Inhoud
H1 Organisatie en informatie.................................................................................................................4
1.1 Bestuurlijke informatie.................................................................................................................4
1.2 Informatie en communicatietechnologie......................................................................................5
1.8 Rol van de accountant, de controller............................................................................................5
H2 Interne beheersing en informatie.....................................................................................................6
2.1 Beheersingsbegrippen..................................................................................................................6
2.2 Kwaliteit en kwaliteitscriteria.......................................................................................................6
2.3 Belang van interne beheersing.....................................................................................................7
2.6 Werkingsgebied van interne beheersing......................................................................................8
2.7 Pijlers van bestuurlijke informatieverzorging...............................................................................8
2.8 Instrumentarium van interne beheersing en administratieve organisatie....................................9
H4 Informatiesystemen........................................................................................................................12
4.1 Het begrip informatiesystemen..................................................................................................12
4.2 Onderdelen van een informatiesysteem....................................................................................12
4.3 Indelingen van informatiesystemen...........................................................................................12
4.4 Managementinformatiesystemen..............................................................................................12
4.5 Integratie van informatiesystemen.............................................................................................13
4.6 Selecteren en implementeren van informatiesystemen.............................................................13
H5 IT-control.........................................................................................................................................14
5.1 Risico’s en IT...............................................................................................................................14
5.2 IT-governance.............................................................................................................................14
5.3 IT-risicomanagement..................................................................................................................14
5.4 IT-beheersingsmaatregelen........................................................................................................14
H7 Het inkoopproces............................................................................................................................15
7.1 Risico’s en attentiepunten en beheersingsmaatregelen ten aanzien van het inkoopproces......16
7.2 Geven van inkoopopdrachten.....................................................................................................16
7.3 Uitvoering van inkoopopdrachten..............................................................................................17
7.4 Ontvangst van goederen.............................................................................................................18
7.5 Controle van inkoopfacturen......................................................................................................18
7.6 Crediteurenadministratie...........................................................................................................18
7.7 Betaling van inkoopfacturen.......................................................................................................19
H8 Het voorraadproces........................................................................................................................19
8.1 Risico’s, attentiepunten en beheersingsmaatregelen t.a.v. het voorraadproces........................20
8.2 Ontvangst van goederen.............................................................................................................20
, 8.3 Registratie van goederen............................................................................................................20
8.4 Opslag van goederen..................................................................................................................21
8.5 Afgifte van goederen..................................................................................................................21
8.6 Inventarisatie van de goederenvoorraad....................................................................................22
H9 Het productieproces.......................................................................................................................22
9.1 Risico’s, attentiepunten en beheersingsmaatregelen t.a.v. het productieproces.......................23
9.2 Productontwerp..........................................................................................................................23
9.3 Jaarplanning, kostencalculatie en productieplanning.................................................................23
9.4 Werkvoorbereiding.....................................................................................................................24
9.5 Grondstoffenafgifte....................................................................................................................24
9.6 Productie-uitvoering en productieverantwoording....................................................................24
9.7 Nacalculatie................................................................................................................................25
H10 Verkoopproces..............................................................................................................................25
10.1 Risico’s, attentiepunten en beheersingsmaatregelen t.a.v. het verkoopproces.......................26
10.2 Samenstellen van offertes........................................................................................................26
10.3 Orderontvangst en orderacceptatie.........................................................................................26
10.4 Factureren van de order...........................................................................................................27
10.5 Afgifte van de goederen...........................................................................................................27
10.6 Debiteurenadministratie..........................................................................................................27
10.7 Verkopen tegen contante betaling...........................................................................................28
H11 Secundaire processen...................................................................................................................28
11.1 Samenhang tussen primaire en secundaire processen.............................................................28
11.2 Personeelsbeheer.....................................................................................................................29
11.3 investeren in vaste activa.........................................................................................................29
H12 Inleiding typologie.........................................................................................................................30
12.1 Typologie in organisaties..........................................................................................................30
12.2 Handel......................................................................................................................................31
12.3 Productie..................................................................................................................................32
H13 Handel...........................................................................................................................................32
13.1 Handelsorganisaties die verkopen tegen contante betaling.....................................................33
13.2 Handelsorganisaties die verkopen op rekening........................................................................35
H14 Productie.......................................................................................................................................37
14.1 Organisaties die produceren op voorraad................................................................................37
14.2 Organisaties die massamaatwerk leveren................................................................................40
14.4 Organisaties die produceren op order......................................................................................42
H15 Dienstverlening met een beperkte goederenbeweging................................................................43
, 15.1 Dienstverlenende organisatie met een beweging van eigen goederen – restaurant................43
15.2 Dienstverlenende organisaties met een beweging van goederen van derden-
autoreparatiebedrijf.........................................................................................................................46
H16 Dienstverlening met beschikbaarstelling van ruimtelijke of elektronische capaciteit...................48
16.1 Dienstverlenende organisaties met beschikbaarstelling van specifieke ruimtelijke capaciteit-
transportbedrijven............................................................................................................................48
16.2 Dienstverlenende organisaties met beschikbaarstelling van specifieke elektronische
capaciteit- telefoonaanbieders.........................................................................................................51
16.3 Dienstverlenende organisaties met beschikbaarstelling van niet-specifieke ruimtelijke
capaciteit- musea.............................................................................................................................54
H17 Dienstverlening met beschikbaarstelling van kennis en kunde.....................................................56
17.1 Dienstverlenende Organisaties met verkoop manuren- accountantskantoor..........................56
17.2 Dienstverlenende organisaties met exploitatie van intellectuele eigendom- software
ontwikkelaar.....................................................................................................................................59
17.3 Dienstverlenende organisaties met verkoop van financiële producten- Banken en
Verzekeringsmaatschappijen............................................................................................................60
Aanvulling CTFS, AO beschrijving, AO proces, risico’s en COSO............................................................63
Bijlages.................................................................................................................................................66
Bijlage 1: Paragraaf 4.5 ERP systeem................................................................................................66
Bijlage 2: Paragraaf 5.1 informatiebeveiliging IT-governance...........................................................67
Bijlage 3: Paragraaf 5.4 IT-beheersingsmaatregelen.........................................................................67
Bijlage 4: Paragraaf 7.1 Risico’s en attentiepunten en IB maateregelen inkoopproces....................68
Bijlage 5 paragraaf 7.5 De factuurcontrole.......................................................................................68
Bijlage 6: paragraaf 8.1 Risico’s en attentiepunten en IB maatregelen in het voorraadproces........69
Bijlage 7: Paragraaf 9.1 Risico’s en attentiepunten productieproces................................................70
Bijlage 8: paragraaf 10.1 Risico’s en attentiepunten en IB maateregelen verkoopproces................71
Bijlage 9: paragraaf 11.1 samenhang tussen primaire en secundaire processen.............................72
Bijlage 10: Paragraaf 11.2 fasen van het personeelsbeheer.............................................................72
Bijlage 11: Paragraaf 11.3 Een overzicht van de fasen van het investeren in vaste activa................72
Bijlage 12: COSO-ICF.........................................................................................................................73
, H1 Organisatie en informatie
1.1 Bestuurlijke informatie
Bestuurlijke informatie verzorging (BIV) omvat:
De organisatie van het administratieve apparaat;
De organisatie van de gegevensverwerking;
De analyse van informatie behoeften;
De bronnen van de gegevens;
De distributie van informatie;
De regels waaraan het informatiesysteem moet voldoen.
Controles naar relevantie en betrouwbaarheid van informatie.
Voorbeelden van bestuurlijke informatie zijn:
Informatie over het voorraadniveau;
Informatie over de marktontwikkeling;
Informatie over het functioneren van medewerkers;
Informatie over de verkopen;
Informatie over klachten van klanten.
Boekhouden vormt de basis van een geordende financiële informatieverzorging. Tot die
informatieverzorging behoren onder meer het systematisch verzamelen van de benodigde gegevens,
het verwerken daarvan en het verstrekken van de benodigde financiële informatie en afgeleiden
daarvan zoals allerlei kengetallen:
Bezittingen, schulden, kosten en opbrengsten Afgeleiden
Materiële vaste activa Omzetsnelheid voorraden
Immateriële vaste activa Ouderdomsanalyse debiteuren
Voorraden Omloopsnelheid vermogen
Kosten Gemiddelde krediettermijn debiteuren
Onderhanden werk Gemiddelde krediettermijn crediteuren
Debiteuren Rentabiliteit van het eigen vermogen
Crediteuren Rentabiliteit van het vreemd vermogen
Geldmiddelen Current ratio
Leningen Debt ratio
Verkoopopbrengsten Nettowerkkapitaal
Eigen vermogen Efficiencyverschillen
Prijsverschillen
Bezettingsresultaten
Bestuurlijke informatie heeft drie gebruiksmogelijkheden:
1. Informatie in het kader van het delegeren van taken en het afleggen van verantwoording,
hierdoor ontstaat behoefte aan verantwoording, vindt plaats door middel van
informatieverzorging;
2. Informatie voor het nemen van beslissingen, bijvoorbeeld een signaal afgeven wanneer
goederen ingekocht dienen te worden, informatie omtrent prijzen en levertijden;
3. Informatie ten behoeve van het doen functioneren van de organisatie, informatie of doelen
te realiseren en activiteiten te coördineren.
Horizontale informatiestromen hebben vooral betrekking op het functioneren van een organisatie,
gaat vaak om informatie tussen afdelingen.
H1 Organisatie en informatie.................................................................................................................4
1.1 Bestuurlijke informatie.................................................................................................................4
1.2 Informatie en communicatietechnologie......................................................................................5
1.8 Rol van de accountant, de controller............................................................................................5
H2 Interne beheersing en informatie.....................................................................................................6
2.1 Beheersingsbegrippen..................................................................................................................6
2.2 Kwaliteit en kwaliteitscriteria.......................................................................................................6
2.3 Belang van interne beheersing.....................................................................................................7
2.6 Werkingsgebied van interne beheersing......................................................................................8
2.7 Pijlers van bestuurlijke informatieverzorging...............................................................................8
2.8 Instrumentarium van interne beheersing en administratieve organisatie....................................9
H4 Informatiesystemen........................................................................................................................12
4.1 Het begrip informatiesystemen..................................................................................................12
4.2 Onderdelen van een informatiesysteem....................................................................................12
4.3 Indelingen van informatiesystemen...........................................................................................12
4.4 Managementinformatiesystemen..............................................................................................12
4.5 Integratie van informatiesystemen.............................................................................................13
4.6 Selecteren en implementeren van informatiesystemen.............................................................13
H5 IT-control.........................................................................................................................................14
5.1 Risico’s en IT...............................................................................................................................14
5.2 IT-governance.............................................................................................................................14
5.3 IT-risicomanagement..................................................................................................................14
5.4 IT-beheersingsmaatregelen........................................................................................................14
H7 Het inkoopproces............................................................................................................................15
7.1 Risico’s en attentiepunten en beheersingsmaatregelen ten aanzien van het inkoopproces......16
7.2 Geven van inkoopopdrachten.....................................................................................................16
7.3 Uitvoering van inkoopopdrachten..............................................................................................17
7.4 Ontvangst van goederen.............................................................................................................18
7.5 Controle van inkoopfacturen......................................................................................................18
7.6 Crediteurenadministratie...........................................................................................................18
7.7 Betaling van inkoopfacturen.......................................................................................................19
H8 Het voorraadproces........................................................................................................................19
8.1 Risico’s, attentiepunten en beheersingsmaatregelen t.a.v. het voorraadproces........................20
8.2 Ontvangst van goederen.............................................................................................................20
, 8.3 Registratie van goederen............................................................................................................20
8.4 Opslag van goederen..................................................................................................................21
8.5 Afgifte van goederen..................................................................................................................21
8.6 Inventarisatie van de goederenvoorraad....................................................................................22
H9 Het productieproces.......................................................................................................................22
9.1 Risico’s, attentiepunten en beheersingsmaatregelen t.a.v. het productieproces.......................23
9.2 Productontwerp..........................................................................................................................23
9.3 Jaarplanning, kostencalculatie en productieplanning.................................................................23
9.4 Werkvoorbereiding.....................................................................................................................24
9.5 Grondstoffenafgifte....................................................................................................................24
9.6 Productie-uitvoering en productieverantwoording....................................................................24
9.7 Nacalculatie................................................................................................................................25
H10 Verkoopproces..............................................................................................................................25
10.1 Risico’s, attentiepunten en beheersingsmaatregelen t.a.v. het verkoopproces.......................26
10.2 Samenstellen van offertes........................................................................................................26
10.3 Orderontvangst en orderacceptatie.........................................................................................26
10.4 Factureren van de order...........................................................................................................27
10.5 Afgifte van de goederen...........................................................................................................27
10.6 Debiteurenadministratie..........................................................................................................27
10.7 Verkopen tegen contante betaling...........................................................................................28
H11 Secundaire processen...................................................................................................................28
11.1 Samenhang tussen primaire en secundaire processen.............................................................28
11.2 Personeelsbeheer.....................................................................................................................29
11.3 investeren in vaste activa.........................................................................................................29
H12 Inleiding typologie.........................................................................................................................30
12.1 Typologie in organisaties..........................................................................................................30
12.2 Handel......................................................................................................................................31
12.3 Productie..................................................................................................................................32
H13 Handel...........................................................................................................................................32
13.1 Handelsorganisaties die verkopen tegen contante betaling.....................................................33
13.2 Handelsorganisaties die verkopen op rekening........................................................................35
H14 Productie.......................................................................................................................................37
14.1 Organisaties die produceren op voorraad................................................................................37
14.2 Organisaties die massamaatwerk leveren................................................................................40
14.4 Organisaties die produceren op order......................................................................................42
H15 Dienstverlening met een beperkte goederenbeweging................................................................43
, 15.1 Dienstverlenende organisatie met een beweging van eigen goederen – restaurant................43
15.2 Dienstverlenende organisaties met een beweging van goederen van derden-
autoreparatiebedrijf.........................................................................................................................46
H16 Dienstverlening met beschikbaarstelling van ruimtelijke of elektronische capaciteit...................48
16.1 Dienstverlenende organisaties met beschikbaarstelling van specifieke ruimtelijke capaciteit-
transportbedrijven............................................................................................................................48
16.2 Dienstverlenende organisaties met beschikbaarstelling van specifieke elektronische
capaciteit- telefoonaanbieders.........................................................................................................51
16.3 Dienstverlenende organisaties met beschikbaarstelling van niet-specifieke ruimtelijke
capaciteit- musea.............................................................................................................................54
H17 Dienstverlening met beschikbaarstelling van kennis en kunde.....................................................56
17.1 Dienstverlenende Organisaties met verkoop manuren- accountantskantoor..........................56
17.2 Dienstverlenende organisaties met exploitatie van intellectuele eigendom- software
ontwikkelaar.....................................................................................................................................59
17.3 Dienstverlenende organisaties met verkoop van financiële producten- Banken en
Verzekeringsmaatschappijen............................................................................................................60
Aanvulling CTFS, AO beschrijving, AO proces, risico’s en COSO............................................................63
Bijlages.................................................................................................................................................66
Bijlage 1: Paragraaf 4.5 ERP systeem................................................................................................66
Bijlage 2: Paragraaf 5.1 informatiebeveiliging IT-governance...........................................................67
Bijlage 3: Paragraaf 5.4 IT-beheersingsmaatregelen.........................................................................67
Bijlage 4: Paragraaf 7.1 Risico’s en attentiepunten en IB maateregelen inkoopproces....................68
Bijlage 5 paragraaf 7.5 De factuurcontrole.......................................................................................68
Bijlage 6: paragraaf 8.1 Risico’s en attentiepunten en IB maatregelen in het voorraadproces........69
Bijlage 7: Paragraaf 9.1 Risico’s en attentiepunten productieproces................................................70
Bijlage 8: paragraaf 10.1 Risico’s en attentiepunten en IB maateregelen verkoopproces................71
Bijlage 9: paragraaf 11.1 samenhang tussen primaire en secundaire processen.............................72
Bijlage 10: Paragraaf 11.2 fasen van het personeelsbeheer.............................................................72
Bijlage 11: Paragraaf 11.3 Een overzicht van de fasen van het investeren in vaste activa................72
Bijlage 12: COSO-ICF.........................................................................................................................73
, H1 Organisatie en informatie
1.1 Bestuurlijke informatie
Bestuurlijke informatie verzorging (BIV) omvat:
De organisatie van het administratieve apparaat;
De organisatie van de gegevensverwerking;
De analyse van informatie behoeften;
De bronnen van de gegevens;
De distributie van informatie;
De regels waaraan het informatiesysteem moet voldoen.
Controles naar relevantie en betrouwbaarheid van informatie.
Voorbeelden van bestuurlijke informatie zijn:
Informatie over het voorraadniveau;
Informatie over de marktontwikkeling;
Informatie over het functioneren van medewerkers;
Informatie over de verkopen;
Informatie over klachten van klanten.
Boekhouden vormt de basis van een geordende financiële informatieverzorging. Tot die
informatieverzorging behoren onder meer het systematisch verzamelen van de benodigde gegevens,
het verwerken daarvan en het verstrekken van de benodigde financiële informatie en afgeleiden
daarvan zoals allerlei kengetallen:
Bezittingen, schulden, kosten en opbrengsten Afgeleiden
Materiële vaste activa Omzetsnelheid voorraden
Immateriële vaste activa Ouderdomsanalyse debiteuren
Voorraden Omloopsnelheid vermogen
Kosten Gemiddelde krediettermijn debiteuren
Onderhanden werk Gemiddelde krediettermijn crediteuren
Debiteuren Rentabiliteit van het eigen vermogen
Crediteuren Rentabiliteit van het vreemd vermogen
Geldmiddelen Current ratio
Leningen Debt ratio
Verkoopopbrengsten Nettowerkkapitaal
Eigen vermogen Efficiencyverschillen
Prijsverschillen
Bezettingsresultaten
Bestuurlijke informatie heeft drie gebruiksmogelijkheden:
1. Informatie in het kader van het delegeren van taken en het afleggen van verantwoording,
hierdoor ontstaat behoefte aan verantwoording, vindt plaats door middel van
informatieverzorging;
2. Informatie voor het nemen van beslissingen, bijvoorbeeld een signaal afgeven wanneer
goederen ingekocht dienen te worden, informatie omtrent prijzen en levertijden;
3. Informatie ten behoeve van het doen functioneren van de organisatie, informatie of doelen
te realiseren en activiteiten te coördineren.
Horizontale informatiestromen hebben vooral betrekking op het functioneren van een organisatie,
gaat vaak om informatie tussen afdelingen.
