Filosofie
1. Ethiek: over het goede en het juiste ..................................................................... 5
1.1 Begrippenkader ............................................................................................. 5
1.1.1 WAARDEN EN DEUGDEN ......................................................................... 5
1.1.2 NORMEN ................................................................................................. 5
1.1.3 AFBAKENING VAN DE ETHIEK .................................................................. 5
1.1.4 MORAAL EN ETHIEK................................................................................. 6
1.1.5 RECHTVAARDIGING ................................................................................ 6
1.1.6 ETHIEK: WETENSHAPPELIJKE DISCIPLINE ............................................... 6
1.2 Het funderingsprobleem ............................................................................... 7
1.2.1 UIT FEITEN GEEN NORMEN ...................................................................... 7
1.2.2 GEEN ULTIEME FUNDERING .................................................................... 7
1.2.3 TUSSEN OBJECTIVISME EN RELATIVISME................................................. 7
1.2.4 HET PROBLEEM VAN HET RELATIVISME.................................................... 8
1.3 Vrijheid, authenticiteit, geluk ........................................................................ 9
1.3.1 HET GOEDE LEVEN .................................................................................. 9
1.3.2 VRIJHEID ................................................................................................. 9
1.3.3 AUTHENTICITEIT ....................................................................................10
1.3.4 GELUK....................................................................................................10
1.4 Utilitarisme versus plicht-ethiek van Kant ....................................................11
1.4.1 HET JUISTE LEVEN ..................................................................................11
1.4.2 UTILITARISME .........................................................................................11
1.4.3 BENTHAM ..............................................................................................11
1.4.4 RECHTVAARDIGINGSCRITERIUM ...........................................................11
1.4.5 KRITIEK OP UTILITARISME ......................................................................12
1.4.6 DE PLICHT-ETHIEK VAN KANT .................................................................12
1.4.7 CATEGORISCHE IMPERATIEF ..................................................................13
1.4.8 KRITIEK OP PLICHT-ETHIEK ....................................................................13
1.4.9 UTILITARISME// PLICHT-ETHIEK .............................................................14
2. Sociale en politieke filosofie: de rechtvaardige samenleveing ............................15
2.1 politieke filosofie .........................................................................................15
1
, 2.1.1 BASISBEGRIPPEN ...................................................................................15
2.1.2 HET WENSELIJKE EN HET MOGELIJKE .....................................................15
2.1.3 RECHTVAARDIGHEID .............................................................................15
2.2 Hobbes, Aristoteles, Rousseau .....................................................................16
2.2.1 DRIE FUNDAMENTELE POSITIES .............................................................16
2.2.2 THOMAS HOBBES ..................................................................................16
2.2.3 ABSOLUTE STAAT: THOMAS HOBBES ......................................................16
2.2.4 RATIONELE RECHTVAARDIGING: THOMAS HOBBES................................16
2.2.5 ARISTOTELES .........................................................................................17
2.2.6 INDELING IN ZES SAATSVORMEN: ARISTOTELES .....................................17
2.2.7 GEMENGDE CONSTITUTIE: ARISTOTELES ...............................................17
2.2.8 JEAN-JACQUEQ ROUSSEAU ....................................................................17
2.2.9 HET SOCIAAL CONTRACT: ROUSSEAU ....................................................18
2.2.10 DE ALGEMENE WIL BEPAALD HET BELEID: ROUSSEAU ..........................18
2.2.11 DRIE FUNDAMENTELE POSITIES ...........................................................18
2.3 Rechtvaardigheid .........................................................................................19
2.3.1 BEGRIPSBEPALING.................................................................................19
2.3.2 RECHTEN EN GOEDEREN .......................................................................19
2.3.3 SOCIALE RECHTVAARDIGHEID ...............................................................19
2.3.4 TWEE TYPES VAN RECHTVAARDIGHEID ..................................................20
2.3.5 VERDELENDE RECHTVAARDIGHEID .......................................................20
2.4 Debat over verzorgingsstaat .........................................................................21
2.4.1 LIBERALE DEMOCRATIE ..........................................................................21
2.4.2 TWEE IDEOLOGISCHE STREKKINGEN .....................................................21
2.4.3 JOHN RAWLS (1921-2002) .......................................................................21
2.4.4 A THEORY OF JUSTICE ............................................................................22
2.4.5 TWEE RECHTVAARDIGHEIDSPRINCIPES ................................................22
2.4.6 ROBERT NOZICK (1938-2002) ..................................................................22
2.4.7 NACHTWAKERSSTAAT (night-watchman state) .......................................23
2.4.8 CONCLUSIE ...........................................................................................23
3. Cultuurfilosofie: identiteit en cultuur.................................................................24
3.1 Het moderne cultuurbegrip ..........................................................................24
2
, 3.1.1 DRIE BRONNEN ......................................................................................24
3.1.2 WAT IS ROMANTIEK? ..............................................................................24
3.1.3 ROMANTIEK: REACTIE TEGEN DE VERLICHTING ......................................24
3.2 Mensheidsgeschiedenis ...............................................................................25
3.2.1 JOHANN GOTTFRIED HERDER (1744-1803) ..............................................25
3.2.2 NATIONALE CULTUUR ............................................................................25
3.2.3 GESCHIEDENIS ALS KLASSENSTRIJD .....................................................25
3.2.4 DOMINANTE CULTURELE TEGENSTELLING .............................................26
3.2.5 BURGERLIJKE CULTUUR .........................................................................26
3.3 Politisering van het cultuurbegrip .................................................................26
3.3.1 CULTUUR WORDT EN STRIJDPERK → MARXISCHTISCHE KRITIEK .............26
3.3.2 WAT IS MODERNITEIT? ...........................................................................27
3.3.3 DE MODERNE STAD ................................................................................27
3.3.4 MODERNE CULTUUR ..............................................................................27
3.3.5 MODERNE CULTUUR ALS KRITIEK ...........................................................28
3.3.6 KRITIEK OP DE MODERNE CULTUUR .......................................................28
3.4 Een fundamentele oppositie.........................................................................28
3.4.1 FERDINAND TÖNNIES (1855-1936) ..........................................................28
3.4.2 Ontwikkeling van het moderne cultuurbegrip .........................................29
3.5 Verklaren en interpreteren............................................................................29
3.5.1 DE GEESTESWETENSCHAPPELIJKE TRADITIE .........................................29
3.6 Massacultuur ...............................................................................................29
3.6.1 EEN NORMATIEVE KWESTIE ....................................................................29
3.6.2 HOGE EN LAGE CULTUUR .......................................................................30
3.6.3 MASSACULTUUR ....................................................................................30
3.6.4 TELOORGANG VAN DE BESCHAVING (cultuurpessimisme) .....................31
3.6.5 TERUGVAL IN DE BARBARIJ .....................................................................31
3.6.6 CULTUURINDUSTRIE (FRANKFURTER SCHULE) .......................................31
3.6.7 EEN NORMATIEVE KWESTIE ....................................................................31
3.6.8 DE WAARDE VAN DE NIEUWE MEDIA ......................................................32
3.7 Cultuur, sociale identiteit en leefstijl ............................................................32
3.7.1 TWEE CONCEPTIES VAN KUNST .............................................................32
3
, 3.7.2 DEMOCRATISERING VAN DE KUNST .......................................................32
3.7.3 RECHT OP EEN EIGEN CULTUUR .............................................................33
3.8 Postmodernisme en globalisering ................................................................33
3.8.1 POSTMODERNISME ................................................................................33
3.8.2 GLOBALISERING ....................................................................................34
3.8.3 SCHEMA CULTUURFILOSOFIE ................................................................34
4. Wetenschap, technologie en samenleveing .......................................................35
4.1 Inleiding .......................................................................................................35
4.1.1 VOORBEELD HANDBOEK: GENETISCH GEMANIPULEERDE STIER
‘HERMAN’ ......................................................................................................35
4.1.2 COMPLEXE SAMENHANG TUSSEN WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN
SAMENLEVING ...............................................................................................35
4.2 Het standaardbeeld van wetenschap ...........................................................36
4.2.1 STNDAARDBEELD VAN DE WETENSCHAP: BETROUWBAARHEID AN
AUTHORITEIT ..................................................................................................36
4.2.2 VIER UITGANGSPUNTEN.........................................................................36
4.2.3 STANDAARDBEELD VAN INTERN FUNCTIONEREN (1) ..............................36
4.2.4 STANDAARDBEELD VAN EXTERN FUNCTIONEREN (2) ..............................37
4.2.5 JÜRGEN HABERMAS BEKRITISEERT (1971) HET DUALISME VAN MAX
WEBER ...........................................................................................................38
4.2.6 HABERMAS ............................................................................................38
4.3 Sociaal constructivisme ...............................................................................39
4.3.1 EMPIRISCHE WENSING IN WETENSCHAPSTHEORIE ...............................39
4.3.2 THOMAS KUHN: THE STRUCTURE OF SCIENTIFIC REVOLUTIONS (1962) ..39
4.3.3 PARADIGMA ...........................................................................................39
4.3.4 STRUCTUUR VAN WETENSCHAPPELIJKE REVOLUTIES VOLGENS KUHN ..40
4.3.5 NORMALE WETENSCHAP .......................................................................40
4.4 Bruno Latour ................................................................................................40
4.4.1 LATOUR ..................................................................................................40
4.4.2 DE MODERNE CONSTITUTIE VOLGENS LATOUR ......................................41
4
,1. Ethiek: over het goede en het juiste
1.1 Begrippenkader
1.1.1 WAARDEN EN DEUGDEN
WAARDEN: algemene morele uitgangspunten, aspecten van het leven die we belangrijk
(‘waardevol’) vinden. Drukken een beoordeling of evaluatie uit:
bv. “Tolerantie is de basis van onze democratie.”
“Alles staat of valt bij eerlijkheid.”
“Gezondheid is een kostbaar goed.”
DEUGDEN: Waardevolle karaktereigenschappen
bv. vriendelijkheid, eerlijkheid, bescheidenheid
1.1.2 NORMEN
NORMEN: concrete gedragsbepalingen, specifieke regels die ons voorschrijven wat we moeten of
mogen doen= Drukken een plicht of een permissie of een verbod uit.
bv. “breek nooit je belofte”
“een leugentje om bestwil is toegestaan”
“je moet de waarheid spreken”
1.1.3 AFBAKENING VAN DE ETHIEK
MOREEL: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen
bv. de zieken verzorgen
IMMOREEL: wat de heersende waarden en normen schendt
bv. uitsluiting o.b.v. racisme
A-MOREEL: waarbij geen waarden en normen betrokken zijn
bv. “De zon komt op in het oosten.”
→ afbakening domein van de ethiek: moreel versus a-moreel
5
, 1.1.4 MORAAL EN ETHIEK
MORAAL: stelsel van normen en waarden, dat betrekking heeft op het handelen van mensen
“in de moraal van de antiek-Griekse cultuur stond dapperheid hoog aangeschreven”
ETHIEK: studie van normen en waarden, die zich richt op de
Welke normen en waarden we kunnen rechtvaardigen Bv. “Waarom moeten we gezondheid
beschouwen als een belangrijke waarde?”
1.1.5 RECHTVAARDIGING
KERNTAAK VAN DE ETHIEK
→ niet beschrijven (descriptief), bv. antropologie, rechtsgeleerdheid
→ niet verklaren (oorzaken), bv. sociologie, geschiedenis
→ geldigheid onderzoeken van waarden en normen
HOE RECHTVAARDIG JE EEN NORM?
NIET door oorzaken te formuleren
WEL door redenen te formuleren voor die norm
→ Welke normen en waarden kunnen we met goede redenen verdedigen?
→ Wanneer kunnen we spreken van goede redenen?
→ de ethiek is zelf normatief: ze vormt een oordeel over de geldende
normen en waarden en geeft dus aan welke normen en waarden we
zouden moeten naleven (moreel versus immoreel)
1.1.6 ETHIEK: WETENSHAPPELIJKE DISCIPLINE
Analogie met exacte wetenschap:
→ systematisch nadenken over moraal
→ ethiek streeft naar een vorm van objectieve geldigheid
→ geen kwestie van persoonlijke mening
Verschil met wetenschap:
→ geen verklaring of loutere beschrijving van fenomenen
→ onderzoek of er goede redenen zijn voor een norm
= vraag naar rechtvaardiging
6
1. Ethiek: over het goede en het juiste ..................................................................... 5
1.1 Begrippenkader ............................................................................................. 5
1.1.1 WAARDEN EN DEUGDEN ......................................................................... 5
1.1.2 NORMEN ................................................................................................. 5
1.1.3 AFBAKENING VAN DE ETHIEK .................................................................. 5
1.1.4 MORAAL EN ETHIEK................................................................................. 6
1.1.5 RECHTVAARDIGING ................................................................................ 6
1.1.6 ETHIEK: WETENSHAPPELIJKE DISCIPLINE ............................................... 6
1.2 Het funderingsprobleem ............................................................................... 7
1.2.1 UIT FEITEN GEEN NORMEN ...................................................................... 7
1.2.2 GEEN ULTIEME FUNDERING .................................................................... 7
1.2.3 TUSSEN OBJECTIVISME EN RELATIVISME................................................. 7
1.2.4 HET PROBLEEM VAN HET RELATIVISME.................................................... 8
1.3 Vrijheid, authenticiteit, geluk ........................................................................ 9
1.3.1 HET GOEDE LEVEN .................................................................................. 9
1.3.2 VRIJHEID ................................................................................................. 9
1.3.3 AUTHENTICITEIT ....................................................................................10
1.3.4 GELUK....................................................................................................10
1.4 Utilitarisme versus plicht-ethiek van Kant ....................................................11
1.4.1 HET JUISTE LEVEN ..................................................................................11
1.4.2 UTILITARISME .........................................................................................11
1.4.3 BENTHAM ..............................................................................................11
1.4.4 RECHTVAARDIGINGSCRITERIUM ...........................................................11
1.4.5 KRITIEK OP UTILITARISME ......................................................................12
1.4.6 DE PLICHT-ETHIEK VAN KANT .................................................................12
1.4.7 CATEGORISCHE IMPERATIEF ..................................................................13
1.4.8 KRITIEK OP PLICHT-ETHIEK ....................................................................13
1.4.9 UTILITARISME// PLICHT-ETHIEK .............................................................14
2. Sociale en politieke filosofie: de rechtvaardige samenleveing ............................15
2.1 politieke filosofie .........................................................................................15
1
, 2.1.1 BASISBEGRIPPEN ...................................................................................15
2.1.2 HET WENSELIJKE EN HET MOGELIJKE .....................................................15
2.1.3 RECHTVAARDIGHEID .............................................................................15
2.2 Hobbes, Aristoteles, Rousseau .....................................................................16
2.2.1 DRIE FUNDAMENTELE POSITIES .............................................................16
2.2.2 THOMAS HOBBES ..................................................................................16
2.2.3 ABSOLUTE STAAT: THOMAS HOBBES ......................................................16
2.2.4 RATIONELE RECHTVAARDIGING: THOMAS HOBBES................................16
2.2.5 ARISTOTELES .........................................................................................17
2.2.6 INDELING IN ZES SAATSVORMEN: ARISTOTELES .....................................17
2.2.7 GEMENGDE CONSTITUTIE: ARISTOTELES ...............................................17
2.2.8 JEAN-JACQUEQ ROUSSEAU ....................................................................17
2.2.9 HET SOCIAAL CONTRACT: ROUSSEAU ....................................................18
2.2.10 DE ALGEMENE WIL BEPAALD HET BELEID: ROUSSEAU ..........................18
2.2.11 DRIE FUNDAMENTELE POSITIES ...........................................................18
2.3 Rechtvaardigheid .........................................................................................19
2.3.1 BEGRIPSBEPALING.................................................................................19
2.3.2 RECHTEN EN GOEDEREN .......................................................................19
2.3.3 SOCIALE RECHTVAARDIGHEID ...............................................................19
2.3.4 TWEE TYPES VAN RECHTVAARDIGHEID ..................................................20
2.3.5 VERDELENDE RECHTVAARDIGHEID .......................................................20
2.4 Debat over verzorgingsstaat .........................................................................21
2.4.1 LIBERALE DEMOCRATIE ..........................................................................21
2.4.2 TWEE IDEOLOGISCHE STREKKINGEN .....................................................21
2.4.3 JOHN RAWLS (1921-2002) .......................................................................21
2.4.4 A THEORY OF JUSTICE ............................................................................22
2.4.5 TWEE RECHTVAARDIGHEIDSPRINCIPES ................................................22
2.4.6 ROBERT NOZICK (1938-2002) ..................................................................22
2.4.7 NACHTWAKERSSTAAT (night-watchman state) .......................................23
2.4.8 CONCLUSIE ...........................................................................................23
3. Cultuurfilosofie: identiteit en cultuur.................................................................24
3.1 Het moderne cultuurbegrip ..........................................................................24
2
, 3.1.1 DRIE BRONNEN ......................................................................................24
3.1.2 WAT IS ROMANTIEK? ..............................................................................24
3.1.3 ROMANTIEK: REACTIE TEGEN DE VERLICHTING ......................................24
3.2 Mensheidsgeschiedenis ...............................................................................25
3.2.1 JOHANN GOTTFRIED HERDER (1744-1803) ..............................................25
3.2.2 NATIONALE CULTUUR ............................................................................25
3.2.3 GESCHIEDENIS ALS KLASSENSTRIJD .....................................................25
3.2.4 DOMINANTE CULTURELE TEGENSTELLING .............................................26
3.2.5 BURGERLIJKE CULTUUR .........................................................................26
3.3 Politisering van het cultuurbegrip .................................................................26
3.3.1 CULTUUR WORDT EN STRIJDPERK → MARXISCHTISCHE KRITIEK .............26
3.3.2 WAT IS MODERNITEIT? ...........................................................................27
3.3.3 DE MODERNE STAD ................................................................................27
3.3.4 MODERNE CULTUUR ..............................................................................27
3.3.5 MODERNE CULTUUR ALS KRITIEK ...........................................................28
3.3.6 KRITIEK OP DE MODERNE CULTUUR .......................................................28
3.4 Een fundamentele oppositie.........................................................................28
3.4.1 FERDINAND TÖNNIES (1855-1936) ..........................................................28
3.4.2 Ontwikkeling van het moderne cultuurbegrip .........................................29
3.5 Verklaren en interpreteren............................................................................29
3.5.1 DE GEESTESWETENSCHAPPELIJKE TRADITIE .........................................29
3.6 Massacultuur ...............................................................................................29
3.6.1 EEN NORMATIEVE KWESTIE ....................................................................29
3.6.2 HOGE EN LAGE CULTUUR .......................................................................30
3.6.3 MASSACULTUUR ....................................................................................30
3.6.4 TELOORGANG VAN DE BESCHAVING (cultuurpessimisme) .....................31
3.6.5 TERUGVAL IN DE BARBARIJ .....................................................................31
3.6.6 CULTUURINDUSTRIE (FRANKFURTER SCHULE) .......................................31
3.6.7 EEN NORMATIEVE KWESTIE ....................................................................31
3.6.8 DE WAARDE VAN DE NIEUWE MEDIA ......................................................32
3.7 Cultuur, sociale identiteit en leefstijl ............................................................32
3.7.1 TWEE CONCEPTIES VAN KUNST .............................................................32
3
, 3.7.2 DEMOCRATISERING VAN DE KUNST .......................................................32
3.7.3 RECHT OP EEN EIGEN CULTUUR .............................................................33
3.8 Postmodernisme en globalisering ................................................................33
3.8.1 POSTMODERNISME ................................................................................33
3.8.2 GLOBALISERING ....................................................................................34
3.8.3 SCHEMA CULTUURFILOSOFIE ................................................................34
4. Wetenschap, technologie en samenleveing .......................................................35
4.1 Inleiding .......................................................................................................35
4.1.1 VOORBEELD HANDBOEK: GENETISCH GEMANIPULEERDE STIER
‘HERMAN’ ......................................................................................................35
4.1.2 COMPLEXE SAMENHANG TUSSEN WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN
SAMENLEVING ...............................................................................................35
4.2 Het standaardbeeld van wetenschap ...........................................................36
4.2.1 STNDAARDBEELD VAN DE WETENSCHAP: BETROUWBAARHEID AN
AUTHORITEIT ..................................................................................................36
4.2.2 VIER UITGANGSPUNTEN.........................................................................36
4.2.3 STANDAARDBEELD VAN INTERN FUNCTIONEREN (1) ..............................36
4.2.4 STANDAARDBEELD VAN EXTERN FUNCTIONEREN (2) ..............................37
4.2.5 JÜRGEN HABERMAS BEKRITISEERT (1971) HET DUALISME VAN MAX
WEBER ...........................................................................................................38
4.2.6 HABERMAS ............................................................................................38
4.3 Sociaal constructivisme ...............................................................................39
4.3.1 EMPIRISCHE WENSING IN WETENSCHAPSTHEORIE ...............................39
4.3.2 THOMAS KUHN: THE STRUCTURE OF SCIENTIFIC REVOLUTIONS (1962) ..39
4.3.3 PARADIGMA ...........................................................................................39
4.3.4 STRUCTUUR VAN WETENSCHAPPELIJKE REVOLUTIES VOLGENS KUHN ..40
4.3.5 NORMALE WETENSCHAP .......................................................................40
4.4 Bruno Latour ................................................................................................40
4.4.1 LATOUR ..................................................................................................40
4.4.2 DE MODERNE CONSTITUTIE VOLGENS LATOUR ......................................41
4
,1. Ethiek: over het goede en het juiste
1.1 Begrippenkader
1.1.1 WAARDEN EN DEUGDEN
WAARDEN: algemene morele uitgangspunten, aspecten van het leven die we belangrijk
(‘waardevol’) vinden. Drukken een beoordeling of evaluatie uit:
bv. “Tolerantie is de basis van onze democratie.”
“Alles staat of valt bij eerlijkheid.”
“Gezondheid is een kostbaar goed.”
DEUGDEN: Waardevolle karaktereigenschappen
bv. vriendelijkheid, eerlijkheid, bescheidenheid
1.1.2 NORMEN
NORMEN: concrete gedragsbepalingen, specifieke regels die ons voorschrijven wat we moeten of
mogen doen= Drukken een plicht of een permissie of een verbod uit.
bv. “breek nooit je belofte”
“een leugentje om bestwil is toegestaan”
“je moet de waarheid spreken”
1.1.3 AFBAKENING VAN DE ETHIEK
MOREEL: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen
bv. de zieken verzorgen
IMMOREEL: wat de heersende waarden en normen schendt
bv. uitsluiting o.b.v. racisme
A-MOREEL: waarbij geen waarden en normen betrokken zijn
bv. “De zon komt op in het oosten.”
→ afbakening domein van de ethiek: moreel versus a-moreel
5
, 1.1.4 MORAAL EN ETHIEK
MORAAL: stelsel van normen en waarden, dat betrekking heeft op het handelen van mensen
“in de moraal van de antiek-Griekse cultuur stond dapperheid hoog aangeschreven”
ETHIEK: studie van normen en waarden, die zich richt op de
Welke normen en waarden we kunnen rechtvaardigen Bv. “Waarom moeten we gezondheid
beschouwen als een belangrijke waarde?”
1.1.5 RECHTVAARDIGING
KERNTAAK VAN DE ETHIEK
→ niet beschrijven (descriptief), bv. antropologie, rechtsgeleerdheid
→ niet verklaren (oorzaken), bv. sociologie, geschiedenis
→ geldigheid onderzoeken van waarden en normen
HOE RECHTVAARDIG JE EEN NORM?
NIET door oorzaken te formuleren
WEL door redenen te formuleren voor die norm
→ Welke normen en waarden kunnen we met goede redenen verdedigen?
→ Wanneer kunnen we spreken van goede redenen?
→ de ethiek is zelf normatief: ze vormt een oordeel over de geldende
normen en waarden en geeft dus aan welke normen en waarden we
zouden moeten naleven (moreel versus immoreel)
1.1.6 ETHIEK: WETENSHAPPELIJKE DISCIPLINE
Analogie met exacte wetenschap:
→ systematisch nadenken over moraal
→ ethiek streeft naar een vorm van objectieve geldigheid
→ geen kwestie van persoonlijke mening
Verschil met wetenschap:
→ geen verklaring of loutere beschrijving van fenomenen
→ onderzoek of er goede redenen zijn voor een norm
= vraag naar rechtvaardiging
6
