Vroegmoderne tijd - Tijdvak 5: tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)
1. Het begin van de Europese overzeese expansie:
In 1415 veroverden de Portugezen de Marokkaanse havenstad Ceuta. Daarna varen de
Portugezen verder door de Atlantische Oceaan langs de Afrikaanse kust, de Goudkust. Daar
worden de eerste voor Portugal zo winstgevende plantages gesticht waar vooral de
oorspronkelijke bevolking van Afrika als slaven te werk gaan. Reden steeds verder reizen
Portugal: goud in west afrika (goudkust), route naar Azië voor specerijen en goederen,
enorme winst en daardoor rijk worden, In 1488 bereikten zij Zuid-Afrika. De Portugese
koning noemde het zuidelijkste puntje van Afrika, Kaap de Goede Hoop. Hij hoopte namelijk
dat alle rijkdommen uit Azië nu voor het grijpen lagen (enorme winst - rijk worden),
Dwarsbomen door kruistochten, de strijd tussen christenen en moslims in het Midden
Oosten (arabieren en Italianen)
In 1492 leek het er ineens op dat de Spanjaarden sneller met het veroveren van de
Canarische eilanden. Daarvandaan voer de Italiaanse ontdekkingsreiziger Colombus in
opdracht van het Spaanse koningspaar naar het westen en bereikte in vijf weken Amerika,
dat toen onbekend was in Europa. Andere ontdekkingsreiziger Amerigo Vespucci, 1500,
trok in Portugese dienst naar het westen en verkende kust van Brazilië. Hij trok de conclusie
dat er een nieuw continent was ontdekt, dat hij de NIEUWE WERELD noemde. Later werd
Amerika de nieuwe wereld genoemd.
- (Conquistadores)Er waren ook indianen die leefden in hoogontwikkelde
landbouwstedelijke samenlevingen. Deze veroveringen door Spaanse legertjes
waren door een aantal oorzaken succesvol = met hun eenvoudige wapens hadden
indianen weinig verweer tegen de Spanjaarden met hun zwaarden, kanonnen en
paarden. De Indianen waren ook niet bestand tegen de ziektes die Europeanen per
ongeluk meegenomen, zoals de pest, pokken en de griep. (grootste deel indianen
door epidemieën om het leven)
De ontdekkingsreizen vormden het begin van de Europese overzeese expansie. De
Portugezen hadden hun schepen steeds beter gemaakt. De schepen waarmee ze naar Azië
voerden, waren voorzien van kanonnen. Portugezen wilden geen grote gebieden
overnemen, maar in plaats daarvan namen ze langs de kust kleine gebieden en bouwden er
factorijen. Motieven om op ontdekkingsreis te gaan:
- Grote vraag specerijen in Europa
- Op zoek naar Rijkdom en Roem
- Wens om macht uit te breiden
- Wens om chsitendom te verspreiden
- Ontstaan nieuwe wereldbeeld.
Voorwaarden (wanneer mogelijk): Geld en steun van vorst(en) en technologie (goede
schepen)
2. Het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een
nieuwe wetenschappelijke belangstelling
Door de welvaart veranderde het mens- en wereldbeeld van burgers in Italië. In de
middeleeuwen werd de mens gezien als slecht en dat de wereld was gecreëerd door God,
maar daarna in handen was van de duivel. Renaissance: herleving van de klassieke oudheid
(in Italië vanaf de twaalfde eeuw). Hierdoor kwam er meer aandacht voor het leven op aarde
-> nieuw mens- en wereldbeeld: geen soberheid van de kerk (memento mori, ‘gedenk te
,sterven’), maar genieten van het leven (carpe diem, ‘pluk de dag’); God wordt minder
belangrijk, maar is nog steeds erg belangrijk; meer aandacht voor individu en zelfontplooiing:
kunst, wetenschap en argumenten (in plaats van overnemen kennis). Door kruistochten
kwam meer kennis van de Grieken en de Romeinen (bewaard door Arabieren).
3. De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid:
(O)Dankzij de oplevende economie en handel ontstaan in Europa enkele verstedelijkte
gebieden waar de burgerlijke cultuur een steeds grotere rol gaat spelen.
(G) Vooral in Noord Italië (kunstenaars) brengt dit een hernieuwde belangstelling voor het
oude klassieke erfgoed, de nalatenschap van de Griekse Romeinse cultuur. Kunstenaars en
schrijvers bestuderen de klassieke kunst en vinden hierin inspiratie voor een nieuwe
kunststroming. Kunsthirocus Giorgio Vasari noemt deze stroming (tijd) de Renaissance,
oftewel wedergeboorte: de klassieke kunst is weer tot leven gekomen. Geleerden gingen
eveneens de oudheid bestuderen. Ze noemden zich humanisten, waarmee ze bedoelen dat
ze de vrijheid en waardigheid van de mens belangrijk vonden. In de 16e eeuw werd de
renaissance over Europa verspreid. (Universele mens = overal goed in willen zijn
(wetenschap, kunst zoals Leonardo da vinci)
4. De protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot
gevolg had
Gelovige leefde een leven die in strijd was met de ideeën van de kerk zoals het houden van
geld en macht, eten, drinken en seks. De kerk leerde dat een leven van seksuele onthouding
het beste was. Daarom was voor geestelijken het celibaat, het ongetrouwd zijn, verplicht. De
kerk was corrupt: niet volgens de bijbel / verkopen aflaten (aflaat als je iets had gedaan wat
fout was volgens de bijbel en je daardoor naar de hel zou gaan kon je een aflaat kopen om
weer in de hemel te komen).
Maarten Luther = (duitse monnik)
Uit protest tegen de aflaten schreef Luther in 1517 een brief met 95 stellingen. Daarmee
begon de protestantse reformatie of hervorming, waardoor het Christendom in West Europa
uiteenviel in de katholieke kerk en de protestantse kerken. Luther werd uit de kerk gezet en
moest naar Karel V die zei dat Luther berouw moet tonen op Rijksdag, Luther weigerde en
werd vogelvrij verklaard, maar werd beschermd door een aantal Duitse vorsten. Luther
vertaalde de Bijbel en door de boekdrukkunsten verspreiden die snel waardoor hij veel
aanhangers kreeg en een paar kerken hervormden naar het Lutheranisme, het geloof dat op
de Bijbel is gebaseerd.
Het protestantisme verspreidde zich doordat Luther de Bijbel had vertaald naar het Duits,
veel gelovigen konden het nu lezen. Tussen de katholieken en protestanten kwamen
godsdienstoorlogen. Dit kwam doordat de protestanten geloofden in de bijbel en de
katholieken geloofden in de kerk.
Rooms Katholieken: paus, Lutheranisme: zelf bijbel Calvinisme: bijbel centraal,
preister, groot altaar, aflaten, bestuderen en bidden, sober leven en hard werken,
veel rijkdom en beelden alleen jezus en god, alleen god heeft bepaald of je naar
Symbolen: Paus (kroon), door geloof in de hemel, hemel gaat, burgers
priesters, bisschoppen, sober ingericht, Luther besturen de kerk, volk mag
, monniken, aflaten. tegen aflaathandel, celibaat in opstand komen,
overbodig. Symbolen: hugenoten (franse
bijbelstudie, sober, duivel = calvinisten), sober ingericht.
slang, hoorns
5. Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse
staat
In augustus 1559 vertrok Filips II vanuit Brussel via Vlissingen naar Spanje, waar hij koning
was geworden. Toen hij bij het afscheid Willem van Oranje ontmoette, was de verhouding
tussen beiden redelijk goed. Filips had Oranje benoemd tot stadhouder (Plaatsvervanger), in
Holland, Zeeland en Utrecht. 1568 werd Oranje de leider van de Nederlandse Opstand
tegen Filips.
Karel V was van 1515 tot 1555 landheer van de Nederlanden. Hij versterkte het centraal
bestuur in Brussel en vervolgde de protestanten. De steden en gewesten zagen zijn
groeiende macht en de vervolgingen als bedreiging voor hun privileges. De protestanten
werden veroordeeld door rechtbanken van Karel, terwijl burgers normaal alleen vielen onder
rechters van hun eigen stad of gewest. Ook waren veel bestuurders vanwege hun
humanisme tegen de fanatieke kettervervolging (Het vervolgen van mensen die buiten de
kerk vallen) De onvrede groeide onder Filips II die doorging met centralisatiepolitiek en
harder optrad tegen het protestantisme. Hij vroeg ook hoge belastingen voor een oorlog
tegen Frankrijk.
Bij vertrek stelde hij zijn halfzuster Margaretha van Parma als landvoogdes
(Plaatsvervanger van een vorst) om namens hem Nederlanden te besturen. In april 1566
smeekte Edelen met smeekschrift (verzoek) naar landvoogdes Margaretha. Margaretha
stopt geloofsvervolging. Zomer 1566: Durfde de calvinisten bijeenkomst in de openlucht te
houden. Na zo’n hagenpreek in Vlaanderen vernielde een menigte het interieur van een
klooster. 10 augustus 1566: Beeldenstorm door Nederland. In honderden kloosters en
kerken werden beelden stukgeslagen en schilderijen kapot gestoken. Filips was woedend
over de Beeldenstorm en verving Margaretha door hertog van Alva.
Filip wilde niet alleen doodstraf voor calvinisten, maar ook voor bestuurders die te slap zijn
geweest. Alva valt de Nederlanden binnen met een leger en treedt keihard op. 50.000
Nederlanders vluchten naar Engeland en Duitsland. Willem van Oranje vluchtte naar
Duitsland. In Duitsland vormt Willem een leger waarmee hij in 1568 de Nederlanden
binnenvalt. Dat was het begin van de tachtigjarige oorlog (1568 tot 1648).
1567: Alva met een groot leger naar Nederland. Oranje ging daarom samenwerken met
calvinistische vluchtelingen, die zich geuzen noemden.
1570: kwam Filip II in geldnood, doordat hij ook in oorlog was met het Ottomaanse rijk
1 april 1572: Inname Den Briel. De meeste steden gaven zich over. Gruweldaden beiden
zeiden. Alva veroverde en plunderde steden.
1576: Spaanse soldaten die al maanden niet waren betaald, trokken in 1576 plunderend en
moordend door Vlaanderen en Brabant
1579: Opstandige gewesten sloten een militair en politiek bondgenootschap: de Unie van
Utrecht.
1. Het begin van de Europese overzeese expansie:
In 1415 veroverden de Portugezen de Marokkaanse havenstad Ceuta. Daarna varen de
Portugezen verder door de Atlantische Oceaan langs de Afrikaanse kust, de Goudkust. Daar
worden de eerste voor Portugal zo winstgevende plantages gesticht waar vooral de
oorspronkelijke bevolking van Afrika als slaven te werk gaan. Reden steeds verder reizen
Portugal: goud in west afrika (goudkust), route naar Azië voor specerijen en goederen,
enorme winst en daardoor rijk worden, In 1488 bereikten zij Zuid-Afrika. De Portugese
koning noemde het zuidelijkste puntje van Afrika, Kaap de Goede Hoop. Hij hoopte namelijk
dat alle rijkdommen uit Azië nu voor het grijpen lagen (enorme winst - rijk worden),
Dwarsbomen door kruistochten, de strijd tussen christenen en moslims in het Midden
Oosten (arabieren en Italianen)
In 1492 leek het er ineens op dat de Spanjaarden sneller met het veroveren van de
Canarische eilanden. Daarvandaan voer de Italiaanse ontdekkingsreiziger Colombus in
opdracht van het Spaanse koningspaar naar het westen en bereikte in vijf weken Amerika,
dat toen onbekend was in Europa. Andere ontdekkingsreiziger Amerigo Vespucci, 1500,
trok in Portugese dienst naar het westen en verkende kust van Brazilië. Hij trok de conclusie
dat er een nieuw continent was ontdekt, dat hij de NIEUWE WERELD noemde. Later werd
Amerika de nieuwe wereld genoemd.
- (Conquistadores)Er waren ook indianen die leefden in hoogontwikkelde
landbouwstedelijke samenlevingen. Deze veroveringen door Spaanse legertjes
waren door een aantal oorzaken succesvol = met hun eenvoudige wapens hadden
indianen weinig verweer tegen de Spanjaarden met hun zwaarden, kanonnen en
paarden. De Indianen waren ook niet bestand tegen de ziektes die Europeanen per
ongeluk meegenomen, zoals de pest, pokken en de griep. (grootste deel indianen
door epidemieën om het leven)
De ontdekkingsreizen vormden het begin van de Europese overzeese expansie. De
Portugezen hadden hun schepen steeds beter gemaakt. De schepen waarmee ze naar Azië
voerden, waren voorzien van kanonnen. Portugezen wilden geen grote gebieden
overnemen, maar in plaats daarvan namen ze langs de kust kleine gebieden en bouwden er
factorijen. Motieven om op ontdekkingsreis te gaan:
- Grote vraag specerijen in Europa
- Op zoek naar Rijkdom en Roem
- Wens om macht uit te breiden
- Wens om chsitendom te verspreiden
- Ontstaan nieuwe wereldbeeld.
Voorwaarden (wanneer mogelijk): Geld en steun van vorst(en) en technologie (goede
schepen)
2. Het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een
nieuwe wetenschappelijke belangstelling
Door de welvaart veranderde het mens- en wereldbeeld van burgers in Italië. In de
middeleeuwen werd de mens gezien als slecht en dat de wereld was gecreëerd door God,
maar daarna in handen was van de duivel. Renaissance: herleving van de klassieke oudheid
(in Italië vanaf de twaalfde eeuw). Hierdoor kwam er meer aandacht voor het leven op aarde
-> nieuw mens- en wereldbeeld: geen soberheid van de kerk (memento mori, ‘gedenk te
,sterven’), maar genieten van het leven (carpe diem, ‘pluk de dag’); God wordt minder
belangrijk, maar is nog steeds erg belangrijk; meer aandacht voor individu en zelfontplooiing:
kunst, wetenschap en argumenten (in plaats van overnemen kennis). Door kruistochten
kwam meer kennis van de Grieken en de Romeinen (bewaard door Arabieren).
3. De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid:
(O)Dankzij de oplevende economie en handel ontstaan in Europa enkele verstedelijkte
gebieden waar de burgerlijke cultuur een steeds grotere rol gaat spelen.
(G) Vooral in Noord Italië (kunstenaars) brengt dit een hernieuwde belangstelling voor het
oude klassieke erfgoed, de nalatenschap van de Griekse Romeinse cultuur. Kunstenaars en
schrijvers bestuderen de klassieke kunst en vinden hierin inspiratie voor een nieuwe
kunststroming. Kunsthirocus Giorgio Vasari noemt deze stroming (tijd) de Renaissance,
oftewel wedergeboorte: de klassieke kunst is weer tot leven gekomen. Geleerden gingen
eveneens de oudheid bestuderen. Ze noemden zich humanisten, waarmee ze bedoelen dat
ze de vrijheid en waardigheid van de mens belangrijk vonden. In de 16e eeuw werd de
renaissance over Europa verspreid. (Universele mens = overal goed in willen zijn
(wetenschap, kunst zoals Leonardo da vinci)
4. De protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot
gevolg had
Gelovige leefde een leven die in strijd was met de ideeën van de kerk zoals het houden van
geld en macht, eten, drinken en seks. De kerk leerde dat een leven van seksuele onthouding
het beste was. Daarom was voor geestelijken het celibaat, het ongetrouwd zijn, verplicht. De
kerk was corrupt: niet volgens de bijbel / verkopen aflaten (aflaat als je iets had gedaan wat
fout was volgens de bijbel en je daardoor naar de hel zou gaan kon je een aflaat kopen om
weer in de hemel te komen).
Maarten Luther = (duitse monnik)
Uit protest tegen de aflaten schreef Luther in 1517 een brief met 95 stellingen. Daarmee
begon de protestantse reformatie of hervorming, waardoor het Christendom in West Europa
uiteenviel in de katholieke kerk en de protestantse kerken. Luther werd uit de kerk gezet en
moest naar Karel V die zei dat Luther berouw moet tonen op Rijksdag, Luther weigerde en
werd vogelvrij verklaard, maar werd beschermd door een aantal Duitse vorsten. Luther
vertaalde de Bijbel en door de boekdrukkunsten verspreiden die snel waardoor hij veel
aanhangers kreeg en een paar kerken hervormden naar het Lutheranisme, het geloof dat op
de Bijbel is gebaseerd.
Het protestantisme verspreidde zich doordat Luther de Bijbel had vertaald naar het Duits,
veel gelovigen konden het nu lezen. Tussen de katholieken en protestanten kwamen
godsdienstoorlogen. Dit kwam doordat de protestanten geloofden in de bijbel en de
katholieken geloofden in de kerk.
Rooms Katholieken: paus, Lutheranisme: zelf bijbel Calvinisme: bijbel centraal,
preister, groot altaar, aflaten, bestuderen en bidden, sober leven en hard werken,
veel rijkdom en beelden alleen jezus en god, alleen god heeft bepaald of je naar
Symbolen: Paus (kroon), door geloof in de hemel, hemel gaat, burgers
priesters, bisschoppen, sober ingericht, Luther besturen de kerk, volk mag
, monniken, aflaten. tegen aflaathandel, celibaat in opstand komen,
overbodig. Symbolen: hugenoten (franse
bijbelstudie, sober, duivel = calvinisten), sober ingericht.
slang, hoorns
5. Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse
staat
In augustus 1559 vertrok Filips II vanuit Brussel via Vlissingen naar Spanje, waar hij koning
was geworden. Toen hij bij het afscheid Willem van Oranje ontmoette, was de verhouding
tussen beiden redelijk goed. Filips had Oranje benoemd tot stadhouder (Plaatsvervanger), in
Holland, Zeeland en Utrecht. 1568 werd Oranje de leider van de Nederlandse Opstand
tegen Filips.
Karel V was van 1515 tot 1555 landheer van de Nederlanden. Hij versterkte het centraal
bestuur in Brussel en vervolgde de protestanten. De steden en gewesten zagen zijn
groeiende macht en de vervolgingen als bedreiging voor hun privileges. De protestanten
werden veroordeeld door rechtbanken van Karel, terwijl burgers normaal alleen vielen onder
rechters van hun eigen stad of gewest. Ook waren veel bestuurders vanwege hun
humanisme tegen de fanatieke kettervervolging (Het vervolgen van mensen die buiten de
kerk vallen) De onvrede groeide onder Filips II die doorging met centralisatiepolitiek en
harder optrad tegen het protestantisme. Hij vroeg ook hoge belastingen voor een oorlog
tegen Frankrijk.
Bij vertrek stelde hij zijn halfzuster Margaretha van Parma als landvoogdes
(Plaatsvervanger van een vorst) om namens hem Nederlanden te besturen. In april 1566
smeekte Edelen met smeekschrift (verzoek) naar landvoogdes Margaretha. Margaretha
stopt geloofsvervolging. Zomer 1566: Durfde de calvinisten bijeenkomst in de openlucht te
houden. Na zo’n hagenpreek in Vlaanderen vernielde een menigte het interieur van een
klooster. 10 augustus 1566: Beeldenstorm door Nederland. In honderden kloosters en
kerken werden beelden stukgeslagen en schilderijen kapot gestoken. Filips was woedend
over de Beeldenstorm en verving Margaretha door hertog van Alva.
Filip wilde niet alleen doodstraf voor calvinisten, maar ook voor bestuurders die te slap zijn
geweest. Alva valt de Nederlanden binnen met een leger en treedt keihard op. 50.000
Nederlanders vluchten naar Engeland en Duitsland. Willem van Oranje vluchtte naar
Duitsland. In Duitsland vormt Willem een leger waarmee hij in 1568 de Nederlanden
binnenvalt. Dat was het begin van de tachtigjarige oorlog (1568 tot 1648).
1567: Alva met een groot leger naar Nederland. Oranje ging daarom samenwerken met
calvinistische vluchtelingen, die zich geuzen noemden.
1570: kwam Filip II in geldnood, doordat hij ook in oorlog was met het Ottomaanse rijk
1 april 1572: Inname Den Briel. De meeste steden gaven zich over. Gruweldaden beiden
zeiden. Alva veroverde en plunderde steden.
1576: Spaanse soldaten die al maanden niet waren betaald, trokken in 1576 plunderend en
moordend door Vlaanderen en Brabant
1579: Opstandige gewesten sloten een militair en politiek bondgenootschap: de Unie van
Utrecht.
