Mannelijke gonadale as – bouw & werking
● Hypothalamus
○ Produceert GnRH (Gonadotropin Releasing Hormone)
○ Dit gebeurt in pulsen
● Hypofyse (voorkwab)
○ Reageert op GnRH met afgifte van:
■ LH (Luteïniserend Hormoon)
■ FSH (Follikel Stimulerend Hormoon)
● Testikels (Leydig- en Sertolicellen):
○ LH → stimuleert Leydigcellen → maken testosteron
○ FSH → stimuleert Sertolicellen → ondersteunt spermatogenese
● Testosteron:
○ Belangrijk voor spermaproductie, spiermassa, libido, botdichtheid
○ Wordt in perifere weefsels deels omgezet in:
■ Dihydrotestosteron (DHT) via het enzym 5α-reductase (sterker
androgeen)
■ Of in oestradiol via aromatase
● SHBG (Sex Hormone Binding Globulin)
○ Bindt testosteron in het bloed
○ Alleen vrij testosteron is biologisch actief
● Dihydrotestosteron (DHT)
● Via het enzym 5α-reductase
● Vooral in: huid, prostaat, genitaliën
● DHT is krachtiger dan testosteron
● Verantwoordelijk voor: baardgroei, prostaatontwikkeling, mannelijke kaalheid
Androgeenreceptor (AR)
1
, ○ Testosteron (of DHT) bindt aan de AR in de cel → activeert genexpressie
● Negatieve feedback:
○ Testosteron en oestradiol remmen GnRH en LH/FSH productie
Symptomen & oorzaak laag testosteron
Symptomen:
● Vermoeid, laag libido, minder spierkracht, osteoporose, depressie
● Puberteit achterstand bij jongeren
Diagnostiek:
● Ochtendwaarde testosteron, hier is de piek van de dag (2x meten)
● LH/FSH erbij → oorzaak inschatten:
Waarden Oorzaak
T ↓, LH/FSH ↑ Primair (testikels)
T ↓, LH/FSH ↘️ Secundair (hypofyse) of
tertiair (hypothalamus)
3️⃣
Testosteronbehandeling
Indicatie: Symptomen + bewezen laag testosteron
Vormen: Injectie, gel, pleister, soms oraal
Niet geven bij: Prostaatkanker, polycytemie, onbehandelde slaapapneu
Monitoring: Testosteron, PSA, Hb, klachten
🧬 Syndroom van Klinefelter (47,XXY)
Het syndroom van Klinefelter is een chromosomale afwijking bij mannen: ze hebben één
extra X-chromosoom (47,XXY i.p.v. 46,XY).
🔍 Kenmerken:
● Kleine testikels (testiculaire atrofie)
● Laag testosteron → primair hypogonadisme
● Hoog LH/FSH (door negatieve feedback)
2
, ● Lange lichaamslengte, weinig lichaamsbeharing, gynaecomastie
● Vaak verminderde vruchtbaarheid of infertiliteit
Behandelings overwegingen
- Is er een noodzaak tot behandeling? → Zijn er genoeg klachten?
- Kan er een oorzaak van het lage testosteron behandeld worden? (bv hypofysetumor)
- Behandeling met testosteron of LH
! → prostaathypertrofie of prostaatkanker, erythrocytose waardoor levenslange controle
nodig is bij testosteronbehandeling
Q: Wat doet GnRH?
A: Stimuleert hypofyse tot afgifte van LH en FSH
Q: Welke cellen maken testosteron?
A: Leydigcellen in de testis (onder invloed van LH)
Q: Wat stimuleert FSH bij mannen?
A: Sertolicellen → spermatogenese
Q: Wat doet SHBG?
A: Bindt testosteron in bloed; alleen vrij testosteron is actief
Q: Oorzaak bij laag testosteron en hoog LH/FSH?
A: Primair hypogonadisme (testikels werken niet)
Q: Oorzaak bij laag T en laag/laag-normale LH/FSH?
A: Secundair of tertiair hypogonadisme (hypofyse of hypothalamus)
Q: 3 vormen van testosteronbehandeling?
A: Injecties (langwerkend), gels/pleisters, oraal (zelden)
Q: Wat moet je monitoren bij TRT?
A: Testosteron, PSA, hematocriet, lipiden, effect op klachten
3
, Belangrijkste oorzaken van overgewicht
A. Leefstijlgerelateerd:
● Calorische overconsumptie (vetrijk, suikerrijk voedsel)
● Weinig fysieke activiteit (sedentaire leefstijl)
B. Biologisch/genetisch:
● Genetische aanleg (bijv. MC4R-mutaties)
● Verstoorde hormonale regulatie (leptine, ghreline)
● Hypothyreoïdie, Cushing, PCOS (secundaire oorzaken)
C. Psychosociaal:
● Stress, emotioneel eten, slaaptekort
● Sociaaleconomische status en omgeving
2️⃣
Diagnostiek bij overgewicht
A. Gewichtsbepaling:
● BMI: >25 = overgewicht, >30 = obesitas
● Tailleomtrek: verhoogd risico bij >88 cm (vrouwen) / >102 cm (mannen)
B. Lichamelijk onderzoek:
● Vetverdeling, bloeddruk, huidinspectie (striae, acanthosis nigricans)
C. Aanvullend onderzoek:
● Bloedonderzoek: glucose, HbA1c, lipiden, TSH, leverwaarden
● Hormonale screening bij verdenking op secundaire oorzaak (bijv. cortisol, prolactine)
D. Leefstijl- en voedingsanalyse
● Eetdagboek, beweegpatroon, psychologische factoren
4
● Hypothalamus
○ Produceert GnRH (Gonadotropin Releasing Hormone)
○ Dit gebeurt in pulsen
● Hypofyse (voorkwab)
○ Reageert op GnRH met afgifte van:
■ LH (Luteïniserend Hormoon)
■ FSH (Follikel Stimulerend Hormoon)
● Testikels (Leydig- en Sertolicellen):
○ LH → stimuleert Leydigcellen → maken testosteron
○ FSH → stimuleert Sertolicellen → ondersteunt spermatogenese
● Testosteron:
○ Belangrijk voor spermaproductie, spiermassa, libido, botdichtheid
○ Wordt in perifere weefsels deels omgezet in:
■ Dihydrotestosteron (DHT) via het enzym 5α-reductase (sterker
androgeen)
■ Of in oestradiol via aromatase
● SHBG (Sex Hormone Binding Globulin)
○ Bindt testosteron in het bloed
○ Alleen vrij testosteron is biologisch actief
● Dihydrotestosteron (DHT)
● Via het enzym 5α-reductase
● Vooral in: huid, prostaat, genitaliën
● DHT is krachtiger dan testosteron
● Verantwoordelijk voor: baardgroei, prostaatontwikkeling, mannelijke kaalheid
Androgeenreceptor (AR)
1
, ○ Testosteron (of DHT) bindt aan de AR in de cel → activeert genexpressie
● Negatieve feedback:
○ Testosteron en oestradiol remmen GnRH en LH/FSH productie
Symptomen & oorzaak laag testosteron
Symptomen:
● Vermoeid, laag libido, minder spierkracht, osteoporose, depressie
● Puberteit achterstand bij jongeren
Diagnostiek:
● Ochtendwaarde testosteron, hier is de piek van de dag (2x meten)
● LH/FSH erbij → oorzaak inschatten:
Waarden Oorzaak
T ↓, LH/FSH ↑ Primair (testikels)
T ↓, LH/FSH ↘️ Secundair (hypofyse) of
tertiair (hypothalamus)
3️⃣
Testosteronbehandeling
Indicatie: Symptomen + bewezen laag testosteron
Vormen: Injectie, gel, pleister, soms oraal
Niet geven bij: Prostaatkanker, polycytemie, onbehandelde slaapapneu
Monitoring: Testosteron, PSA, Hb, klachten
🧬 Syndroom van Klinefelter (47,XXY)
Het syndroom van Klinefelter is een chromosomale afwijking bij mannen: ze hebben één
extra X-chromosoom (47,XXY i.p.v. 46,XY).
🔍 Kenmerken:
● Kleine testikels (testiculaire atrofie)
● Laag testosteron → primair hypogonadisme
● Hoog LH/FSH (door negatieve feedback)
2
, ● Lange lichaamslengte, weinig lichaamsbeharing, gynaecomastie
● Vaak verminderde vruchtbaarheid of infertiliteit
Behandelings overwegingen
- Is er een noodzaak tot behandeling? → Zijn er genoeg klachten?
- Kan er een oorzaak van het lage testosteron behandeld worden? (bv hypofysetumor)
- Behandeling met testosteron of LH
! → prostaathypertrofie of prostaatkanker, erythrocytose waardoor levenslange controle
nodig is bij testosteronbehandeling
Q: Wat doet GnRH?
A: Stimuleert hypofyse tot afgifte van LH en FSH
Q: Welke cellen maken testosteron?
A: Leydigcellen in de testis (onder invloed van LH)
Q: Wat stimuleert FSH bij mannen?
A: Sertolicellen → spermatogenese
Q: Wat doet SHBG?
A: Bindt testosteron in bloed; alleen vrij testosteron is actief
Q: Oorzaak bij laag testosteron en hoog LH/FSH?
A: Primair hypogonadisme (testikels werken niet)
Q: Oorzaak bij laag T en laag/laag-normale LH/FSH?
A: Secundair of tertiair hypogonadisme (hypofyse of hypothalamus)
Q: 3 vormen van testosteronbehandeling?
A: Injecties (langwerkend), gels/pleisters, oraal (zelden)
Q: Wat moet je monitoren bij TRT?
A: Testosteron, PSA, hematocriet, lipiden, effect op klachten
3
, Belangrijkste oorzaken van overgewicht
A. Leefstijlgerelateerd:
● Calorische overconsumptie (vetrijk, suikerrijk voedsel)
● Weinig fysieke activiteit (sedentaire leefstijl)
B. Biologisch/genetisch:
● Genetische aanleg (bijv. MC4R-mutaties)
● Verstoorde hormonale regulatie (leptine, ghreline)
● Hypothyreoïdie, Cushing, PCOS (secundaire oorzaken)
C. Psychosociaal:
● Stress, emotioneel eten, slaaptekort
● Sociaaleconomische status en omgeving
2️⃣
Diagnostiek bij overgewicht
A. Gewichtsbepaling:
● BMI: >25 = overgewicht, >30 = obesitas
● Tailleomtrek: verhoogd risico bij >88 cm (vrouwen) / >102 cm (mannen)
B. Lichamelijk onderzoek:
● Vetverdeling, bloeddruk, huidinspectie (striae, acanthosis nigricans)
C. Aanvullend onderzoek:
● Bloedonderzoek: glucose, HbA1c, lipiden, TSH, leverwaarden
● Hormonale screening bij verdenking op secundaire oorzaak (bijv. cortisol, prolactine)
D. Leefstijl- en voedingsanalyse
● Eetdagboek, beweegpatroon, psychologische factoren
4
