EMOTIONELE ONTWIKKELING IN
VERBINDING
Theoretische refl ectie: leerpaden
LEERPAD 1: EMOTIONELE ONTWIKKELING IN VERBINDING: STRESSTOLERANTIEVENSTER
Introductie
Verwachtingen
Wat is 'het stresstolerantievenster'? Leg uit.
Pas het stresstolerantievenster toe op deze casus:
Erik is een man met een verstandelijke beperking en ASS. Hij woont in een groep en heeft vaak last van
de geluiden die anderen maken en van de zaken die zij doen die voor hem niet kloppen. Zijn spanning
loopt vaak hoog op. Hij bromt dan en slaat zichzelf. Hij wordt uit zichzelf zelden rustig. Hij komt tot rust
als de begeleider zijn handen vastneemt en bij hem blijft. Soms slaat hij ook anderen. De begeleiding
zondert hem soms af omwille van de veiligheid. Hij blijft in afzondering roepen en slaan tot de
begeleider terug bij hemt komt. De begeleiders vinden het soms moeilijk om om te gaan met het
gedrag van Erik en met het voortdurende brommend geluid. Ze vertellen er veel over tegen elkaar op
de teamvergadering.
Waarom dit leerpad?
Om verbinding te maken met kwetsbare mensen zijn stressregulatie en mentaliseren essentiële
concepten. Om de ander te begrijpen en te zien waar gedrag vandaan kan komen, is het nodig om ook
te reflecteren over jezelf. Dan pas kan je komen tot echte verbinding en afstemming op emotionele
noden en behoeften. Dit maakt mentaliseren een veilige basis voor wederzijdse emotionele
beschikbaarheid.
1
,Stresstolerantievenster
3.1 HET TOLERANTIEVENSTER VOOR STRESS OF EMOTIONELE AROUSAL (P. 190-193)
Emotionele arousal = verwijst naar de mate van opwinding of activatie van het
zenuwstelsel in reactie op een emotionele prikkel. Het kan variëren van laag (bijvoorbeeld
kalmte of ontspanning) tot hoog (zoals extreme angst of opwinding).
We kunnen door in contact te staan met kinderen/jongeren/colleg’a en ouders besmet
geraken met hun stress en emoties.
Het tolerantievenster = leidt tot (h)erkenning en geruststelling.
Het tolerantievenster = belangrijk middel om hv, andere zorgfiguren of kinderen en jongeren
te steunen bij het in kaart brengen en normaliseren van hun stress.
Het tolerantievenster helpt om de intensiteit van emotionele arousal of stress die iemand
optimaal vindt en kan verdragen in kaart te brengen.
Cultuur van bespreekbaarheid: stress hoort erbij. Preventief werken tav burn-out & secundaire
traumatisering.
Het is zeer individueel, de ene heeft sneller stress dan de andere.
Verschillende intensiteiten van stress:
1. Rode alarmzone = spanning blijft stijgen, hyperarousal, overgevoeligheid,
toxisch
Risico: dat je bovenaan buiten jouw tolerantievenster belandt
Je kan de spanning niet meer verdragen
Actie-reactiespiraal: van vechten, vluchten of bevriezen
2. Oranje zone = intense spanning, te verdragen
Je wordt alerter en scherper
Belangrijk: tijdig stilstaan kost moeite om te reageren
Ruimte voorzien om te recupereren, zodat je terugkeert naar de groene zone
3. Groene comfortzone = positieve stress
Herstel van de geleverde inspanning verloopt vlot
Je hebt de nodige energie om je opnieuw te engageren
Je ervaart een positieve flow
4. Lichtblauwe zone = energie raakt stillaan op, minder alert
2
, Het is mogelijk dat je je afsluit van jouw emoties en/of van prikkels van buitenaf
in een poging om tot rust te komen
Indien je je hiervan bewust bent = dan kan je bijtanken/vitaliseren, zodat je terug
in de groene zone terechtkomt.
o Dit kan door aandacht te schenken aan wat je zelf nodig hebt of
o Door te zoeken naar hulpbronnen (bv. mensen rondom je, steun, iem die
tijdelijk overneemt…)
5. Donkerblauwe zone = verlies van vitaliteit, terugtrekken in jezelf
Je raakt meer en meer leeg, je ziet geen uitweg meer
Risico: je belandt onderaan buiten het tolerantievenster
Toenemende hypoarousal leidt tot verlies van vitaliteit en terugtrekken in jezelf
Risico: op onderwerping en/of ‘passief bevriezen’
o = schocktoenstand waarbij overleven zoveel mogelijk enegrie gespraard
wordt en je reptielbrein actief wordt.
o Je komt als het ware in een soort ‘verdoofde winterslaap’ terecht
3.2 EFFECT VAN DE VERSCHILLENDE ZONES OP DE VERBINDING TUSSEN BUIKGEVOEL EN
REFLECTEREND HOOFD: VOELEN, DENKEN EN TIJDSBELEVING. (P. 194-198)
Wanneer er sprake is van ‘buiten jouw tolerantievenster gaan’ = betekent dit dat je in de rode
of donkerblauwe zone van toxische onverdraagbare stress terechtgekomen bent.
Perry & Salavitz ontwikkelden een continuüm van arousal
Continuüm van arousal = verwijst naar de schaal waarop arousal varieert van een
extreem lage tot een extreem hoge staat van opwinding.
Ze schenken zowel aandacht aan de interne gevoelsmatige toestand, het gevoel van
tijd en aan de gehanteerde cognitieve stijl
Overgang van de oranje naar de rode zone:
Bij deze overgang zien we 2 dynamieken:
o Het effect van een dreigende acute situatie
Je beseft meestal zelf dat je een uitweg en ondersteuning nodig hebt
o En het gevolg van erosie
Wanneer je telkens opnieuw of gedurende langere tijd in contact
komt met uitdagend en/of grensoverschrijdend gedrag, zonder een
echte uitbarsting, verzeil je mogelijk stap voor stap in de rode zone.
= sluipend proces
Rode alarmzone Spanning stijgt nog meer en je hebt het gevoel dat je invloed
verliest.
= verbroken
Je raakt verzeilt bovenaan buiten je tolerantievenster.
verbinding en
Dit tast je tijdsgevoel aan: alsof de tijd stilstaat of voorbijschiet.
evenwicht tussen
buik en hoofd
Angst = intens kan leiden tot paniek, waardoor je
‘buikgevoel’ de regie overneemt en de verbinding met jouw
‘reflecterend hoofd’ verbroken wordt.
Je slaagt er niet meer in om helder na te denken, waarbij er
bewustzijnsvernauwing ontstaat.
Dit kan leiden tot een onmiddellijke verdedigingsreactie en een
actie-reactiespiraal leiden in een poging om de situatie te
controleren (= vechten) of vermijden (=vluchten)
3
VERBINDING
Theoretische refl ectie: leerpaden
LEERPAD 1: EMOTIONELE ONTWIKKELING IN VERBINDING: STRESSTOLERANTIEVENSTER
Introductie
Verwachtingen
Wat is 'het stresstolerantievenster'? Leg uit.
Pas het stresstolerantievenster toe op deze casus:
Erik is een man met een verstandelijke beperking en ASS. Hij woont in een groep en heeft vaak last van
de geluiden die anderen maken en van de zaken die zij doen die voor hem niet kloppen. Zijn spanning
loopt vaak hoog op. Hij bromt dan en slaat zichzelf. Hij wordt uit zichzelf zelden rustig. Hij komt tot rust
als de begeleider zijn handen vastneemt en bij hem blijft. Soms slaat hij ook anderen. De begeleiding
zondert hem soms af omwille van de veiligheid. Hij blijft in afzondering roepen en slaan tot de
begeleider terug bij hemt komt. De begeleiders vinden het soms moeilijk om om te gaan met het
gedrag van Erik en met het voortdurende brommend geluid. Ze vertellen er veel over tegen elkaar op
de teamvergadering.
Waarom dit leerpad?
Om verbinding te maken met kwetsbare mensen zijn stressregulatie en mentaliseren essentiële
concepten. Om de ander te begrijpen en te zien waar gedrag vandaan kan komen, is het nodig om ook
te reflecteren over jezelf. Dan pas kan je komen tot echte verbinding en afstemming op emotionele
noden en behoeften. Dit maakt mentaliseren een veilige basis voor wederzijdse emotionele
beschikbaarheid.
1
,Stresstolerantievenster
3.1 HET TOLERANTIEVENSTER VOOR STRESS OF EMOTIONELE AROUSAL (P. 190-193)
Emotionele arousal = verwijst naar de mate van opwinding of activatie van het
zenuwstelsel in reactie op een emotionele prikkel. Het kan variëren van laag (bijvoorbeeld
kalmte of ontspanning) tot hoog (zoals extreme angst of opwinding).
We kunnen door in contact te staan met kinderen/jongeren/colleg’a en ouders besmet
geraken met hun stress en emoties.
Het tolerantievenster = leidt tot (h)erkenning en geruststelling.
Het tolerantievenster = belangrijk middel om hv, andere zorgfiguren of kinderen en jongeren
te steunen bij het in kaart brengen en normaliseren van hun stress.
Het tolerantievenster helpt om de intensiteit van emotionele arousal of stress die iemand
optimaal vindt en kan verdragen in kaart te brengen.
Cultuur van bespreekbaarheid: stress hoort erbij. Preventief werken tav burn-out & secundaire
traumatisering.
Het is zeer individueel, de ene heeft sneller stress dan de andere.
Verschillende intensiteiten van stress:
1. Rode alarmzone = spanning blijft stijgen, hyperarousal, overgevoeligheid,
toxisch
Risico: dat je bovenaan buiten jouw tolerantievenster belandt
Je kan de spanning niet meer verdragen
Actie-reactiespiraal: van vechten, vluchten of bevriezen
2. Oranje zone = intense spanning, te verdragen
Je wordt alerter en scherper
Belangrijk: tijdig stilstaan kost moeite om te reageren
Ruimte voorzien om te recupereren, zodat je terugkeert naar de groene zone
3. Groene comfortzone = positieve stress
Herstel van de geleverde inspanning verloopt vlot
Je hebt de nodige energie om je opnieuw te engageren
Je ervaart een positieve flow
4. Lichtblauwe zone = energie raakt stillaan op, minder alert
2
, Het is mogelijk dat je je afsluit van jouw emoties en/of van prikkels van buitenaf
in een poging om tot rust te komen
Indien je je hiervan bewust bent = dan kan je bijtanken/vitaliseren, zodat je terug
in de groene zone terechtkomt.
o Dit kan door aandacht te schenken aan wat je zelf nodig hebt of
o Door te zoeken naar hulpbronnen (bv. mensen rondom je, steun, iem die
tijdelijk overneemt…)
5. Donkerblauwe zone = verlies van vitaliteit, terugtrekken in jezelf
Je raakt meer en meer leeg, je ziet geen uitweg meer
Risico: je belandt onderaan buiten het tolerantievenster
Toenemende hypoarousal leidt tot verlies van vitaliteit en terugtrekken in jezelf
Risico: op onderwerping en/of ‘passief bevriezen’
o = schocktoenstand waarbij overleven zoveel mogelijk enegrie gespraard
wordt en je reptielbrein actief wordt.
o Je komt als het ware in een soort ‘verdoofde winterslaap’ terecht
3.2 EFFECT VAN DE VERSCHILLENDE ZONES OP DE VERBINDING TUSSEN BUIKGEVOEL EN
REFLECTEREND HOOFD: VOELEN, DENKEN EN TIJDSBELEVING. (P. 194-198)
Wanneer er sprake is van ‘buiten jouw tolerantievenster gaan’ = betekent dit dat je in de rode
of donkerblauwe zone van toxische onverdraagbare stress terechtgekomen bent.
Perry & Salavitz ontwikkelden een continuüm van arousal
Continuüm van arousal = verwijst naar de schaal waarop arousal varieert van een
extreem lage tot een extreem hoge staat van opwinding.
Ze schenken zowel aandacht aan de interne gevoelsmatige toestand, het gevoel van
tijd en aan de gehanteerde cognitieve stijl
Overgang van de oranje naar de rode zone:
Bij deze overgang zien we 2 dynamieken:
o Het effect van een dreigende acute situatie
Je beseft meestal zelf dat je een uitweg en ondersteuning nodig hebt
o En het gevolg van erosie
Wanneer je telkens opnieuw of gedurende langere tijd in contact
komt met uitdagend en/of grensoverschrijdend gedrag, zonder een
echte uitbarsting, verzeil je mogelijk stap voor stap in de rode zone.
= sluipend proces
Rode alarmzone Spanning stijgt nog meer en je hebt het gevoel dat je invloed
verliest.
= verbroken
Je raakt verzeilt bovenaan buiten je tolerantievenster.
verbinding en
Dit tast je tijdsgevoel aan: alsof de tijd stilstaat of voorbijschiet.
evenwicht tussen
buik en hoofd
Angst = intens kan leiden tot paniek, waardoor je
‘buikgevoel’ de regie overneemt en de verbinding met jouw
‘reflecterend hoofd’ verbroken wordt.
Je slaagt er niet meer in om helder na te denken, waarbij er
bewustzijnsvernauwing ontstaat.
Dit kan leiden tot een onmiddellijke verdedigingsreactie en een
actie-reactiespiraal leiden in een poging om de situatie te
controleren (= vechten) of vermijden (=vluchten)
3
