit was zowel
verticaal als horizontaal de enige toegangspoort tot een wettige familie
- Horizontaal : seksualiteitsbeleving werd enkel tijdens en binnen het
huwelijk geoorloofd
- Verticaal : enkel de geboorte van het kind binnen het huwelijk
leverde een wettig statuut op
Dit systeem strekte ertoe de vrouwelijke voortplanting volledig onder
controle te brengen van de echtgenoot, zodat hij er zeker van kon zijn dat
zijn echtgenoot enkel zijn kinderen zou baren en zijn vermogen op hen zou
kunnen overgaan.
Het keerpunt = Arrest-Marckx 1979 Het EHRM oordeelde daarin dat
buitenhuwelijkse kinderen niet verschillend mogen worden behandeld van
huwelijkse kinderen wat betreft de vaststelling van de afstamming langs
moederszijde.
Dit arrest leidde tot de afstammingswet in 1987 of de ouders met elkaar (of
met iemand anders) gehuwd zijn, blijft sindsdien in de regel zonder de invloed op
de vaststelling of de rechtsgevolgen van de familierechtelijke betrekkingen van
het kind = gelijke rechten voor kinderen binnen en buiten het huwelijk.
(loskoppeling verticale en horizontale as van de familie)
,Na WOII vonden er ook allerlei wijzigingen plaats :
- Het aantal huwelijken daalt en het aantal scheidingen stijgt, samen met
het aantal samenwonenden en de gelijke rechten van holebi’s
- Visie op huwelijk veranderd helemaal : wettelijk samenwonen (1998),
huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht (2003), adoptie voor
personen van hetzelfde geslacht (2006), hervorming en versoepeling
echtscheidingsgronden (2007), meeouderschap (2014)
- Visie op de vrouw : gelijke rechten man en vrouw, ouderlijk gezag wordt
verdeeld, emancipatie van de vrouw
- Visie op het kind : centrale plaats van het kind binnen het gezin, van
rechtsobject naar volwaardige dragers van rechten
- Visie op kinderwens : medische begeleide voortplanting
De voortplanting, laat staan de natuurlijke voortplanting door seks, is
daardoor niet noodzakelijk nog het aanknopingspunt van ouderschap.
- Visie op het individu : autonomie, zelfbeschikking,…
- Internationalisering, ook van relaties
Dit wil niet zeggen dat het afstammingsrecht een stabiele en duidelijke rechtstak
is, het Grondwettelijk hof heeft heel wat afstammingsbepalingen ongrondwettig
bepaalt door ze te toetsen aan art. 10,11 en 22bis van de Grondwet.
Het probleem : onze wet maakt een abstracte evenwichtsoefening tussen
verschillende belangen (de biologische waarheid, de intentie/de wil, bezit van
staat, het algemeen belang).
Een evenwichtsoefening tussen die 4 belangen, zonder dat er een meer
doorweegt.
Probleem : het is te abstract en algemeen.
Als je je als rechter dit moet toepassen op een concrete zaak, lijkt dit niet
meer zo billijk.
Het moet mogelijk zijn dat de rechters ook rekening houden met de
concrete omstandigheden van elke zaak, dat de rechters wat vrijheid
krijgen om die regels toe te passen
Er zijn zo al tientallen arresten geweest die zeiden dat bepalingen ongrondwettig
waren er zijn al een aantal reparaties geweest in de wet van 21 december
2018 (maar nog niet alle ongrondwettigheden zijn weggewerkt.)
,Bronnen
Wetgeving :
Federaal het burgerlijkrecht in verband met personen en familie behoort in
België tot de bevoegdheid van de federale overheid.
Internationaal België is partij bij heel wat mensenrechtenverdragen die in onze
rechtsorde zijn of moeten worden uitgevoerd of minstens rechtstreekse werking
hebben
Deelstatelijk in België zijn de gemeenschappen bevoegd inzake bijstand aan
personen en de gewesten in bep. economische en grondgebonden
aangelegenheden.
Rechtspraak :
Federaal op nationaal vlak heeft het Grondwettelijk Hof een voortrekkersrol
genomen wat betreft de toetsing van het familierecht aan de grondwet en, via de
grondwet, aan internationale bepalingen. Vooral de antwoorden op prejudiciële
vragen zijn in dit verband van belang.
+ De rechtspraak van het Hof van Cassatie is uitermate belangrijk
Internationaal op internationaal vlak is vooral de rechtspraak van het EHRM en
die van het Hof van Justitie van belang
Afstamming : begrip
Begrip : art. 6 oud BW
De staat van een persoon is het geheel van bep. hoedanigheden van een persoon
die zijn rechtspositie in de familie en in de maatschappij bepalen en die hem
onderscheiden van de andere personen wat het bezit en de uitoefening van bep.
rechten betreft.
Ons recht kent 2 soorten afstamming :
- Oorspronkelijke afstamming
Afstammingsbanden die altijd terugwerken vanaf de geboorte, of geacht te
zijn worden geweest vanaf de geboorte
- Adoptieve afstamming
Afstammingsbanden vanaf de neerlegging van het verzoekschrift
, Via afstamming heeft het kind in principe enerzijds altijd een moeder en
anderzijds een vader, of een meemoeder. Het kind kan via afstamming dus nog
niet 2 vaders hebben; via adoptie kan het wel 2 mannelijke ouders hebben.
- Ouders = personen met wie de afstamming is gevestigd. Dit zijn hetzij één
moeder en één vader, hetzij één moeder en een meemoeder.
- Meemoeder = lesbische vrouw die een kind opvoedt samen met de
(eveneens lesbische) biologische moeder van het kind. dit is nog steeds
een oorspronkelijke afstamming
Afstamming in juridische zin :
Deze regels zijn van openbare orde, je kan hier niet van afwijken (zelfs niet
met een contract waarin je zelf dingen afspreekt)
Onze wetgever bepaalt wie je juridische moeder is en wie je juridische
vader/meemoeder is
Hoe bepaalt hij dat?
- Hij kijkt naar de biologische band
- Hij houdt rekening met de wil van de betrokkenen
- Hij kijkt naar de socio-affectieve realiteit
Gedraagt iemand zich als moeder of als vader?
Bezit van staat (art. 331 nonies) = het moet voortdurend zijn, het wordt
bewezen door feiten die de afstamming aantonen.
Afstamming : langs moederszijde
“mater semper certa est” = moederschap is altijd zeker
Door het feit van bevalling weet men wie de moeder is.
In het arrest-Marckx van het EHRM is uit die waarheid afgeleid dat de
afstamming langs moederszijde door de enkele bevalling moet komen vast
te staan.
De moeder = de persoon die als zodanig in de akte van geboorte wordt vermeld
(art. 44,2° + art. 312 §1 oud BW)
Afstamming : langs vaderszijde
“Pater is est quem iustae nuptiae demonstrant”= echtgenoten zijn elkaar
trouwheid verschuldigd
De samenleving vertrouwt erop dat het kind van wie een stabiel gehuwde vrouw
bevalt, normaliter verwerkt zal zijn door haar echtgenoot (van hetzelfde
Deel 1. Afstamming en adoptie
Hoofdstuk 1 : afstamming
Inleiding : begrip en historiek
Historiek
Ancien Régime (1589-1791)
- Familie afbeelding : veel kinderen te zien, de vrouw zit bij de kinderen en
de man staat apart als de ‘baas’
- Maritale macht = je bent de baas over je vrouw, de man staat boven de
vrouw, de vrouw moest gehoorzamen en was onderdanig (vrouw was
handelingsonbekwaam)
- Vaderlijke macht = de man is de baas over de kinderen, zijn stem was
doorslaggevend en hij was de enige met gezag. De vader kon de kinderen
ook in detentie plaatsen.
- Kerkelijk huwelijk = de enige aanvaarde samenlevingsvorm, en alleen
tussen man en vrouw ( “tot de dood ons scheidt”)
1804-2010 de basis van ons hedendaagse familierecht wordt nog altijd
gevormd door de Code Civil van 1804 (nu = oud BW)
1804-1987 1 monistisch stelsel = het burgerlijk huwelijk, dit was zowel
verticaal als horizontaal de enige toegangspoort tot een wettige familie
- Horizontaal : seksualiteitsbeleving werd enkel tijdens en binnen het
huwelijk geoorloofd
- Verticaal : enkel de geboorte van het kind binnen het huwelijk
leverde een wettig statuut op
Dit systeem strekte ertoe de vrouwelijke voortplanting volledig onder
controle te brengen van de echtgenoot, zodat hij er zeker van kon zijn dat
zijn echtgenoot enkel zijn kinderen zou baren en zijn vermogen op hen zou
kunnen overgaan.
Het keerpunt = Arrest-Marckx 1979 Het EHRM oordeelde daarin dat
buitenhuwelijkse kinderen niet verschillend mogen worden behandeld van
huwelijkse kinderen wat betreft de vaststelling van de afstamming langs
moederszijde.
Dit arrest leidde tot de afstammingswet in 1987 of de ouders met elkaar (of
met iemand anders) gehuwd zijn, blijft sindsdien in de regel zonder de invloed op
de vaststelling of de rechtsgevolgen van de familierechtelijke betrekkingen van
het kind = gelijke rechten voor kinderen binnen en buiten het huwelijk.
(loskoppeling verticale en horizontale as van de familie)
,Na WOII vonden er ook allerlei wijzigingen plaats :
- Het aantal huwelijken daalt en het aantal scheidingen stijgt, samen met
het aantal samenwonenden en de gelijke rechten van holebi’s
- Visie op huwelijk veranderd helemaal : wettelijk samenwonen (1998),
huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht (2003), adoptie voor
personen van hetzelfde geslacht (2006), hervorming en versoepeling
echtscheidingsgronden (2007), meeouderschap (2014)
- Visie op de vrouw : gelijke rechten man en vrouw, ouderlijk gezag wordt
verdeeld, emancipatie van de vrouw
- Visie op het kind : centrale plaats van het kind binnen het gezin, van
rechtsobject naar volwaardige dragers van rechten
- Visie op kinderwens : medische begeleide voortplanting
De voortplanting, laat staan de natuurlijke voortplanting door seks, is
daardoor niet noodzakelijk nog het aanknopingspunt van ouderschap.
- Visie op het individu : autonomie, zelfbeschikking,…
- Internationalisering, ook van relaties
Dit wil niet zeggen dat het afstammingsrecht een stabiele en duidelijke rechtstak
is, het Grondwettelijk hof heeft heel wat afstammingsbepalingen ongrondwettig
bepaalt door ze te toetsen aan art. 10,11 en 22bis van de Grondwet.
Het probleem : onze wet maakt een abstracte evenwichtsoefening tussen
verschillende belangen (de biologische waarheid, de intentie/de wil, bezit van
staat, het algemeen belang).
Een evenwichtsoefening tussen die 4 belangen, zonder dat er een meer
doorweegt.
Probleem : het is te abstract en algemeen.
Als je je als rechter dit moet toepassen op een concrete zaak, lijkt dit niet
meer zo billijk.
Het moet mogelijk zijn dat de rechters ook rekening houden met de
concrete omstandigheden van elke zaak, dat de rechters wat vrijheid
krijgen om die regels toe te passen
Er zijn zo al tientallen arresten geweest die zeiden dat bepalingen ongrondwettig
waren er zijn al een aantal reparaties geweest in de wet van 21 december
2018 (maar nog niet alle ongrondwettigheden zijn weggewerkt.)
,Bronnen
Wetgeving :
Federaal het burgerlijkrecht in verband met personen en familie behoort in
België tot de bevoegdheid van de federale overheid.
Internationaal België is partij bij heel wat mensenrechtenverdragen die in onze
rechtsorde zijn of moeten worden uitgevoerd of minstens rechtstreekse werking
hebben
Deelstatelijk in België zijn de gemeenschappen bevoegd inzake bijstand aan
personen en de gewesten in bep. economische en grondgebonden
aangelegenheden.
Rechtspraak :
Federaal op nationaal vlak heeft het Grondwettelijk Hof een voortrekkersrol
genomen wat betreft de toetsing van het familierecht aan de grondwet en, via de
grondwet, aan internationale bepalingen. Vooral de antwoorden op prejudiciële
vragen zijn in dit verband van belang.
+ De rechtspraak van het Hof van Cassatie is uitermate belangrijk
Internationaal op internationaal vlak is vooral de rechtspraak van het EHRM en
die van het Hof van Justitie van belang
Afstamming : begrip
Begrip : art. 6 oud BW
De staat van een persoon is het geheel van bep. hoedanigheden van een persoon
die zijn rechtspositie in de familie en in de maatschappij bepalen en die hem
onderscheiden van de andere personen wat het bezit en de uitoefening van bep.
rechten betreft.
Ons recht kent 2 soorten afstamming :
- Oorspronkelijke afstamming
Afstammingsbanden die altijd terugwerken vanaf de geboorte, of geacht te
zijn worden geweest vanaf de geboorte
- Adoptieve afstamming
Afstammingsbanden vanaf de neerlegging van het verzoekschrift
, Via afstamming heeft het kind in principe enerzijds altijd een moeder en
anderzijds een vader, of een meemoeder. Het kind kan via afstamming dus nog
niet 2 vaders hebben; via adoptie kan het wel 2 mannelijke ouders hebben.
- Ouders = personen met wie de afstamming is gevestigd. Dit zijn hetzij één
moeder en één vader, hetzij één moeder en een meemoeder.
- Meemoeder = lesbische vrouw die een kind opvoedt samen met de
(eveneens lesbische) biologische moeder van het kind. dit is nog steeds
een oorspronkelijke afstamming
Afstamming in juridische zin :
Deze regels zijn van openbare orde, je kan hier niet van afwijken (zelfs niet
met een contract waarin je zelf dingen afspreekt)
Onze wetgever bepaalt wie je juridische moeder is en wie je juridische
vader/meemoeder is
Hoe bepaalt hij dat?
- Hij kijkt naar de biologische band
- Hij houdt rekening met de wil van de betrokkenen
- Hij kijkt naar de socio-affectieve realiteit
Gedraagt iemand zich als moeder of als vader?
Bezit van staat (art. 331 nonies) = het moet voortdurend zijn, het wordt
bewezen door feiten die de afstamming aantonen.
Afstamming : langs moederszijde
“mater semper certa est” = moederschap is altijd zeker
Door het feit van bevalling weet men wie de moeder is.
In het arrest-Marckx van het EHRM is uit die waarheid afgeleid dat de
afstamming langs moederszijde door de enkele bevalling moet komen vast
te staan.
De moeder = de persoon die als zodanig in de akte van geboorte wordt vermeld
(art. 44,2° + art. 312 §1 oud BW)
Afstamming : langs vaderszijde
“Pater is est quem iustae nuptiae demonstrant”= echtgenoten zijn elkaar
trouwheid verschuldigd
De samenleving vertrouwt erop dat het kind van wie een stabiel gehuwde vrouw
bevalt, normaliter verwerkt zal zijn door haar echtgenoot (van hetzelfde
