Inleiding tot de wijsbegeerte
1. Wat is filosofie?
Filosofie en psychologie zijn nauw verbonden -> verschil psychologie en filosofie
• Psychologie: wetenschappelijke discipline, is opzoek naar zekerheid
• Filosofie: zekerheid waarnaar gestreefd wordt is een illusie
o Zien zichtzelf als tegengewicht -> taak van filosofie: zekerheden ondermijnen
Wetenschappers zoeken naar antwoorden, maar niemand weet of ze ooit alles zullen weten
• We streven naar dit einddoel: een antwoord op alles (+)
• We zijn misschien te snel verleid te denken dat we alles weten (-)
• Bevindingen van wetenschap zijn geen absolute zekerheid, en kunnen na verloop van
Hjd alHjd weerlegd worden want we weten veel, maar ook nog heel veel niet
Men is in het leven op zoek naar zekerheid, maar heeJ slechts onzekerheden
• Taak van de filosoof: mens leren hoe te leven zonder zekerheid, zonder verlamd te worden
door onzekerheid (Bertrand Russel, Engels filosoof: onzekerheden opzoeken en verdragen)
• Filosofie is ‘een stelsel van vele wegen die van nergens naar niets leiden’
• Er is geen sluitende definiHe: filosofie is zeer veelzijdig en kent verschillende
raakvlakken met onder andere wetenschap en religie, het is zeer breed en filosofie
heeJ niet één essenHe
• Een verklaring voor veelzijdigheid en ongrijpbaarheid = geschiedenis
De etymologie van het woord ‘filosofie’ wijst op een liefde voor de wijsheid of een verlangen
om te weten… MAAR op de vraag ‘wat is filosofie?’ is er geen eenduidige definiHe
Russell: zwalpen tussen zekerheid en onzekerheid is taak van filosofie
• Gebied in kaart brengen tussen wat we weten en wat we nog niet weten
Louis C.K. (1967-): filosofen lijken op kinderen: blijven ‘waarom’-vragen stellen
Filosofie: 3 kenmerken (a`tude, methodologie, domein)
• A`tude
o Filosofie is kriHsch denken (bv. “Hebben wij een lichaam?”)
o Maar: geen unieke a`tude; er is niet zoiets als een unieke a`tude
o Autoriteiten (van personen en eigen vermogens) worden uitgedaagd en hun
uitspraken in twijfel getrokken
o Gemeenschappelijke a`tudes van wetenschappers en filosofen:
§ KriHsch en ruimdenkend
§ RaHonele argumenten en overwegingen
§ Laten zich niet misleiden door schijnbare vanzelfsprekendheden…
o Feynman: wat is wetenschap?: “Een van de kwaliteiten van de wetenschap is dat ze
ons de waarde van raHoneel denken bijbrengt, en het belang van vrijheid van denken;
ze leert ons dat het loont om te twijfelen aan de waarheid van wat ons wordt verteld.”
,• Methodologie
o Aantal methoden waarvan geen één daarvan uniek lijkt te zijn voor de filosofie
§ IntuïHe: spontane, wat naïeve, overtuiging die aanwezig is bij iemand
die nog niet lang heeJ nagedacht over een fenomeen
• Verschillende betekenissen:
o Verwijzen naar kennis die op een onmiddellijke manier
wordt verkregen (bv. het idee van volmaaktheid)
o De spontane overtuiging die we in onze eigen geest
aantreffen wanneer we over een bepaald onderwerp
beginnen te denken, common sense / gezond verstand
• Onderzoek wijst uit dat intuïHes erg variabele zijn (bv. tussen
(culturele) groepen en personen, binnen eenzelfde persoon van
HjdsHp tot HjdsHp en van context tot context…)
§ Conceptuele analyse: analyse van concepten/begrippen
• ‘Conceptual engineering’: het ontrafelen en verbeteren van
concepten die we in het dagelijks leven misschien soms
achteloos gebruiken, zoals het concept van liefde, Hjd, vrijheid,
essenHe, ziekte, …
• Conceptuele analyse zit in de kern van alle wetenschappen,
want betere concepten laten toe om betere vragen te stellen
§ Gedachte-experiment: begint alHjd met ‘beeld je eens in dat…’ ->
welke intuïHes heb je op dat scenario
• Het is een instrument van de verbeelding, dat wordt gebruikt
om nieuwe informaHe over een thema te verkrijgen zonder
gebruik te maken van nieuwe empirische data
o Bv. Brains in a vat experiment: epistemologisch gedachte-experiment
§ Kunnen we met zekerheid zeggen dat we niet
zomaar hersenen op sterk water zijn -> antwoord
van veel filosofen: nee kunnen we niet uitsluiten
§ Niemand kan echt checken of wij niet gewoon
hersenen op sterk water zijn
• Voordelen:
o Verhelderen problemen door visualisaHe
o Leveren gegevens op die gebruikt worden voor/tegen
een bepaalde theorie
o Kunnen financiële, technologische en morele problemen
omzeilen die zich zouden stellen bij echte-wereld-experimenten
• Domein
o De eigenheid van filosofie:
§ De aard van de vragen en problemen waarmee ze zich bezighouden
§ Filosofische vragen zijn abstract en eigenaardig
o Hebben we dan toch kenmerk gevonden dat uniek is voor de filosofie? Ja en nee:
§ Wetenschappers die zich aan de meest fundamentele vragen in hun
discipline hebben gewaagd
§ Wetenschappers ervaren filosofische vragen als fuHel, verwarrend en
zelfs bedreigend
, o De stelling dat er geen vooruitgang is in de filosofie, maar wel in de
wetenschappen kunnen we onderuithalen:
§ In de wetenschap bestaat er GEEN vooruitgang:
• Volgens Kuhn: ontwikkeling van wetenschappen verloopt
moeilijk, waarbij wetenschappelijke paradigma’s elkaar
opvolgen zonder elkaar verder te bouwen
• Paradigma’s zijn incommensurable: onderling onmeetbaar /
geen gemene maat
• Twee opeenvolgende paradigma’s kunnen we niet vergelijken
want ze hebben niet/weinig gemeenschappelijkheid
§ In de wetenschap bestaat er WEL vooruitgang:
• In moderne Hjd zijn er veel wetenschappen ontstaan vanuit de
filosofie, met psychologie als een van de laatste disciplines
• Natuurkundige Isaac Newton omschreef zichzelf vroeger als
filosoof
• Sommige filosofische vragen werden in de loop der Hjd
beantwoord en vormden dan de brandstof van een nieuwe
wetenschap die met de eer ging lopen
o Onbeantwoordbare vragen (bv. “Bestaat God?”, “Wat is ziekte?”)
§ Niet alle onbeantwoordbare vragen zijn filosofische vragen!
o Maar: geen uniek domein (onbeantwoordbare vragen vind je ook in andere domeinen)
Vier deeldomeinen
• Metafysica
o Bestudeert aard en de structuur van de wereld, het wezen van de
werkelijkheid en wat daarachter zit
o De meeste metafysische vragen gaan over de betekenis van het bestaan
§ Wat betekent het voor iets of iemand dat het/hij/zij bestaat?
§ Op grond waarvan kunnen we zeggen dat iets bestaat?
§ Bestaat alleen materie, of bestaan ook niet-materiële oorzaken?
o Vb. van metafysische kwesHe:
§ MaterialisHsche visie (fysicalisHsch): alles is opgebouwd uit materie, ook
onze hersenen én dus ook mentale toestanden als emoHes, herinneringen, …
§ DualisHsche visie (materialisten): mentale toestanden zijn opgebouwd
uit ‘geestesspul’; wij zijn onze hersenen, bestaande uit fysisch spul,
onderworpen aan determinisHsche wepen van de fysica
• Logica
o Legt uit wat het betekent om deugdelijk te redeneren en argumenteren
o Zorgt voor argumentaHeve hygiëne: belangrijk onderdeel van kriHsch denken
o Groot deel gewijd aan weerleggen van drogredenen (bv. slippery slope: als we vandaag A
doen, zal vroeg of laat B gebeuren en B is onwenselijk, dus moeten we ook A niet doen)
• Epistemologie
o Bestudeert de aard, de structuur en demogelijkheid van onze kennis
o Epistemologen willen weten wat reikwijdte en betekenis is van onze kennis:
wat kunnen we weten? Wat is kennis? Wat betekent het om overtuigd te zijn
van iets? Hoe kunnen we kennis verwerven?
, • Moraalfilosofie
o Gaat over morele plichten, zaken die we wel of niet moeten doen
o NormaHeve universum: verzameling van rechten, plichten, aanbevelingen,
geboden en verboden
o Niet eenduidig te bepalen: wat maakt een probleem tot een moreel
probleem?
o Veel discussie over ‘een juridische wet is toch een weerspiegeling van ethiek?’
• Wetenschapsfilosofie
o Wetenschapsfilosofie: metafysica + logica + epistemologie
o Algemene wetenschapsfilosofie: fundamentele filosofische kwesHes die
verband houden met de wetenschap
§ Intrinsieke interesse in wetenschappen (= fundamenteler)
§ Wat onderscheidt wetenschap van pseudowetenschap? Zijn sommige
wetenschappen meer fundamenteel dan andere? Zijn er wepen in alle
wetenschappen?
o Toegepaste wetenschapsfilosofie: filosofische vragen met betrekking op
specifieke wetenschappen (psychologie, seksuologie, …)
§ Instrumentele interesse in wetenschappen: kunnen
onderzoeksresultaten van wetenschap X nieuw licht werpen op
filosofische problemen buiten wetenschap X?
§ Filosofie en wetenschap zijn ten opzichte van elkaar ‘irrelevant’: twijfel
van filosofen over fundamentele wetenschappelijke aspecten zepen
wetenschap op wankele poten
Een zeer korte geschiedenis van de westerse filosofie
• Hedendaagse filosofen bouwen voort op oude filosofische begrippen, theorieën, …
• Iemand filosoof noemen obv de mate waarin iemand zich bezighoudt met filosofen en
hun ideeën uit het verleden
• Cirkelredering: iets wat nog niet bewezen is, wordt als correct beschouwd
• Filosofie moest zich steeds heruitvinden om zichzelf in stand te houden, want
voortdurend op de proef gesteld door andere vormen van kennis
• Ca. 6e eeuw v.C. in Griekenland
o Westerse filosofie ontstaat in oude Griekenland
§ Koninkrijken worden stadstaten met eigen rechtspraak en bestuur
§ Wepen en waarden niet opgelegd, maar ter discussie gesteld
§ Meer contact met vreemde culturen (economische omvang)
§ Men gaat nadenken over het leven, de samenleving
o Eerste (natuur)filosofen gemeenschappelijk idee: levend een levenloze natuur
komt voort uit één bepaalde oerstof:
§ Thales: alles bestaat uit water, aarde draait als vlot op komische zeeën
§ Anaximander: ongedefinieerde substanHe, aarde is een ton
§ Anaximenes: lucht is oorsprong van alles, aarde zweeJ op omringende
luchtstromen
o Voorgangers waren dichters: Hesiodos: wereld ontstaan uit familiekroniek,
oorlogen en hagelbuien (= goddelijke gebeurtenissen die de mens omwille van
beperkt verstand gewoon moest aanvaarden)
1. Wat is filosofie?
Filosofie en psychologie zijn nauw verbonden -> verschil psychologie en filosofie
• Psychologie: wetenschappelijke discipline, is opzoek naar zekerheid
• Filosofie: zekerheid waarnaar gestreefd wordt is een illusie
o Zien zichtzelf als tegengewicht -> taak van filosofie: zekerheden ondermijnen
Wetenschappers zoeken naar antwoorden, maar niemand weet of ze ooit alles zullen weten
• We streven naar dit einddoel: een antwoord op alles (+)
• We zijn misschien te snel verleid te denken dat we alles weten (-)
• Bevindingen van wetenschap zijn geen absolute zekerheid, en kunnen na verloop van
Hjd alHjd weerlegd worden want we weten veel, maar ook nog heel veel niet
Men is in het leven op zoek naar zekerheid, maar heeJ slechts onzekerheden
• Taak van de filosoof: mens leren hoe te leven zonder zekerheid, zonder verlamd te worden
door onzekerheid (Bertrand Russel, Engels filosoof: onzekerheden opzoeken en verdragen)
• Filosofie is ‘een stelsel van vele wegen die van nergens naar niets leiden’
• Er is geen sluitende definiHe: filosofie is zeer veelzijdig en kent verschillende
raakvlakken met onder andere wetenschap en religie, het is zeer breed en filosofie
heeJ niet één essenHe
• Een verklaring voor veelzijdigheid en ongrijpbaarheid = geschiedenis
De etymologie van het woord ‘filosofie’ wijst op een liefde voor de wijsheid of een verlangen
om te weten… MAAR op de vraag ‘wat is filosofie?’ is er geen eenduidige definiHe
Russell: zwalpen tussen zekerheid en onzekerheid is taak van filosofie
• Gebied in kaart brengen tussen wat we weten en wat we nog niet weten
Louis C.K. (1967-): filosofen lijken op kinderen: blijven ‘waarom’-vragen stellen
Filosofie: 3 kenmerken (a`tude, methodologie, domein)
• A`tude
o Filosofie is kriHsch denken (bv. “Hebben wij een lichaam?”)
o Maar: geen unieke a`tude; er is niet zoiets als een unieke a`tude
o Autoriteiten (van personen en eigen vermogens) worden uitgedaagd en hun
uitspraken in twijfel getrokken
o Gemeenschappelijke a`tudes van wetenschappers en filosofen:
§ KriHsch en ruimdenkend
§ RaHonele argumenten en overwegingen
§ Laten zich niet misleiden door schijnbare vanzelfsprekendheden…
o Feynman: wat is wetenschap?: “Een van de kwaliteiten van de wetenschap is dat ze
ons de waarde van raHoneel denken bijbrengt, en het belang van vrijheid van denken;
ze leert ons dat het loont om te twijfelen aan de waarheid van wat ons wordt verteld.”
,• Methodologie
o Aantal methoden waarvan geen één daarvan uniek lijkt te zijn voor de filosofie
§ IntuïHe: spontane, wat naïeve, overtuiging die aanwezig is bij iemand
die nog niet lang heeJ nagedacht over een fenomeen
• Verschillende betekenissen:
o Verwijzen naar kennis die op een onmiddellijke manier
wordt verkregen (bv. het idee van volmaaktheid)
o De spontane overtuiging die we in onze eigen geest
aantreffen wanneer we over een bepaald onderwerp
beginnen te denken, common sense / gezond verstand
• Onderzoek wijst uit dat intuïHes erg variabele zijn (bv. tussen
(culturele) groepen en personen, binnen eenzelfde persoon van
HjdsHp tot HjdsHp en van context tot context…)
§ Conceptuele analyse: analyse van concepten/begrippen
• ‘Conceptual engineering’: het ontrafelen en verbeteren van
concepten die we in het dagelijks leven misschien soms
achteloos gebruiken, zoals het concept van liefde, Hjd, vrijheid,
essenHe, ziekte, …
• Conceptuele analyse zit in de kern van alle wetenschappen,
want betere concepten laten toe om betere vragen te stellen
§ Gedachte-experiment: begint alHjd met ‘beeld je eens in dat…’ ->
welke intuïHes heb je op dat scenario
• Het is een instrument van de verbeelding, dat wordt gebruikt
om nieuwe informaHe over een thema te verkrijgen zonder
gebruik te maken van nieuwe empirische data
o Bv. Brains in a vat experiment: epistemologisch gedachte-experiment
§ Kunnen we met zekerheid zeggen dat we niet
zomaar hersenen op sterk water zijn -> antwoord
van veel filosofen: nee kunnen we niet uitsluiten
§ Niemand kan echt checken of wij niet gewoon
hersenen op sterk water zijn
• Voordelen:
o Verhelderen problemen door visualisaHe
o Leveren gegevens op die gebruikt worden voor/tegen
een bepaalde theorie
o Kunnen financiële, technologische en morele problemen
omzeilen die zich zouden stellen bij echte-wereld-experimenten
• Domein
o De eigenheid van filosofie:
§ De aard van de vragen en problemen waarmee ze zich bezighouden
§ Filosofische vragen zijn abstract en eigenaardig
o Hebben we dan toch kenmerk gevonden dat uniek is voor de filosofie? Ja en nee:
§ Wetenschappers die zich aan de meest fundamentele vragen in hun
discipline hebben gewaagd
§ Wetenschappers ervaren filosofische vragen als fuHel, verwarrend en
zelfs bedreigend
, o De stelling dat er geen vooruitgang is in de filosofie, maar wel in de
wetenschappen kunnen we onderuithalen:
§ In de wetenschap bestaat er GEEN vooruitgang:
• Volgens Kuhn: ontwikkeling van wetenschappen verloopt
moeilijk, waarbij wetenschappelijke paradigma’s elkaar
opvolgen zonder elkaar verder te bouwen
• Paradigma’s zijn incommensurable: onderling onmeetbaar /
geen gemene maat
• Twee opeenvolgende paradigma’s kunnen we niet vergelijken
want ze hebben niet/weinig gemeenschappelijkheid
§ In de wetenschap bestaat er WEL vooruitgang:
• In moderne Hjd zijn er veel wetenschappen ontstaan vanuit de
filosofie, met psychologie als een van de laatste disciplines
• Natuurkundige Isaac Newton omschreef zichzelf vroeger als
filosoof
• Sommige filosofische vragen werden in de loop der Hjd
beantwoord en vormden dan de brandstof van een nieuwe
wetenschap die met de eer ging lopen
o Onbeantwoordbare vragen (bv. “Bestaat God?”, “Wat is ziekte?”)
§ Niet alle onbeantwoordbare vragen zijn filosofische vragen!
o Maar: geen uniek domein (onbeantwoordbare vragen vind je ook in andere domeinen)
Vier deeldomeinen
• Metafysica
o Bestudeert aard en de structuur van de wereld, het wezen van de
werkelijkheid en wat daarachter zit
o De meeste metafysische vragen gaan over de betekenis van het bestaan
§ Wat betekent het voor iets of iemand dat het/hij/zij bestaat?
§ Op grond waarvan kunnen we zeggen dat iets bestaat?
§ Bestaat alleen materie, of bestaan ook niet-materiële oorzaken?
o Vb. van metafysische kwesHe:
§ MaterialisHsche visie (fysicalisHsch): alles is opgebouwd uit materie, ook
onze hersenen én dus ook mentale toestanden als emoHes, herinneringen, …
§ DualisHsche visie (materialisten): mentale toestanden zijn opgebouwd
uit ‘geestesspul’; wij zijn onze hersenen, bestaande uit fysisch spul,
onderworpen aan determinisHsche wepen van de fysica
• Logica
o Legt uit wat het betekent om deugdelijk te redeneren en argumenteren
o Zorgt voor argumentaHeve hygiëne: belangrijk onderdeel van kriHsch denken
o Groot deel gewijd aan weerleggen van drogredenen (bv. slippery slope: als we vandaag A
doen, zal vroeg of laat B gebeuren en B is onwenselijk, dus moeten we ook A niet doen)
• Epistemologie
o Bestudeert de aard, de structuur en demogelijkheid van onze kennis
o Epistemologen willen weten wat reikwijdte en betekenis is van onze kennis:
wat kunnen we weten? Wat is kennis? Wat betekent het om overtuigd te zijn
van iets? Hoe kunnen we kennis verwerven?
, • Moraalfilosofie
o Gaat over morele plichten, zaken die we wel of niet moeten doen
o NormaHeve universum: verzameling van rechten, plichten, aanbevelingen,
geboden en verboden
o Niet eenduidig te bepalen: wat maakt een probleem tot een moreel
probleem?
o Veel discussie over ‘een juridische wet is toch een weerspiegeling van ethiek?’
• Wetenschapsfilosofie
o Wetenschapsfilosofie: metafysica + logica + epistemologie
o Algemene wetenschapsfilosofie: fundamentele filosofische kwesHes die
verband houden met de wetenschap
§ Intrinsieke interesse in wetenschappen (= fundamenteler)
§ Wat onderscheidt wetenschap van pseudowetenschap? Zijn sommige
wetenschappen meer fundamenteel dan andere? Zijn er wepen in alle
wetenschappen?
o Toegepaste wetenschapsfilosofie: filosofische vragen met betrekking op
specifieke wetenschappen (psychologie, seksuologie, …)
§ Instrumentele interesse in wetenschappen: kunnen
onderzoeksresultaten van wetenschap X nieuw licht werpen op
filosofische problemen buiten wetenschap X?
§ Filosofie en wetenschap zijn ten opzichte van elkaar ‘irrelevant’: twijfel
van filosofen over fundamentele wetenschappelijke aspecten zepen
wetenschap op wankele poten
Een zeer korte geschiedenis van de westerse filosofie
• Hedendaagse filosofen bouwen voort op oude filosofische begrippen, theorieën, …
• Iemand filosoof noemen obv de mate waarin iemand zich bezighoudt met filosofen en
hun ideeën uit het verleden
• Cirkelredering: iets wat nog niet bewezen is, wordt als correct beschouwd
• Filosofie moest zich steeds heruitvinden om zichzelf in stand te houden, want
voortdurend op de proef gesteld door andere vormen van kennis
• Ca. 6e eeuw v.C. in Griekenland
o Westerse filosofie ontstaat in oude Griekenland
§ Koninkrijken worden stadstaten met eigen rechtspraak en bestuur
§ Wepen en waarden niet opgelegd, maar ter discussie gesteld
§ Meer contact met vreemde culturen (economische omvang)
§ Men gaat nadenken over het leven, de samenleving
o Eerste (natuur)filosofen gemeenschappelijk idee: levend een levenloze natuur
komt voort uit één bepaalde oerstof:
§ Thales: alles bestaat uit water, aarde draait als vlot op komische zeeën
§ Anaximander: ongedefinieerde substanHe, aarde is een ton
§ Anaximenes: lucht is oorsprong van alles, aarde zweeJ op omringende
luchtstromen
o Voorgangers waren dichters: Hesiodos: wereld ontstaan uit familiekroniek,
oorlogen en hagelbuien (= goddelijke gebeurtenissen die de mens omwille van
beperkt verstand gewoon moest aanvaarden)
