Inhoud
LES 1 .........................................................................................................................................................................3
1 Introductie ..........................................................................................................................................................3
Wat is embryologie? ...........................................................................................................................................3
Teratogenen .......................................................................................................................................................3
2 Gametogenese ...................................................................................................................................................4
Oögenese ..........................................................................................................................................................4
Non-disjunctie tijdens de meiose .......................................................................................................................6
Spermatogenese ...............................................................................................................................................6
Sv: spermatogenese vs oogenese ......................................................................................................................6
3 Fertilisatie ...........................................................................................................................................................7
Meiotische gebeurtenissen tijdens de ovariële cyclus .........................................................................................7
Bevruchting .......................................................................................................................................................7
4 De klievingen ......................................................................................................................................................8
Overzicht v zygote tot blastocyste: de klievingen .................................................................................................8
Samenvatting: de klievingen ...............................................................................................................................9
5 Biomedische toepassingen: in vitro fertilisatie ...................................................................................................10
Vergelijking van het proces v natuurlijke en in vitro bevruchting .........................................................................10
Biomedische toepassingen ..............................................................................................................................10
Les 2-3: ontwikkelingen in de 2de-4de week ................................................................................................................11
Samenvatting van vorige les .................................................................................................................................11
1. Implantatie ...............................................................................................................................................11
Stadia van implantatie .....................................................................................................................................11
Ontwikkeling vd chorionholte ...........................................................................................................................13
Ontwikkeling definitieve dooierzak ...................................................................................................................13
Ontwikkeling van de chorionvilli in biomedische toepassingen .........................................................................15
Tweelingen en siamese tweelingen...................................................................................................................15
Ontwikkeling vd uteroplacentaire circulatie ......................................................................................................16
2. Gastrulatie (dag 15-21 na bevruchting) ......................................................................................................16
Ingressie van epiblastcellen (ectoderm, mesoderm, endoderm) .......................................................................16
Omvorming chorda uitsteeksel ........................................................................................................................17
3. Bestemming vd 3 kiembladen: differentiatie vh mesoderm .........................................................................18
De buitenste ectodermale buis (huid) en binnenste endodermale buis (darm) worden gevormd door body folding
.......................................................................................................................................................................18
Craniale en caudale delen vh paraxiale mesoderm zijn georganiseerd in somitomeren......................................19
3.Bestemming vd 3 kiembladen: differentiatie vh ectoderm (neurulatie) ...............................................................19
Bestemming vh ectoderm: neurulatie – dag 19-22 ............................................................................................19
Samenvatting: het ectoderm - neurulatie – dag 19-22 ......................................................................................20
1
, 3.Bestemming vd 3 kiembladen: differentiatie vd prechordale plaat ......................................................................20
Prechordale plaat: dag 17 ................................................................................................................................20
3.Bestemming vd 3 kiembladen: differentiatie vh extra-embryonaal mesoderm ....................................................20
4. De plooivorming (v/e platte kiemschijf naar primitieve lichaamsvorm, wk 4) ...............................................21
Plooivorming (4de week): oorzaken voor het vouwen vh embryo .........................................................................21
Proces v vouwing dat embryo transformeert v plat embryonaal schijfje nr 3dim buis-in-een-buis lichaamsplan .21
Plooivorming (4de week): gevolgen vd cephalocaudale plooien ..........................................................................22
Proces v vouwing dat embryo transformeert v plat embryonaal schijfje nr 3dim buis-in-een-buis lichaamsplan .22
5. Groei week 4 tot week 8 .............................................................................................................................24
Ontstaan vd navelstreng ..................................................................................................................................24
LES 4-5: embryologie vh bewegingsstelsel ................................................................................................................25
1. Derivaten vh paraxiale mesoderm ..............................................................................................................25
2. Ontwikkeling vd wervels ............................................................................................................................25
Principes en definities: botvorming en ossificatie .............................................................................................25
Samenvatting: ontw vd wervels, ruggenmergzenuwen, nucleus pulposus .........................................................27
3. Ontwikkeling vd ribben en het sternum en de clavicula...............................................................................27
Ontwikkeling vd ribben.....................................................................................................................................27
Ontwikkeling vh sternum..................................................................................................................................28
Ontwikkeling clavicula .....................................................................................................................................28
Samenvatting ontw v ribben, sternum, clavicula ...............................................................................................28
4. Ontwikkeling vd schedel ............................................................................................................................28
Schedel vergelijking vis en mens: ontwikkeling vd viscerocranium ....................................................................29
Schedelbasis ...................................................................................................................................................30
Os temporale...................................................................................................................................................30
Desmocranium ................................................................................................................................................30
5. Ontwikkeling vd ledematen........................................................................................................................31
Ledematen ......................................................................................................................................................31
Ledemaatspieren.............................................................................................................................................33
Spieren vd lichaamswand ................................................................................................................................33
Rotatie vd ledematen .......................................................................................................................................35
6. Spieren vh kopgebied ................................................................................................................................35
Oorsprong spieren vh kopgebied ......................................................................................................................35
De pharynxboogspieren ...................................................................................................................................36
7. Vorming vh diafragma en congenitale hernia diafragmatica ........................................................................36
Complexe vorming vh diafragma ......................................................................................................................36
Innervatie v diafragma......................................................................................................................................37
Congenitale hernia diafragmatica ....................................................................................................................37
2
,LES 1
1 Introductie
Wat is embryologie?
Bestudeerd de gametogenese, ontw v bevruchte eicel en teratogenese
Congenitale afwijkingen zijn nt noodzakelijk erfelijk, vaak ontwikkelingsstoornissen oiv TERATOGENEN
- Thalidomide (softenon) en DES zijn bekende vb
Timing in ontwikkeling vd mens
Zwangerschapsduur (gestational age): 40 weken (vanaf 1ste dag vd laatste
menstruatie)
Ontwikkelingsleeftijd (fertilization age): 38 weken (vanaf 1ste dag vd
bevruchting)
0-2 wk: bevruchting tot bilaminaire kiemschijf (pre-organogenese)
Embryonale periode:
3-4 wk: bilaminaire kiemschijf tot primitieve lichaamsvorm
3-8 wk: organogenese
Foetale periode:
9-38 wk: vnl groei
Primitieve lichaamsvorm bij de vertebraten
Zeer gelijkaardig in eerste stadia
Wet van Baer: algemene kenmerken die een soort deelt met andere vertebraten verschijnen vroeger in het embryo dan
de kenmerken die specifiek zijn vo de betreffende soort
Teratogenen
Vatbaarheid voor teratogenese voor orgaansystemen:
Teratogenen = schadelijke omgevingsfactoren (bv pharmaca, alcohol, nicotine, tekort aan foliumzuur (verstoort
aanleg vh zenuwstelsel)…)
Bv gespleten lip (door roken en alcohol)
3
, 2 Gametogenese
Spermatogenese en oogenese: differentiatie vd primordiale geslachtscellen (PGC) tot spermatozoa en rijpe oocyten
Gametogenesis: vgl spermatog en oog
Man:
- PGC’s slapend tot puberteit, worden dan pas door mitose
spermatogonia
- Volwassen: spermatogonia produceren primaire
spermatocyten: ondergaan meiose en spermatogenese
- Primaire spermatocyt => 2 secundaire spermatocyten => elk 2
spermatozoën
- 4 functionele gameten per prim spermatocyt
Vrouw:
- Foetale periode: PGC’s => oogonia => mitose => meiose =>
primaire oöcyten
- Blijven in profase I tot start menstruatiecyclus
- => secundaire oöcyt + 1ste poollichaam
- Sec oöcyt => definitieve oöcyt + 2de poollichaam
- 1 enkele functionele gameet per prim oöcyt
PGC’s ontstaan 4 wk na bevruchting:
- Als groepje cellen in extra-embryonale mesoderm op achterste deel vd dooierzak
- Tijdens migratie nr urogenitale plooi delen PGC’s zich 8-9x
Sacrococcygeale teratomen
- Meest voorkomende tumoren bij pasgeborenen, groeien uit PGC’s, 4x vaker bij vrouwen
Belangrijkste verschillen tuss oog en spermatog
- Efficientie spermatogenese tov oogenese
- Timing meiose I
- Gelimiteerde stock eicellen vs blijvende mitose bij man
Oögenese
- Definitieve voorraad oöcyten
- Verloopt geleidelijk en in fasen
- Primaire oocyt is in rust tot aan ovariële cyclus
- Meiose I afgewerkt tijdens ovariële cyclus
- Meiose II afgewerkt indien bevruchting
- Per ovariële cyclus: 10 a 15 follikels geactiveerd, slecht 1 rijpe follikel (follikelatresie)
- Rijpe eicel is grote immobiele cel
4
LES 1 .........................................................................................................................................................................3
1 Introductie ..........................................................................................................................................................3
Wat is embryologie? ...........................................................................................................................................3
Teratogenen .......................................................................................................................................................3
2 Gametogenese ...................................................................................................................................................4
Oögenese ..........................................................................................................................................................4
Non-disjunctie tijdens de meiose .......................................................................................................................6
Spermatogenese ...............................................................................................................................................6
Sv: spermatogenese vs oogenese ......................................................................................................................6
3 Fertilisatie ...........................................................................................................................................................7
Meiotische gebeurtenissen tijdens de ovariële cyclus .........................................................................................7
Bevruchting .......................................................................................................................................................7
4 De klievingen ......................................................................................................................................................8
Overzicht v zygote tot blastocyste: de klievingen .................................................................................................8
Samenvatting: de klievingen ...............................................................................................................................9
5 Biomedische toepassingen: in vitro fertilisatie ...................................................................................................10
Vergelijking van het proces v natuurlijke en in vitro bevruchting .........................................................................10
Biomedische toepassingen ..............................................................................................................................10
Les 2-3: ontwikkelingen in de 2de-4de week ................................................................................................................11
Samenvatting van vorige les .................................................................................................................................11
1. Implantatie ...............................................................................................................................................11
Stadia van implantatie .....................................................................................................................................11
Ontwikkeling vd chorionholte ...........................................................................................................................13
Ontwikkeling definitieve dooierzak ...................................................................................................................13
Ontwikkeling van de chorionvilli in biomedische toepassingen .........................................................................15
Tweelingen en siamese tweelingen...................................................................................................................15
Ontwikkeling vd uteroplacentaire circulatie ......................................................................................................16
2. Gastrulatie (dag 15-21 na bevruchting) ......................................................................................................16
Ingressie van epiblastcellen (ectoderm, mesoderm, endoderm) .......................................................................16
Omvorming chorda uitsteeksel ........................................................................................................................17
3. Bestemming vd 3 kiembladen: differentiatie vh mesoderm .........................................................................18
De buitenste ectodermale buis (huid) en binnenste endodermale buis (darm) worden gevormd door body folding
.......................................................................................................................................................................18
Craniale en caudale delen vh paraxiale mesoderm zijn georganiseerd in somitomeren......................................19
3.Bestemming vd 3 kiembladen: differentiatie vh ectoderm (neurulatie) ...............................................................19
Bestemming vh ectoderm: neurulatie – dag 19-22 ............................................................................................19
Samenvatting: het ectoderm - neurulatie – dag 19-22 ......................................................................................20
1
, 3.Bestemming vd 3 kiembladen: differentiatie vd prechordale plaat ......................................................................20
Prechordale plaat: dag 17 ................................................................................................................................20
3.Bestemming vd 3 kiembladen: differentiatie vh extra-embryonaal mesoderm ....................................................20
4. De plooivorming (v/e platte kiemschijf naar primitieve lichaamsvorm, wk 4) ...............................................21
Plooivorming (4de week): oorzaken voor het vouwen vh embryo .........................................................................21
Proces v vouwing dat embryo transformeert v plat embryonaal schijfje nr 3dim buis-in-een-buis lichaamsplan .21
Plooivorming (4de week): gevolgen vd cephalocaudale plooien ..........................................................................22
Proces v vouwing dat embryo transformeert v plat embryonaal schijfje nr 3dim buis-in-een-buis lichaamsplan .22
5. Groei week 4 tot week 8 .............................................................................................................................24
Ontstaan vd navelstreng ..................................................................................................................................24
LES 4-5: embryologie vh bewegingsstelsel ................................................................................................................25
1. Derivaten vh paraxiale mesoderm ..............................................................................................................25
2. Ontwikkeling vd wervels ............................................................................................................................25
Principes en definities: botvorming en ossificatie .............................................................................................25
Samenvatting: ontw vd wervels, ruggenmergzenuwen, nucleus pulposus .........................................................27
3. Ontwikkeling vd ribben en het sternum en de clavicula...............................................................................27
Ontwikkeling vd ribben.....................................................................................................................................27
Ontwikkeling vh sternum..................................................................................................................................28
Ontwikkeling clavicula .....................................................................................................................................28
Samenvatting ontw v ribben, sternum, clavicula ...............................................................................................28
4. Ontwikkeling vd schedel ............................................................................................................................28
Schedel vergelijking vis en mens: ontwikkeling vd viscerocranium ....................................................................29
Schedelbasis ...................................................................................................................................................30
Os temporale...................................................................................................................................................30
Desmocranium ................................................................................................................................................30
5. Ontwikkeling vd ledematen........................................................................................................................31
Ledematen ......................................................................................................................................................31
Ledemaatspieren.............................................................................................................................................33
Spieren vd lichaamswand ................................................................................................................................33
Rotatie vd ledematen .......................................................................................................................................35
6. Spieren vh kopgebied ................................................................................................................................35
Oorsprong spieren vh kopgebied ......................................................................................................................35
De pharynxboogspieren ...................................................................................................................................36
7. Vorming vh diafragma en congenitale hernia diafragmatica ........................................................................36
Complexe vorming vh diafragma ......................................................................................................................36
Innervatie v diafragma......................................................................................................................................37
Congenitale hernia diafragmatica ....................................................................................................................37
2
,LES 1
1 Introductie
Wat is embryologie?
Bestudeerd de gametogenese, ontw v bevruchte eicel en teratogenese
Congenitale afwijkingen zijn nt noodzakelijk erfelijk, vaak ontwikkelingsstoornissen oiv TERATOGENEN
- Thalidomide (softenon) en DES zijn bekende vb
Timing in ontwikkeling vd mens
Zwangerschapsduur (gestational age): 40 weken (vanaf 1ste dag vd laatste
menstruatie)
Ontwikkelingsleeftijd (fertilization age): 38 weken (vanaf 1ste dag vd
bevruchting)
0-2 wk: bevruchting tot bilaminaire kiemschijf (pre-organogenese)
Embryonale periode:
3-4 wk: bilaminaire kiemschijf tot primitieve lichaamsvorm
3-8 wk: organogenese
Foetale periode:
9-38 wk: vnl groei
Primitieve lichaamsvorm bij de vertebraten
Zeer gelijkaardig in eerste stadia
Wet van Baer: algemene kenmerken die een soort deelt met andere vertebraten verschijnen vroeger in het embryo dan
de kenmerken die specifiek zijn vo de betreffende soort
Teratogenen
Vatbaarheid voor teratogenese voor orgaansystemen:
Teratogenen = schadelijke omgevingsfactoren (bv pharmaca, alcohol, nicotine, tekort aan foliumzuur (verstoort
aanleg vh zenuwstelsel)…)
Bv gespleten lip (door roken en alcohol)
3
, 2 Gametogenese
Spermatogenese en oogenese: differentiatie vd primordiale geslachtscellen (PGC) tot spermatozoa en rijpe oocyten
Gametogenesis: vgl spermatog en oog
Man:
- PGC’s slapend tot puberteit, worden dan pas door mitose
spermatogonia
- Volwassen: spermatogonia produceren primaire
spermatocyten: ondergaan meiose en spermatogenese
- Primaire spermatocyt => 2 secundaire spermatocyten => elk 2
spermatozoën
- 4 functionele gameten per prim spermatocyt
Vrouw:
- Foetale periode: PGC’s => oogonia => mitose => meiose =>
primaire oöcyten
- Blijven in profase I tot start menstruatiecyclus
- => secundaire oöcyt + 1ste poollichaam
- Sec oöcyt => definitieve oöcyt + 2de poollichaam
- 1 enkele functionele gameet per prim oöcyt
PGC’s ontstaan 4 wk na bevruchting:
- Als groepje cellen in extra-embryonale mesoderm op achterste deel vd dooierzak
- Tijdens migratie nr urogenitale plooi delen PGC’s zich 8-9x
Sacrococcygeale teratomen
- Meest voorkomende tumoren bij pasgeborenen, groeien uit PGC’s, 4x vaker bij vrouwen
Belangrijkste verschillen tuss oog en spermatog
- Efficientie spermatogenese tov oogenese
- Timing meiose I
- Gelimiteerde stock eicellen vs blijvende mitose bij man
Oögenese
- Definitieve voorraad oöcyten
- Verloopt geleidelijk en in fasen
- Primaire oocyt is in rust tot aan ovariële cyclus
- Meiose I afgewerkt tijdens ovariële cyclus
- Meiose II afgewerkt indien bevruchting
- Per ovariële cyclus: 10 a 15 follikels geactiveerd, slecht 1 rijpe follikel (follikelatresie)
- Rijpe eicel is grote immobiele cel
4
