1. INLEIDING
1.1 De geschiedenis van het alledaagse – Wat is design?
Design = een opeenvolging van ontwerpen en ontwerpers, herkenbaar aan
vormelijke en technische vernieuwingen. Het verwijst naar objecten met een
functioneel doel, bedoeld voor industriële productie.
1.2 Designerbaby’s en designerdrugs
Vanaf 1845 gebruikt Baudelaire “modern” als contrast met “ouderwets”. Dit
markeert een denkomslag richting het moderne, inclusief de opkomst van
industrieel design.
1.3 Wat is design?
Definities en intentie
Een designproduct is:
• Industrieel vervaardigd (grote oplagen).
• Functioneel (daadwerkelijk of bedoeld).
• Altijd ontworpen met een doel.
ICONISCHE VOORBEELDEN EN DESIGNERS
• Hella Jongerius: transformeert alledaagse voorwerpen (zoals
campingbranders) naar sfeervolle objecten.
• Eames-stoelen (1940s): samenspel van esthetiek, ergonomie en
massaproductie.
• Philippe Starck: sculpturale, organische vormen; design lijkt soms meer op
kunst.
• Marcel Wanders: The Snotty Vase – 3D-scan van snot vertaald naar
porselein. Concept > functie = kunst, maar blijft design.
• Raymond Loewy: Shell-logo; design in grafische vorm. Art deco-vormen
maken ook producten als koelkasten aantrekkelijker = commercieel
design.
• Bic en Post-it: functioneel, anoniem ontwerp. Niet gezien als ‘design’ door
gebrek aan exclusiviteit.
• William Morris: ambachtelijk, natuurgeïnspireerd design, niet altijd als
modern beschouwd.
, • Smart-auto: design met symbolische waarde; betekenis verandert per
tijdsperiode.
DROOG DESIGN & ANTI-DESIGN
• Tegenreactie op luxueus design
o Voorbeelden:
§ Telo Remi-kast: functioneel maar onpraktisch.
§ Campana broers: stoelen gemaakt uit knuffelbeesten –
alledaags overdreven.
• Doel: herdefiniëren van gebruik en waarde. Soms functioneel, maar niet
ontworpen om functioneel te zijn.
DESIGN-ART (vanaf jaren 90)
• Intentie blijft functioneel, maar concept primeert.
o Martí Guixé – KeyBrush: toetsenbordborstel = conceptueel, ironisch,
anti-design.
o Yohji Yamamoto: mode als concept, niet per se draagbaar. Grens
tussen kunst en design vervaagt.
DESIGN vs. KUNST
Design Kunst
Functioneel of bedoeld als zodanig Niet-functioneel, uniek
Industriële productie Unieke of beperkte reproductie
Marktgericht of gebruiksgericht Cultuurgericht, expressief
• Ambacht = handgemaakt en functioneel, maar niet massaproductie.
• Grens tussen domeinen vervaagt: design-art, collectible design.
COMBINATIES & GRENZEN
• Unfold-theepotten: 3D-geprint = ambacht + technologie + design.
• Wil Delvoye: tegels met poepmotief = geen design, maar conceptuele
kunst.
• John Heskett: waarschuwt voor te brede definitie – niet alles dat
ontworpen is, is design.
,DESIGN IN DE MAATSCHAPPIJ
• Design ≠ kunstgeschiedenis.
o Kunst = verheven, cultureel.
o Design = banaal, democratisch (bv. plastic stoel van Robin Day).
o Museum vs. shopping mall: design vindt plaats in het dagelijks
leven.
• Canon van design = impact op cultuur én maatschappij.
2.1 Industrialisatie en Design
2.1.1 Crystal Palace (1851)
• Ontwerp: Joseph Paxton – tuinbouwkundige.
• Materiaal: Glas + ijzer → snelle, modulaire bouw als grote serre.
• Functie: Tentoonstellingsruimte voor geïndustrialiseerde producten →
geen verkoop = voorloper van shopping malls.
• Impact:
o Architectuur als ingenieursconstructie.
o Start consumptiecultuur (passages, arcades).
o Shopping = nieuw soort publiek vermaak.
o Laat zien: vormgeving ondergeschikt aan productie → roept kritiek
uit artistieke hoek op.
2.1.2 Time is Money
• Nieuwe productiewijzen: machines, standaardisatie.
• Voorbeeld: Isaac Singer – naaimachine (expo 1851).
• Marketing: Reclame om industriële producten huiselijk en wenselijk te
maken.
• Design raakt verbonden met kapitalisme en tijd = geld-denken.
2.1.3 Reproductie
• IJzer & glas wijdverspreid in stations en markthallen (bv. Les Halles – Victor
Baltard).
• Doorbraak fotografie (Nadar) → Kunst zoekt nieuwe legitimiteit
(abstractie, expressie).
• Reactie kunstenaars: op zoek naar “pure kunst” buiten technische
reproductie.
, 2.1.4 Techniek en Innovatie
• Wereldexpo’s (1855 Parijs) tonen technologische vooruitgang.
• Vooruitgang:
o Scheepsvaart (Antwerpen: Kattendijkdok).
o Lift (1857 NYC).
o Uitvindingen Edison (elektriciteit), Bell (telefoon), Remington
(typemachine).
o ➤ Emancipatie vrouwen, moderne communicatie, kantoorwerk.
2.2 Standaardisatie – Thonet (1858)
• Stoel n°14: eerste industrieel vervaardigde stoel.
o Techniek: hout buigen met stoom → efficiënt en demonteerbaar.
o Symboliek: massaproductie, goedkope arbeid, sociale ongelijkheid.
o ➤ Stoel = icoon van modern design én sociale vervreemding.
2.3 Sociale kritiek & Kunst als Verzet
• Kunstenaars & schrijvers klagen onrechtvaardigheid aan:
o Baudelaire (Les Fleurs du Mal), Manet, Hugo (Les Misérables), Marx
(Das Kapital).
• Thema’s: arbeidersuitbuiting, klasseverschillen, start vrouwenbeweging.
• ➤ Kunst = moreel kompas, aanklacht tegen materialistische
maatschappij.
2.4 Arts & Crafts Movement
• Reactie op industrialisatie & standaardisatie.
• Leiders: Ruskin, William Morris.
• ➤ Terug naar ambacht, middeleeuwen, natuurlijke motieven.
• Doel: morele en esthetische herwaardering van arbeid.
• Jane Morris: invloed op damesmode (lossere gewaden).
• ➤ Eerste sociale designbeweging → inspiratie voor latere "design for
good".
• Esthetic Movement (1870): inspiratie uit Japan, minder sociaal
geëngageerd.
2.5 Charles Pearson – Metro Londen (1863)
1.1 De geschiedenis van het alledaagse – Wat is design?
Design = een opeenvolging van ontwerpen en ontwerpers, herkenbaar aan
vormelijke en technische vernieuwingen. Het verwijst naar objecten met een
functioneel doel, bedoeld voor industriële productie.
1.2 Designerbaby’s en designerdrugs
Vanaf 1845 gebruikt Baudelaire “modern” als contrast met “ouderwets”. Dit
markeert een denkomslag richting het moderne, inclusief de opkomst van
industrieel design.
1.3 Wat is design?
Definities en intentie
Een designproduct is:
• Industrieel vervaardigd (grote oplagen).
• Functioneel (daadwerkelijk of bedoeld).
• Altijd ontworpen met een doel.
ICONISCHE VOORBEELDEN EN DESIGNERS
• Hella Jongerius: transformeert alledaagse voorwerpen (zoals
campingbranders) naar sfeervolle objecten.
• Eames-stoelen (1940s): samenspel van esthetiek, ergonomie en
massaproductie.
• Philippe Starck: sculpturale, organische vormen; design lijkt soms meer op
kunst.
• Marcel Wanders: The Snotty Vase – 3D-scan van snot vertaald naar
porselein. Concept > functie = kunst, maar blijft design.
• Raymond Loewy: Shell-logo; design in grafische vorm. Art deco-vormen
maken ook producten als koelkasten aantrekkelijker = commercieel
design.
• Bic en Post-it: functioneel, anoniem ontwerp. Niet gezien als ‘design’ door
gebrek aan exclusiviteit.
• William Morris: ambachtelijk, natuurgeïnspireerd design, niet altijd als
modern beschouwd.
, • Smart-auto: design met symbolische waarde; betekenis verandert per
tijdsperiode.
DROOG DESIGN & ANTI-DESIGN
• Tegenreactie op luxueus design
o Voorbeelden:
§ Telo Remi-kast: functioneel maar onpraktisch.
§ Campana broers: stoelen gemaakt uit knuffelbeesten –
alledaags overdreven.
• Doel: herdefiniëren van gebruik en waarde. Soms functioneel, maar niet
ontworpen om functioneel te zijn.
DESIGN-ART (vanaf jaren 90)
• Intentie blijft functioneel, maar concept primeert.
o Martí Guixé – KeyBrush: toetsenbordborstel = conceptueel, ironisch,
anti-design.
o Yohji Yamamoto: mode als concept, niet per se draagbaar. Grens
tussen kunst en design vervaagt.
DESIGN vs. KUNST
Design Kunst
Functioneel of bedoeld als zodanig Niet-functioneel, uniek
Industriële productie Unieke of beperkte reproductie
Marktgericht of gebruiksgericht Cultuurgericht, expressief
• Ambacht = handgemaakt en functioneel, maar niet massaproductie.
• Grens tussen domeinen vervaagt: design-art, collectible design.
COMBINATIES & GRENZEN
• Unfold-theepotten: 3D-geprint = ambacht + technologie + design.
• Wil Delvoye: tegels met poepmotief = geen design, maar conceptuele
kunst.
• John Heskett: waarschuwt voor te brede definitie – niet alles dat
ontworpen is, is design.
,DESIGN IN DE MAATSCHAPPIJ
• Design ≠ kunstgeschiedenis.
o Kunst = verheven, cultureel.
o Design = banaal, democratisch (bv. plastic stoel van Robin Day).
o Museum vs. shopping mall: design vindt plaats in het dagelijks
leven.
• Canon van design = impact op cultuur én maatschappij.
2.1 Industrialisatie en Design
2.1.1 Crystal Palace (1851)
• Ontwerp: Joseph Paxton – tuinbouwkundige.
• Materiaal: Glas + ijzer → snelle, modulaire bouw als grote serre.
• Functie: Tentoonstellingsruimte voor geïndustrialiseerde producten →
geen verkoop = voorloper van shopping malls.
• Impact:
o Architectuur als ingenieursconstructie.
o Start consumptiecultuur (passages, arcades).
o Shopping = nieuw soort publiek vermaak.
o Laat zien: vormgeving ondergeschikt aan productie → roept kritiek
uit artistieke hoek op.
2.1.2 Time is Money
• Nieuwe productiewijzen: machines, standaardisatie.
• Voorbeeld: Isaac Singer – naaimachine (expo 1851).
• Marketing: Reclame om industriële producten huiselijk en wenselijk te
maken.
• Design raakt verbonden met kapitalisme en tijd = geld-denken.
2.1.3 Reproductie
• IJzer & glas wijdverspreid in stations en markthallen (bv. Les Halles – Victor
Baltard).
• Doorbraak fotografie (Nadar) → Kunst zoekt nieuwe legitimiteit
(abstractie, expressie).
• Reactie kunstenaars: op zoek naar “pure kunst” buiten technische
reproductie.
, 2.1.4 Techniek en Innovatie
• Wereldexpo’s (1855 Parijs) tonen technologische vooruitgang.
• Vooruitgang:
o Scheepsvaart (Antwerpen: Kattendijkdok).
o Lift (1857 NYC).
o Uitvindingen Edison (elektriciteit), Bell (telefoon), Remington
(typemachine).
o ➤ Emancipatie vrouwen, moderne communicatie, kantoorwerk.
2.2 Standaardisatie – Thonet (1858)
• Stoel n°14: eerste industrieel vervaardigde stoel.
o Techniek: hout buigen met stoom → efficiënt en demonteerbaar.
o Symboliek: massaproductie, goedkope arbeid, sociale ongelijkheid.
o ➤ Stoel = icoon van modern design én sociale vervreemding.
2.3 Sociale kritiek & Kunst als Verzet
• Kunstenaars & schrijvers klagen onrechtvaardigheid aan:
o Baudelaire (Les Fleurs du Mal), Manet, Hugo (Les Misérables), Marx
(Das Kapital).
• Thema’s: arbeidersuitbuiting, klasseverschillen, start vrouwenbeweging.
• ➤ Kunst = moreel kompas, aanklacht tegen materialistische
maatschappij.
2.4 Arts & Crafts Movement
• Reactie op industrialisatie & standaardisatie.
• Leiders: Ruskin, William Morris.
• ➤ Terug naar ambacht, middeleeuwen, natuurlijke motieven.
• Doel: morele en esthetische herwaardering van arbeid.
• Jane Morris: invloed op damesmode (lossere gewaden).
• ➤ Eerste sociale designbeweging → inspiratie voor latere "design for
good".
• Esthetic Movement (1870): inspiratie uit Japan, minder sociaal
geëngageerd.
2.5 Charles Pearson – Metro Londen (1863)
