Forensisch Welzijnswerk
Samenvatting
Kato Kerremans
2024-2025
Professor: Olga Petintseva
Recht en criminologie
Pleinlaan 2 1050 Brussel Tel. +32 (0)2 629 21 11 BTW BE 0449 012 406 www.vub.ac.b
,Inhoud
Hoofdstuk 1 – FWW: Concepten en achtergronden ............................................................................... 6
1. Introductieles ............................................................................................................................. 6
1.1. “Forensisch welzijnswerk” ................................................................................................. 6
1.2. Autonoom vs. aan justitie gebonden FWW ....................................................................... 7
1.3. “Forensisch” welzijnswerk: bij nader inzicht toch complexer dan ‘F + WW’ ..................... 8
Hoofdstuk 2 – Historische ontwikkeling ................................................................................................ 14
1. Forensisch Welzijnswerk: geschiedenis als achteruitspiegel.................................................... 14
1.1. Geschiedenis als achteruitkijkspiegel .............................................................................. 14
1.2. Welzijnswerk .................................................................................................................... 18
1.3. Inbedding in het algemeen welzijnswerk ........................................................................ 21
1.4. Samenvattend: Private reclassering vs Forensisch Welzijnswerk .................................... 23
2. Historische ontwikkeling van de overheidsreclassering ........................................................... 24
2.1. Historiek ........................................................................................................................... 24
2.2. Overheidsreclassering na WOI: Intrede intra- én extramurale ‘justitieel sociaal werk’ .. 25
2.3. Overheidsreclassering na WOII........................................................................................ 26
2.4. Jaren 1960-1970: Groot geloof in de wetenschap en in resocialisatie ............................ 26
2.5. Samenvattend – Overheidsreclassering........................................................................... 29
Hoofdstuk 3 – Organisaties, benaderingen en cases ............................................................................. 30
1. Organisaties ingebed FWW ...................................................................................................... 30
1.1. De psychosociale dienst (PSD) ......................................................................................... 30
1.2. Missie en opdrachten PSD ............................................................................................... 31
1.3. Transitiehuizen ................................................................................................................. 33
2. Gastles – Justitie(huizen) & Handhaving .................................................................................. 35
Justitiehuizen en hun bevoegdheden – Deel 1 .............................................................................. 35
Justitiehuizen en hun bevoegdheden – Deel 2 .............................................................................. 37
Justitiehuizen en hun bevoegdheden – deel 3 .............................................................................. 38
3. Recente ontwikkelingen en organisatie intrapenitentair forensisch welzijnswerk .................. 43
3.1. Samenvattend vorige lessen ............................................................................................ 43
3.2. Noodzaak afstemming Federale overheid – Vlaamse Gemeenschap.............................. 43
3.3. Strategisch Plan hulp- en dienstverlening aan gedetineerden ........................................ 44
3.4. Decreet hulp- en dienstverlening aan gedetineerden ..................................................... 45
3.5. Actoren en organisaties intrapenitentiair autonoom (?) FWW ....................................... 47
4. Gastles – Kinderen van gedetineerden..................................................................................... 53
4.1. Wetenschappelijk ondezoek in een notendop ................................................................ 53
2
, 4.2. Impact van institutionele context en organisatie FWW in Belgie .................................... 54
4.3. Internationale voorbeelden: Nederland als voorloper .................................................... 55
5. Voorbeelden organisaties autonoom forensisch welzijnswerk ................................................ 56
5.1. ITER .................................................................................................................................. 56
5.2. Stop it now ....................................................................................................................... 56
5.3. Zorgcentra na seksueel geweld (ZSG) .............................................................................. 57
5.4. Onthaalcentra slachtoffers mensenhandel en mensensmokkel...................................... 59
6. Forensisch Geestelijke Gezondheidszorg (FGGZ)...................................................................... 62
6.1. Forensisch geestelijke gezondheidszorg .......................................................................... 62
6.2. Aanbod geïnterneerden................................................................................................... 64
6.3. Forensische Psychiatrische Centra (FPC) ......................................................................... 66
7. Enkele hedendaagse FWW-werkgroepen uitgelicht ................................................................ 68
7.1. Toegankelijkheid FWW .................................................................................................... 68
7.2. Samenwerken .................................................................................................................. 68
7.3. Werkvormen .................................................................................................................... 70
8. Gastles – Zorgcentrum na Seksueel Geweld ............................................................................ 72
8.1. Geweld en wetenschappelijke studies............................................................................. 72
8.2. Verdrag van de raad van Europa april 2002 ..................................................................... 72
8.3. Nieuw strafrecht (1 juni 2022) ......................................................................................... 73
8.4. Seksueel grensoverschrijdend gedrag ............................................................................. 74
8.5. Werking binnen ZSG ........................................................................................................ 74
9. Gastles – ITER ........................................................................................................................... 78
9.1. ITER .................................................................................................................................. 78
9.2. Grenzen en misbruik ........................................................................................................ 79
9.3. Vlaggensysteem ............................................................................................................... 80
9.4. Pedofilie – Pedoseksualiteit ............................................................................................. 80
9.5. Motivatie......................................................................................................................... 81
9.6. Hervalpreventie ............................................................................................................... 82
10. Gastles – ’t Parsel ................................................................................................................. 84
10.1. Organisatie ’t Parsel ......................................................................................................... 84
10.2. Visie ’t Parsel .................................................................................................................... 85
Hoofdstuk 4 – Bijzondere vraagstukken ................................................................................................ 89
1. Dataficationin en AI in FWW .................................................................................................... 89
1.1. Datafication...................................................................................................................... 89
1.2. Algoritmiseirng van de strafwetten en FWW .................................................................. 89
1.3. Governance by Artificial Intelligence. Predictieve Risk Modeling ................................... 91
3
,Hoofdstuk 5 – Trends en spanningsvelden ............................................................................................ 92
1. Middels of aan de rand van strafrecht aan welzijn werken: conclusie en synthese ................ 92
1.1. Trends .............................................................................................................................. 92
4
,5
,Hoofdstuk 1 – FWW: Concepten en achtergronden
1. Introductieles
1.1. “Forensisch welzijnswerk”
= Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer, na(ast)bestaande* (on)rechtstreeks
worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventies.
*Omschreven als ‘justitiable’ = Iemand die recht zoekt. Vaak gebruikt voor verdachten/daders
Forensisch In het kader van het strafrecht.
Komt uit het latijn. Openbare ruimte waar verschillende politieke zaken worden
besproken. Wetenschappelijke methoden en technieken om bewijsmateriaal te
verzamelen, interpreten
Bv. Forensische psychiatrie, forensische geneeskunde, forensische
orthopedagogiek…
Welzijnswerk Welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en begeleiding. Dienstverlening
in kader van strafrechtsbedeling.
Voor wie (doelgroep)?
- Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
- Mensen in contact met justitie
- Veel ruimere doelgroep
Naast daders ook hulpverlening en welzijnswerk naar SO, nabestaanden en
naastbestaanden
Door wie?
1. Algemene meetschapelijke hulp- en dienstverlening
- Hulpverlening: Drughulpverlening, GGZ, OCMW
- Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport…
- Kan gebeuren binnen heel brede maatschappelijke organisaties
- Werkingen die gericht zijn op mensen die ervaringen hebben gehad met justitie
- Veel organisaties die in de gevangenis gaan
2. Categoriaal FWW (specifiek voor daders en/of slachtoffers)
➔ Specifiek gericht op justitiaal werk
- Diensten Justitieel welzijnswerk
- Diensten slachtofferhulp
- Teams Hulpverlening aan Seksuele Delinquenten
- Psychosociale Diensten binnen gevangenissen
- Justitiehuizen
- Zorgteams
- Herstelbemiddlaars
- …
6
,1.2. Autonoom vs. aan justitie gebonden FWW
Autonoom van justitie georganiseerd
= Eerste lijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun directe omgeving. Onafhankelijk van justitie
- Doel: Cliënten ondersteunen en hun welzijn verbeteren, ongeacht justitiële context
- Welzijn client staat centraal
- Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid
- Meeste deelnemingen maken deel uit van een CAW
- Vaak georganiseerd door Vlaamse gemeenschap: Vzw die subsidies krijgen om hun werking
op te zetten
- Welzijn staat centraal naast die justitiële kwestie
Voorbeelden: Diensten justitieel welzijnswerk, slachtofferhulp, dader-in-zicht, slachtoffer in beeld,
teams hulpverlening aan seksuele delinquenten
Aan justitie gebonden (ingebed) FWW
= Welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering van strafrechtelijke beslissingen. Binnen justitie
- Doel: Begeleiding van mensen in aanraking met de strafrechtsbedeling, re-integratie,
voorkomen recidive
- Hulpverleners werkzaam binnen een justitiële setting of werkt samen met juridische
instanties
- De hulpverleners zijn nog steeds welzijnswerkers, maar werken rechtstreeks in
strafrechtsbedeling en justitie
Voorbeelden: Psychosociale dienst gevangenis, justitiehuizen, evt. ook slachtofferbejegening door
politie
Fundamentele verschillen op vlak van finaliteit
Autonoom FWW Aan justitie gebonden FWW
= Uitoefeninhg recht op maatschappelijke = Welzijnswerk onder mandaat, werkt vnl in
hulp- en dienstverlening functie van justitie
Opdrachtgever: De cliënt Divers: Advies – controle – rapportage…
Perspectief: Individueel (HV) en structureel, Opdrachtgever: Justitie – BiZa
maatschappelijk en preventief perspectief:
o Sociaal beleid ifv voorkomen uitsluiting Beroepsgeheim, maar niet tov opdrachtgever
o Sociale diemensie problemen Informatie kan wel worden gebruikt in advieze,
zichtbaar maken rapporten... Hier is dus ee andere vorm van
vertrouwensrelatie aanwezig
Beroepsgeheim als hulpverlening
Wat je vertelt zal niet tegen u worden gebruikt
En toch ook welzijnswerk instrumentele
inpassing in economische en sociale controle -
gericht op normalisering
7
,Illustratief – PSD
= Opvolging en begeleiding in functie van advies en re-integratie. Missie:
“Waarborgen een rechtsconforme, veilige, humane en geïndividualiseerde uitvoering van
vrijheidsbenemende straffen en maatregelen met het oog op een optimale terugkeer in de
maatschappij.”
1.3. “Forensisch” welzijnswerk: bij nader inzicht toch complexer dan ‘F + WW’
➔ Het is ingewikkeld omdat het niet puur gaat om een domein of sector.
Complexer inzicht
- WW kan niet zonder meer ingezet worden om de doelen van de strafrechtsbedeling te
realiseren
- Concept FWW: Je spreekt niet over een organisatie of domein. Verwijst fundamenteel naar
een welzijnsperspectief op de verhouding tussen hulpverlening en strafrecht.
Redeneert veel meer vanuit de bril van welzijn
- FWW bekleedt een belangrijke kritische functie tav de strafrechtsbedeling en is meer dan het
opzetten van aanbod voor mensen die met strafrecht te maken krijgen
- Kritische functie naar strafrecht: Niet zo maar een verlengstuk, maar heeft ook een kritische
bril. Hoe ervaren mensen strafrechtelijke interventies? Zijn er zaken die mislopen?…
- Stelt samenlevingsverwachtingen en constructies die gepaard gaan met daderschappen in
vraag
Bezorgdheid om verschuiving van een kritische functie tav de strafrechtsbedeling naar de
relaisiatie van een aanbod van hulp- en dienstverlening aan specifieke doelgroepen
Dus heel wat specifieke spanningsvelden tussen de domeinen in termen van finaliteit/doelstellingen:
- Strafrechtsbedeling/justitie: De primaire doelstelling is normconformiteit. Mensen laten
voldoen aan een bepaalde norm.
- Welzijnswerk: Doelstelling om een menswaardig bestaand te realiseren.
Dus, het gaat niet over een bepaalde soort van aanbod, actoren of methodieken. Maar is een
principiële benadering die zegt dat recht en welzijn, recht en hulp in zeker zin los van elkaar moeten
staan en dat WW zeker niet in de schaduw van het strafrecht mag komen, maar net een kritisch licht
op mag schijnen. Dus die verhouding is niet zomaar 50/50 of neutraal, maar werken samen.
Centraal: Kritische functie tav de strafrechtsbedeling. Veel meer dan puur het helpen opzetten aanbod
voor justitiebeleid, een daarme slechts een hulpje/verlengstuk te zijn van justitie.
De notie forensisch welzijnswerk
➔ Term geïntroduceerd door Panopticon (1980)
Wijst op het feit dat de relatie tussen strafrecht en welzijn(sterk) niet evident is
“Welzijnswerk koppelen aan het forensische (…) zou in zoverre aanleiding kunnen geven tot
misverstanden, dat men ten onrechte in deze uitdrukking een a-prioristische stellingname zou lezen
omtrent de mogelijkheid om middels justitiële interventie bij te dragen tot een groter indivudeel of
collectief welzijn. Men kan echter niet ontkennen dat velen pretenderen middels of aan de rand van het
strafrechtsysteem aan het welzijn van individuen of groepen te werken.”
8
,‘Hulp en recht’-spanningsveld
Recht op maatschappelijke dienstverlening, welzijn als doel op zich – emanciperend gezag tov macht
Instrumentele inzet welzijnswerk om strafrechtsbedeling te realiseren – hulpverleningstechnieken
‘mobiliseren’
Is er ruimte voor de vragen naar welzijn en voor welzijnswerk?
➔ Ruimte wordt bepaald door perspectief op criminaliteit en op de rol van het strafrecht
- Maatschappelijk klimaat: Heeft impact op de wijze waarop we probleme van criminaliteit en
onveiligheid bekijken
- Afhankelijk van maatschappelijke context
- Zo zullen we in tijde van crisis veel punitiever zijn als maatschappij
- Bv. Ontwikkeling verzorgingsstaat en welzijnswerk, punitiever strafklimaat, veiligheid als
dominant thema, zero tolerance…
- Verschillende perspectieven op strafrecht
Welzijn en strafrecht: ‘een paar apart’
1. Twee systemen met potentieel andere premissen en finaliteit (apart)
- Recht kijkt primair naar gestelde daad en de wijze waarop die daad voor samenleving,
slachtoffer en dader ‘vereffend’ moet worden.
“Iedereen gelijk voor het recht”
- Zorg/welzijn kijkt primair naar de hulpbehoevende persoon en welke zorgmaatregelen hij/zij
nodig heeft om zijn/haar kwaliteit van leven te bevorderen
Welzijn heeft heel wat aandacht en respect voor diversiteit
2. Toch erg afhankelijk van elkaar: samen in pendelbeweging (een paar)
➔ Ze staan ook met elkaar in een soort samenspel.
- Heeft een sanctie naast vergelding ook preventieve, pedagogische of beschermende taken?
- Zijn welzijnsmaatregelen ook controlerend in functie van de maatschappelijke norm?
- Hoe dicht/ver ze van elkaar komen te staan hangt af van de vraag hoe we naar deviantie,
criminaliteit en slachtofferschap kijken
Ook uitdagingen op praktisch/organisatorisch vlak
- Maar elke organisatie heeft wel enige ruimte om in de praktijk een verschillende invulling te
geven aan die relatie
- Welke verantwoording leggen ze af? Met wie werken ze samen? Welke rol willen ze
openmen?
9
, Klassiek strafrecht vs Sociaal verwer
➔ Het kijken naar welzijn en strafrecht is ook sterk afhankelijk van het rechtsmodel dat gehanteerd
wordt, rechtsmodel waaraan we denken
Klassiek strafrecht Sociaal verweer
Daadgericht Dadergericht
Dader is autonoom, rationele keuze Dader is gedetermineerd, hetzij door
“nature” of “nurture” of bieden
Straftoemeting: Gebaseert op ernst misdrijf
Straftoemeting: Gericht op behandeling
Niet-geïndividualiseerde ‘gelijke’ behandeling, gericht achterliggend probleem
op afschrikking, kosten hoger dan baten
Individualisering: Resocialisatie
Geen ruimte voor welzijnswerk
Openheid voor welzijnswerk
Sociaal verweer in de praktijk
1. Vooroorlogs Sociaal Verweer (Prins):
- Neo-klassieke benadering: Sociaal verweer met elementen klassiek strafrecht
- Tweesporten beleid voor verschillende types van mensen die feiten plegen
- Start van reclassering, inzet, welzijnsinterventies… in strafrechtelijke context
- Beheersing gerealiseerd door middel van HV
- Eerste kiemen van het hedendaagse FWW
- Voorbeelden:
o Wet op voorwaardelijke invrijheidstelling (1888)
o Wet op landloperij en bedelarij (1891)
o Wet Kinderbeschering (1912)
2. Na WOII: Nieuw Sociaal Verweer (Ancel):
- Economische heropleving: Marshalplan, verzorgingsstaat…
- Veel meer een rol van de staat dan voorheen
- Aandacht voor de mensenrechten, resocialisatie…
- Er moeten waarborgen zijn
- Klassieke elementen: Legaliteitsbeginsel, subsidiariteitsbeginsel, schuldbeginsel
- Strafdoelen: Maatschappijbescerhming + individuele preventie/sociale integratie
- Tweesporenstelsel: Straffen – maatregelen (behandelen)
- Voorbeelden:
o Wet jeugdbescherming (1965)
o Wet bescherming maatschappij (1964)
10
Samenvatting
Kato Kerremans
2024-2025
Professor: Olga Petintseva
Recht en criminologie
Pleinlaan 2 1050 Brussel Tel. +32 (0)2 629 21 11 BTW BE 0449 012 406 www.vub.ac.b
,Inhoud
Hoofdstuk 1 – FWW: Concepten en achtergronden ............................................................................... 6
1. Introductieles ............................................................................................................................. 6
1.1. “Forensisch welzijnswerk” ................................................................................................. 6
1.2. Autonoom vs. aan justitie gebonden FWW ....................................................................... 7
1.3. “Forensisch” welzijnswerk: bij nader inzicht toch complexer dan ‘F + WW’ ..................... 8
Hoofdstuk 2 – Historische ontwikkeling ................................................................................................ 14
1. Forensisch Welzijnswerk: geschiedenis als achteruitspiegel.................................................... 14
1.1. Geschiedenis als achteruitkijkspiegel .............................................................................. 14
1.2. Welzijnswerk .................................................................................................................... 18
1.3. Inbedding in het algemeen welzijnswerk ........................................................................ 21
1.4. Samenvattend: Private reclassering vs Forensisch Welzijnswerk .................................... 23
2. Historische ontwikkeling van de overheidsreclassering ........................................................... 24
2.1. Historiek ........................................................................................................................... 24
2.2. Overheidsreclassering na WOI: Intrede intra- én extramurale ‘justitieel sociaal werk’ .. 25
2.3. Overheidsreclassering na WOII........................................................................................ 26
2.4. Jaren 1960-1970: Groot geloof in de wetenschap en in resocialisatie ............................ 26
2.5. Samenvattend – Overheidsreclassering........................................................................... 29
Hoofdstuk 3 – Organisaties, benaderingen en cases ............................................................................. 30
1. Organisaties ingebed FWW ...................................................................................................... 30
1.1. De psychosociale dienst (PSD) ......................................................................................... 30
1.2. Missie en opdrachten PSD ............................................................................................... 31
1.3. Transitiehuizen ................................................................................................................. 33
2. Gastles – Justitie(huizen) & Handhaving .................................................................................. 35
Justitiehuizen en hun bevoegdheden – Deel 1 .............................................................................. 35
Justitiehuizen en hun bevoegdheden – Deel 2 .............................................................................. 37
Justitiehuizen en hun bevoegdheden – deel 3 .............................................................................. 38
3. Recente ontwikkelingen en organisatie intrapenitentair forensisch welzijnswerk .................. 43
3.1. Samenvattend vorige lessen ............................................................................................ 43
3.2. Noodzaak afstemming Federale overheid – Vlaamse Gemeenschap.............................. 43
3.3. Strategisch Plan hulp- en dienstverlening aan gedetineerden ........................................ 44
3.4. Decreet hulp- en dienstverlening aan gedetineerden ..................................................... 45
3.5. Actoren en organisaties intrapenitentiair autonoom (?) FWW ....................................... 47
4. Gastles – Kinderen van gedetineerden..................................................................................... 53
4.1. Wetenschappelijk ondezoek in een notendop ................................................................ 53
2
, 4.2. Impact van institutionele context en organisatie FWW in Belgie .................................... 54
4.3. Internationale voorbeelden: Nederland als voorloper .................................................... 55
5. Voorbeelden organisaties autonoom forensisch welzijnswerk ................................................ 56
5.1. ITER .................................................................................................................................. 56
5.2. Stop it now ....................................................................................................................... 56
5.3. Zorgcentra na seksueel geweld (ZSG) .............................................................................. 57
5.4. Onthaalcentra slachtoffers mensenhandel en mensensmokkel...................................... 59
6. Forensisch Geestelijke Gezondheidszorg (FGGZ)...................................................................... 62
6.1. Forensisch geestelijke gezondheidszorg .......................................................................... 62
6.2. Aanbod geïnterneerden................................................................................................... 64
6.3. Forensische Psychiatrische Centra (FPC) ......................................................................... 66
7. Enkele hedendaagse FWW-werkgroepen uitgelicht ................................................................ 68
7.1. Toegankelijkheid FWW .................................................................................................... 68
7.2. Samenwerken .................................................................................................................. 68
7.3. Werkvormen .................................................................................................................... 70
8. Gastles – Zorgcentrum na Seksueel Geweld ............................................................................ 72
8.1. Geweld en wetenschappelijke studies............................................................................. 72
8.2. Verdrag van de raad van Europa april 2002 ..................................................................... 72
8.3. Nieuw strafrecht (1 juni 2022) ......................................................................................... 73
8.4. Seksueel grensoverschrijdend gedrag ............................................................................. 74
8.5. Werking binnen ZSG ........................................................................................................ 74
9. Gastles – ITER ........................................................................................................................... 78
9.1. ITER .................................................................................................................................. 78
9.2. Grenzen en misbruik ........................................................................................................ 79
9.3. Vlaggensysteem ............................................................................................................... 80
9.4. Pedofilie – Pedoseksualiteit ............................................................................................. 80
9.5. Motivatie......................................................................................................................... 81
9.6. Hervalpreventie ............................................................................................................... 82
10. Gastles – ’t Parsel ................................................................................................................. 84
10.1. Organisatie ’t Parsel ......................................................................................................... 84
10.2. Visie ’t Parsel .................................................................................................................... 85
Hoofdstuk 4 – Bijzondere vraagstukken ................................................................................................ 89
1. Dataficationin en AI in FWW .................................................................................................... 89
1.1. Datafication...................................................................................................................... 89
1.2. Algoritmiseirng van de strafwetten en FWW .................................................................. 89
1.3. Governance by Artificial Intelligence. Predictieve Risk Modeling ................................... 91
3
,Hoofdstuk 5 – Trends en spanningsvelden ............................................................................................ 92
1. Middels of aan de rand van strafrecht aan welzijn werken: conclusie en synthese ................ 92
1.1. Trends .............................................................................................................................. 92
4
,5
,Hoofdstuk 1 – FWW: Concepten en achtergronden
1. Introductieles
1.1. “Forensisch welzijnswerk”
= Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer, na(ast)bestaande* (on)rechtstreeks
worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventies.
*Omschreven als ‘justitiable’ = Iemand die recht zoekt. Vaak gebruikt voor verdachten/daders
Forensisch In het kader van het strafrecht.
Komt uit het latijn. Openbare ruimte waar verschillende politieke zaken worden
besproken. Wetenschappelijke methoden en technieken om bewijsmateriaal te
verzamelen, interpreten
Bv. Forensische psychiatrie, forensische geneeskunde, forensische
orthopedagogiek…
Welzijnswerk Welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en begeleiding. Dienstverlening
in kader van strafrechtsbedeling.
Voor wie (doelgroep)?
- Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
- Mensen in contact met justitie
- Veel ruimere doelgroep
Naast daders ook hulpverlening en welzijnswerk naar SO, nabestaanden en
naastbestaanden
Door wie?
1. Algemene meetschapelijke hulp- en dienstverlening
- Hulpverlening: Drughulpverlening, GGZ, OCMW
- Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport…
- Kan gebeuren binnen heel brede maatschappelijke organisaties
- Werkingen die gericht zijn op mensen die ervaringen hebben gehad met justitie
- Veel organisaties die in de gevangenis gaan
2. Categoriaal FWW (specifiek voor daders en/of slachtoffers)
➔ Specifiek gericht op justitiaal werk
- Diensten Justitieel welzijnswerk
- Diensten slachtofferhulp
- Teams Hulpverlening aan Seksuele Delinquenten
- Psychosociale Diensten binnen gevangenissen
- Justitiehuizen
- Zorgteams
- Herstelbemiddlaars
- …
6
,1.2. Autonoom vs. aan justitie gebonden FWW
Autonoom van justitie georganiseerd
= Eerste lijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun directe omgeving. Onafhankelijk van justitie
- Doel: Cliënten ondersteunen en hun welzijn verbeteren, ongeacht justitiële context
- Welzijn client staat centraal
- Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid
- Meeste deelnemingen maken deel uit van een CAW
- Vaak georganiseerd door Vlaamse gemeenschap: Vzw die subsidies krijgen om hun werking
op te zetten
- Welzijn staat centraal naast die justitiële kwestie
Voorbeelden: Diensten justitieel welzijnswerk, slachtofferhulp, dader-in-zicht, slachtoffer in beeld,
teams hulpverlening aan seksuele delinquenten
Aan justitie gebonden (ingebed) FWW
= Welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering van strafrechtelijke beslissingen. Binnen justitie
- Doel: Begeleiding van mensen in aanraking met de strafrechtsbedeling, re-integratie,
voorkomen recidive
- Hulpverleners werkzaam binnen een justitiële setting of werkt samen met juridische
instanties
- De hulpverleners zijn nog steeds welzijnswerkers, maar werken rechtstreeks in
strafrechtsbedeling en justitie
Voorbeelden: Psychosociale dienst gevangenis, justitiehuizen, evt. ook slachtofferbejegening door
politie
Fundamentele verschillen op vlak van finaliteit
Autonoom FWW Aan justitie gebonden FWW
= Uitoefeninhg recht op maatschappelijke = Welzijnswerk onder mandaat, werkt vnl in
hulp- en dienstverlening functie van justitie
Opdrachtgever: De cliënt Divers: Advies – controle – rapportage…
Perspectief: Individueel (HV) en structureel, Opdrachtgever: Justitie – BiZa
maatschappelijk en preventief perspectief:
o Sociaal beleid ifv voorkomen uitsluiting Beroepsgeheim, maar niet tov opdrachtgever
o Sociale diemensie problemen Informatie kan wel worden gebruikt in advieze,
zichtbaar maken rapporten... Hier is dus ee andere vorm van
vertrouwensrelatie aanwezig
Beroepsgeheim als hulpverlening
Wat je vertelt zal niet tegen u worden gebruikt
En toch ook welzijnswerk instrumentele
inpassing in economische en sociale controle -
gericht op normalisering
7
,Illustratief – PSD
= Opvolging en begeleiding in functie van advies en re-integratie. Missie:
“Waarborgen een rechtsconforme, veilige, humane en geïndividualiseerde uitvoering van
vrijheidsbenemende straffen en maatregelen met het oog op een optimale terugkeer in de
maatschappij.”
1.3. “Forensisch” welzijnswerk: bij nader inzicht toch complexer dan ‘F + WW’
➔ Het is ingewikkeld omdat het niet puur gaat om een domein of sector.
Complexer inzicht
- WW kan niet zonder meer ingezet worden om de doelen van de strafrechtsbedeling te
realiseren
- Concept FWW: Je spreekt niet over een organisatie of domein. Verwijst fundamenteel naar
een welzijnsperspectief op de verhouding tussen hulpverlening en strafrecht.
Redeneert veel meer vanuit de bril van welzijn
- FWW bekleedt een belangrijke kritische functie tav de strafrechtsbedeling en is meer dan het
opzetten van aanbod voor mensen die met strafrecht te maken krijgen
- Kritische functie naar strafrecht: Niet zo maar een verlengstuk, maar heeft ook een kritische
bril. Hoe ervaren mensen strafrechtelijke interventies? Zijn er zaken die mislopen?…
- Stelt samenlevingsverwachtingen en constructies die gepaard gaan met daderschappen in
vraag
Bezorgdheid om verschuiving van een kritische functie tav de strafrechtsbedeling naar de
relaisiatie van een aanbod van hulp- en dienstverlening aan specifieke doelgroepen
Dus heel wat specifieke spanningsvelden tussen de domeinen in termen van finaliteit/doelstellingen:
- Strafrechtsbedeling/justitie: De primaire doelstelling is normconformiteit. Mensen laten
voldoen aan een bepaalde norm.
- Welzijnswerk: Doelstelling om een menswaardig bestaand te realiseren.
Dus, het gaat niet over een bepaalde soort van aanbod, actoren of methodieken. Maar is een
principiële benadering die zegt dat recht en welzijn, recht en hulp in zeker zin los van elkaar moeten
staan en dat WW zeker niet in de schaduw van het strafrecht mag komen, maar net een kritisch licht
op mag schijnen. Dus die verhouding is niet zomaar 50/50 of neutraal, maar werken samen.
Centraal: Kritische functie tav de strafrechtsbedeling. Veel meer dan puur het helpen opzetten aanbod
voor justitiebeleid, een daarme slechts een hulpje/verlengstuk te zijn van justitie.
De notie forensisch welzijnswerk
➔ Term geïntroduceerd door Panopticon (1980)
Wijst op het feit dat de relatie tussen strafrecht en welzijn(sterk) niet evident is
“Welzijnswerk koppelen aan het forensische (…) zou in zoverre aanleiding kunnen geven tot
misverstanden, dat men ten onrechte in deze uitdrukking een a-prioristische stellingname zou lezen
omtrent de mogelijkheid om middels justitiële interventie bij te dragen tot een groter indivudeel of
collectief welzijn. Men kan echter niet ontkennen dat velen pretenderen middels of aan de rand van het
strafrechtsysteem aan het welzijn van individuen of groepen te werken.”
8
,‘Hulp en recht’-spanningsveld
Recht op maatschappelijke dienstverlening, welzijn als doel op zich – emanciperend gezag tov macht
Instrumentele inzet welzijnswerk om strafrechtsbedeling te realiseren – hulpverleningstechnieken
‘mobiliseren’
Is er ruimte voor de vragen naar welzijn en voor welzijnswerk?
➔ Ruimte wordt bepaald door perspectief op criminaliteit en op de rol van het strafrecht
- Maatschappelijk klimaat: Heeft impact op de wijze waarop we probleme van criminaliteit en
onveiligheid bekijken
- Afhankelijk van maatschappelijke context
- Zo zullen we in tijde van crisis veel punitiever zijn als maatschappij
- Bv. Ontwikkeling verzorgingsstaat en welzijnswerk, punitiever strafklimaat, veiligheid als
dominant thema, zero tolerance…
- Verschillende perspectieven op strafrecht
Welzijn en strafrecht: ‘een paar apart’
1. Twee systemen met potentieel andere premissen en finaliteit (apart)
- Recht kijkt primair naar gestelde daad en de wijze waarop die daad voor samenleving,
slachtoffer en dader ‘vereffend’ moet worden.
“Iedereen gelijk voor het recht”
- Zorg/welzijn kijkt primair naar de hulpbehoevende persoon en welke zorgmaatregelen hij/zij
nodig heeft om zijn/haar kwaliteit van leven te bevorderen
Welzijn heeft heel wat aandacht en respect voor diversiteit
2. Toch erg afhankelijk van elkaar: samen in pendelbeweging (een paar)
➔ Ze staan ook met elkaar in een soort samenspel.
- Heeft een sanctie naast vergelding ook preventieve, pedagogische of beschermende taken?
- Zijn welzijnsmaatregelen ook controlerend in functie van de maatschappelijke norm?
- Hoe dicht/ver ze van elkaar komen te staan hangt af van de vraag hoe we naar deviantie,
criminaliteit en slachtofferschap kijken
Ook uitdagingen op praktisch/organisatorisch vlak
- Maar elke organisatie heeft wel enige ruimte om in de praktijk een verschillende invulling te
geven aan die relatie
- Welke verantwoording leggen ze af? Met wie werken ze samen? Welke rol willen ze
openmen?
9
, Klassiek strafrecht vs Sociaal verwer
➔ Het kijken naar welzijn en strafrecht is ook sterk afhankelijk van het rechtsmodel dat gehanteerd
wordt, rechtsmodel waaraan we denken
Klassiek strafrecht Sociaal verweer
Daadgericht Dadergericht
Dader is autonoom, rationele keuze Dader is gedetermineerd, hetzij door
“nature” of “nurture” of bieden
Straftoemeting: Gebaseert op ernst misdrijf
Straftoemeting: Gericht op behandeling
Niet-geïndividualiseerde ‘gelijke’ behandeling, gericht achterliggend probleem
op afschrikking, kosten hoger dan baten
Individualisering: Resocialisatie
Geen ruimte voor welzijnswerk
Openheid voor welzijnswerk
Sociaal verweer in de praktijk
1. Vooroorlogs Sociaal Verweer (Prins):
- Neo-klassieke benadering: Sociaal verweer met elementen klassiek strafrecht
- Tweesporten beleid voor verschillende types van mensen die feiten plegen
- Start van reclassering, inzet, welzijnsinterventies… in strafrechtelijke context
- Beheersing gerealiseerd door middel van HV
- Eerste kiemen van het hedendaagse FWW
- Voorbeelden:
o Wet op voorwaardelijke invrijheidstelling (1888)
o Wet op landloperij en bedelarij (1891)
o Wet Kinderbeschering (1912)
2. Na WOII: Nieuw Sociaal Verweer (Ancel):
- Economische heropleving: Marshalplan, verzorgingsstaat…
- Veel meer een rol van de staat dan voorheen
- Aandacht voor de mensenrechten, resocialisatie…
- Er moeten waarborgen zijn
- Klassieke elementen: Legaliteitsbeginsel, subsidiariteitsbeginsel, schuldbeginsel
- Strafdoelen: Maatschappijbescerhming + individuele preventie/sociale integratie
- Tweesporenstelsel: Straffen – maatregelen (behandelen)
- Voorbeelden:
o Wet jeugdbescherming (1965)
o Wet bescherming maatschappij (1964)
10
