Lobke Goossens
Psychologie
2024-2025, KUL (Antwerpen)
inhoudstafel
Hoofdstuk 1: Geest, gedrag en de psychologische wetenschap........................................................ 3
Inleiding ............................................................................................................................................................ 3
Wat is psychologie? ....................................................................................................................................... 3
Toepassingsgebieden ............................................................................................................................... 3
Psychologie psychologisch gebabbel.............................................................................................. 4
6 Perspectieven in de moderne psychologie over geest en gedrag ................................................. 4
Biologisch perspectief – lichamelijke processen ................................................................................ 4
Cognitief perspectief: ontstaan van de psychologie - denkprocessen.......................................... 5
Behavioristisch perspectief – gedrag .................................................................................................... 6
Gehele persoon........................................................................................................................................... 6
Ontwikkelingsperspectief ......................................................................................................................... 8
Sociocultureel perspectief ........................................................................................................................ 8
Holistisch beeld .......................................................................................................................................... 9
Hoe kennis vergaren binnen de psychologie? ..................................................................................... 10
De wetenschappelijke methode: de 4 stappen ............................................................................... 11
Soorten Data verzamelen ...................................................................................................................... 12
Vertekeningen in psychologisch onderzoek beperken .................................................................. 14
Ethische kwesties in psychologisch onderzoek ............................................................................... 14
Link tussen bedrijfskunde en psychologie ............................................................................................ 15
Hoofdstuk 2: sensatie en perceptie........................................................................................................ 15
Inleiding - De verhouding tussen waarneming (perceptie) en buitenwereld (stimulatie). ......... 15
Sensatie en perceptie ............................................................................................................................. 15
Van simulatie naar sensatie ...................................................................................................................... 18
Indirecte toegang tot de werkelijkheid .............................................................................................. 18
Werking van zintuigen................................................................................................................................ 21
Verwerking van zintuigelijke informatie ............................................................................................ 21
Verschillende zintuigen ......................................................................................................................... 22
Het visuele systeem ................................................................................................................................ 24
0
, Het auditieve systeem – gehoorvermogen ....................................................................................... 26
Tastzin en pijn.......................................................................................................................................... 27
Zintuiglijke samenwerking en interpretatie ...................................................................................... 28
Grenzen van zintuigen ........................................................................................................................... 29
Van sensatie naar perceptie ..................................................................................................................... 29
Perceptuele verwerking in de hersenen ............................................................................................ 29
Theoretische verklaringen van perceptie .......................................................................................... 33
samenvatting ................................................................................................................................................ 36
Hoofdstuk 3: Leren en omgeving ........................................................................................................... 36
Inleiding ......................................................................................................................................................... 36
Wat is leren? ................................................................................................................................................. 37
Leren versus instinct .............................................................................................................................. 37
Leren verklaard ............................................................................................................................................ 40
Klassieke conditionering ....................................................................................................................... 40
Operante conditionering (= instrumenteel leren)............................................................................ 46
Cognitief leren = verandering in mentale processen ..................................................................... 57
Verschillende visies op leren ................................................................................................................ 60
Hoofdstuk 4: denken en intelligentie ..................................................................................................... 61
Geheugen ...................................................................................................................................................... 62
Geheugen heeft 3 stadia: ...................................................................................................................... 62
Soorten geheugen: impliciet vs. expliciet .......................................................................................... 64
De bouwstenen van ons denken ............................................................................................................. 65
Concepten ................................................................................................................................................. 65
schema ....................................................................................................................................................... 67
script .......................................................................................................................................................... 67
Denken en de hersenen......................................................................................................................... 69
Eigenschappen van een ‘goede denker’ ................................................................................................ 72
Problemen oplossen ............................................................................................................................... 72
Oordelen en beslissen ........................................................................................................................... 75
Creativiteit ................................................................................................................................................. 77
Intelligentie ................................................................................................................................................... 78
Meting van intelligentie ......................................................................................................................... 79
Bouwstenen van intelligentie ............................................................................................................... 81
Hoofdstuk 5: affect (motivatie, emotie & persoonlijkheid) ................................................................. 84
Wat is motivatie ........................................................................................................................................... 84
Wat motiveert ons? ................................................................................................................................ 84
Soorten motivatie .................................................................................................................................... 86
Onverwachte effecten van beloning........................................................................................................ 87
1
, Motivatietheoriën......................................................................................................................................... 87
Instincttheorie .......................................................................................................................................... 87
Drijfveertheorie ........................................................................................................................................ 88
Freud: Psychodynamische theorie....................................................................................................... 88
Humanistische theorie (Maslow) .......................................................................................................... 89
Zelfdeterminatietheorie (Deci & Ryan) ............................................................................................... 92
emoties .......................................................................................................................................................... 94
Onderdelen van emoties ....................................................................................................................... 94
De functie van emoties .......................................................................................................................... 94
Aantal emoties ......................................................................................................................................... 96
Universele expressie van emoties ....................................................................................................... 97
Waar komen emoties vandaan?........................................................................................................... 99
Verband tussen emoties en prestaties ............................................................................................101
Theorie rond emoties ...........................................................................................................................103
Persoonlijkheid...........................................................................................................................................105
Dispositionele benadering ..................................................................................................................105
benadering van situationisme ............................................................................................................106
Niet alleen individuen hebben persoonlijkheid .............................................................................107
Fundamentele attributiefout ...............................................................................................................108
Hoofdstuk 6: sociale psychologie ........................................................................................................ 109
Hoe beïnvloed de sociale situatie ons gedrag ? ...............................................................................110
De invloed van sociale gedragsnormen ..........................................................................................110
Invloed van de ander............................................................................................................................112
Hoe vormen we een oordeel over anderen? ......................................................................................121
Wat is sociale werkelijkheid? .............................................................................................................121
Interpersoonlijke aantrekkingskracht ...............................................................................................122
Attributietheorie: oorzaken toeschrijven aan gedrag...................................................................125
Vorming van ooroordelen ...................................................................................................................126
Hoe creëren systemen situaties die het gedrag beïnvloeden? ......................................................127
Samenvattend.......................................................................................................................................... 130
VOORBEELDVRAGEN ...............................................................................................................................131
meerkeuze...............................................................................................................................................131
Open vragen ...........................................................................................................................................132
2
, Hoofdstuk 1: Geest, gedrag en de psychologische
wetenschap
Inleiding
Geestelijke aandoeningen en psychoanalyse zijn een groot deel van psychologie, maar
psychologie is geen psychiatrie
Psychoanalyse = een psychologische theorie en therapievorm, ontwikkeld door Sigmund
Freud, die zich richt op het onbewuste, innerlijke conflicten en de invloed van vroegere
ervaringen op gedrag en emoties.
Psychiatrie= Medische specialisme in de behandeling van geestelijke en gedragsmatige
problemen, meestal met behulp van geneesmiddelen.
Wat is psychologie?
Letterlijk gaat psychologie over de studie van de geest. Breder spreken we over de
wetenschap van gedrag (1) en geestelijke processen (2) alsook de relatie tussen beide.
1) Wetenschap van gedrag gaat over de extern waarneembare processen
o Voorbeelden: praten, lopen, kopen, pesten, ontslag nemen, …
2) De geestelijke processen zijn intern en dus niet waarneembaar
o Voorbeelden: denken, voelen, onthouden, motivatie, …
Hoe gaat gedrag beïnvloeden wat je gaat denken en hoe gaan gedachten zich vertalen
naar gedragingen
Toepassingsgebieden
Onderwijs: CLB
Bedrijfsleven: advies over aanwerving van personeel
Sport : mental coach
Gevangenissen: advies over vrijlating van gedetineerden, verslavingen, trauma
Politiek: voorspellen van stemgedrag
Reclame: voorspellen hoe een campagne een bepaalde doelgroep maximaal bereikt
Marketing: voorspellen van koopgedrag
o Voorbeelden: in het logo van Nike en Danone zien we iets dat lijkt op ene lachend
gezicht en dat dat gevoel nemen we over
Gezondheidszorg: diagnose en behandeling van geestesziekten, maar ook vb.: patiënten
begeleiding bij palliatieve zorg
Om zicht te krijgen op de interne processen moeten we innovatief zijn in technieken die
we gebruiken om kennis te verwerven, vandaar dat heel wat onderzoeksmethoden hun
oorsprong vinden in de psychologie
Hypothese: Als een kaart aan de ene kant een ster heeft, heeft hij aan
de andere kant een even getal.
Welke twee kaarten moet je omdraaien om te controleren of de regel
waar is?
We proberen bewijs te zoeken voor de regel die gesteld is dus we zijn geneigd te
zeggen ‘ster’ en ‘4’
Het zit in onze natuur om bevestiging te zoeken van wat we denken, het zou beter zijn
om tegenbewijs te zoeken.
3
Psychologie
2024-2025, KUL (Antwerpen)
inhoudstafel
Hoofdstuk 1: Geest, gedrag en de psychologische wetenschap........................................................ 3
Inleiding ............................................................................................................................................................ 3
Wat is psychologie? ....................................................................................................................................... 3
Toepassingsgebieden ............................................................................................................................... 3
Psychologie psychologisch gebabbel.............................................................................................. 4
6 Perspectieven in de moderne psychologie over geest en gedrag ................................................. 4
Biologisch perspectief – lichamelijke processen ................................................................................ 4
Cognitief perspectief: ontstaan van de psychologie - denkprocessen.......................................... 5
Behavioristisch perspectief – gedrag .................................................................................................... 6
Gehele persoon........................................................................................................................................... 6
Ontwikkelingsperspectief ......................................................................................................................... 8
Sociocultureel perspectief ........................................................................................................................ 8
Holistisch beeld .......................................................................................................................................... 9
Hoe kennis vergaren binnen de psychologie? ..................................................................................... 10
De wetenschappelijke methode: de 4 stappen ............................................................................... 11
Soorten Data verzamelen ...................................................................................................................... 12
Vertekeningen in psychologisch onderzoek beperken .................................................................. 14
Ethische kwesties in psychologisch onderzoek ............................................................................... 14
Link tussen bedrijfskunde en psychologie ............................................................................................ 15
Hoofdstuk 2: sensatie en perceptie........................................................................................................ 15
Inleiding - De verhouding tussen waarneming (perceptie) en buitenwereld (stimulatie). ......... 15
Sensatie en perceptie ............................................................................................................................. 15
Van simulatie naar sensatie ...................................................................................................................... 18
Indirecte toegang tot de werkelijkheid .............................................................................................. 18
Werking van zintuigen................................................................................................................................ 21
Verwerking van zintuigelijke informatie ............................................................................................ 21
Verschillende zintuigen ......................................................................................................................... 22
Het visuele systeem ................................................................................................................................ 24
0
, Het auditieve systeem – gehoorvermogen ....................................................................................... 26
Tastzin en pijn.......................................................................................................................................... 27
Zintuiglijke samenwerking en interpretatie ...................................................................................... 28
Grenzen van zintuigen ........................................................................................................................... 29
Van sensatie naar perceptie ..................................................................................................................... 29
Perceptuele verwerking in de hersenen ............................................................................................ 29
Theoretische verklaringen van perceptie .......................................................................................... 33
samenvatting ................................................................................................................................................ 36
Hoofdstuk 3: Leren en omgeving ........................................................................................................... 36
Inleiding ......................................................................................................................................................... 36
Wat is leren? ................................................................................................................................................. 37
Leren versus instinct .............................................................................................................................. 37
Leren verklaard ............................................................................................................................................ 40
Klassieke conditionering ....................................................................................................................... 40
Operante conditionering (= instrumenteel leren)............................................................................ 46
Cognitief leren = verandering in mentale processen ..................................................................... 57
Verschillende visies op leren ................................................................................................................ 60
Hoofdstuk 4: denken en intelligentie ..................................................................................................... 61
Geheugen ...................................................................................................................................................... 62
Geheugen heeft 3 stadia: ...................................................................................................................... 62
Soorten geheugen: impliciet vs. expliciet .......................................................................................... 64
De bouwstenen van ons denken ............................................................................................................. 65
Concepten ................................................................................................................................................. 65
schema ....................................................................................................................................................... 67
script .......................................................................................................................................................... 67
Denken en de hersenen......................................................................................................................... 69
Eigenschappen van een ‘goede denker’ ................................................................................................ 72
Problemen oplossen ............................................................................................................................... 72
Oordelen en beslissen ........................................................................................................................... 75
Creativiteit ................................................................................................................................................. 77
Intelligentie ................................................................................................................................................... 78
Meting van intelligentie ......................................................................................................................... 79
Bouwstenen van intelligentie ............................................................................................................... 81
Hoofdstuk 5: affect (motivatie, emotie & persoonlijkheid) ................................................................. 84
Wat is motivatie ........................................................................................................................................... 84
Wat motiveert ons? ................................................................................................................................ 84
Soorten motivatie .................................................................................................................................... 86
Onverwachte effecten van beloning........................................................................................................ 87
1
, Motivatietheoriën......................................................................................................................................... 87
Instincttheorie .......................................................................................................................................... 87
Drijfveertheorie ........................................................................................................................................ 88
Freud: Psychodynamische theorie....................................................................................................... 88
Humanistische theorie (Maslow) .......................................................................................................... 89
Zelfdeterminatietheorie (Deci & Ryan) ............................................................................................... 92
emoties .......................................................................................................................................................... 94
Onderdelen van emoties ....................................................................................................................... 94
De functie van emoties .......................................................................................................................... 94
Aantal emoties ......................................................................................................................................... 96
Universele expressie van emoties ....................................................................................................... 97
Waar komen emoties vandaan?........................................................................................................... 99
Verband tussen emoties en prestaties ............................................................................................101
Theorie rond emoties ...........................................................................................................................103
Persoonlijkheid...........................................................................................................................................105
Dispositionele benadering ..................................................................................................................105
benadering van situationisme ............................................................................................................106
Niet alleen individuen hebben persoonlijkheid .............................................................................107
Fundamentele attributiefout ...............................................................................................................108
Hoofdstuk 6: sociale psychologie ........................................................................................................ 109
Hoe beïnvloed de sociale situatie ons gedrag ? ...............................................................................110
De invloed van sociale gedragsnormen ..........................................................................................110
Invloed van de ander............................................................................................................................112
Hoe vormen we een oordeel over anderen? ......................................................................................121
Wat is sociale werkelijkheid? .............................................................................................................121
Interpersoonlijke aantrekkingskracht ...............................................................................................122
Attributietheorie: oorzaken toeschrijven aan gedrag...................................................................125
Vorming van ooroordelen ...................................................................................................................126
Hoe creëren systemen situaties die het gedrag beïnvloeden? ......................................................127
Samenvattend.......................................................................................................................................... 130
VOORBEELDVRAGEN ...............................................................................................................................131
meerkeuze...............................................................................................................................................131
Open vragen ...........................................................................................................................................132
2
, Hoofdstuk 1: Geest, gedrag en de psychologische
wetenschap
Inleiding
Geestelijke aandoeningen en psychoanalyse zijn een groot deel van psychologie, maar
psychologie is geen psychiatrie
Psychoanalyse = een psychologische theorie en therapievorm, ontwikkeld door Sigmund
Freud, die zich richt op het onbewuste, innerlijke conflicten en de invloed van vroegere
ervaringen op gedrag en emoties.
Psychiatrie= Medische specialisme in de behandeling van geestelijke en gedragsmatige
problemen, meestal met behulp van geneesmiddelen.
Wat is psychologie?
Letterlijk gaat psychologie over de studie van de geest. Breder spreken we over de
wetenschap van gedrag (1) en geestelijke processen (2) alsook de relatie tussen beide.
1) Wetenschap van gedrag gaat over de extern waarneembare processen
o Voorbeelden: praten, lopen, kopen, pesten, ontslag nemen, …
2) De geestelijke processen zijn intern en dus niet waarneembaar
o Voorbeelden: denken, voelen, onthouden, motivatie, …
Hoe gaat gedrag beïnvloeden wat je gaat denken en hoe gaan gedachten zich vertalen
naar gedragingen
Toepassingsgebieden
Onderwijs: CLB
Bedrijfsleven: advies over aanwerving van personeel
Sport : mental coach
Gevangenissen: advies over vrijlating van gedetineerden, verslavingen, trauma
Politiek: voorspellen van stemgedrag
Reclame: voorspellen hoe een campagne een bepaalde doelgroep maximaal bereikt
Marketing: voorspellen van koopgedrag
o Voorbeelden: in het logo van Nike en Danone zien we iets dat lijkt op ene lachend
gezicht en dat dat gevoel nemen we over
Gezondheidszorg: diagnose en behandeling van geestesziekten, maar ook vb.: patiënten
begeleiding bij palliatieve zorg
Om zicht te krijgen op de interne processen moeten we innovatief zijn in technieken die
we gebruiken om kennis te verwerven, vandaar dat heel wat onderzoeksmethoden hun
oorsprong vinden in de psychologie
Hypothese: Als een kaart aan de ene kant een ster heeft, heeft hij aan
de andere kant een even getal.
Welke twee kaarten moet je omdraaien om te controleren of de regel
waar is?
We proberen bewijs te zoeken voor de regel die gesteld is dus we zijn geneigd te
zeggen ‘ster’ en ‘4’
Het zit in onze natuur om bevestiging te zoeken van wat we denken, het zou beter zijn
om tegenbewijs te zoeken.
3
