Inleiding tot de rechts-en moraalfilosofie
Informatie
Ø Meerkeuze examen
Ø Handboek: recht als raadsel
Ø Andere teksten op canvas
Ø Verborgen slides wel te kennen
4 grote breuklijnen
Ø De verhouding van recht en moraal (en godsdienst) en de verschillende filosofische
opvattingen die hierover ontwikkeld werden
Ø De legitimatie van de staatsmacht en de verschillende modellen die hierover
ontwikkeld werden
Ø De normatieve grondslagen van de democratische rechtsstaat en de binding van
machtsuitoefening aan het recht
Ø Het moderne recht als een relatief autonoom en functioneel differentieerd
maatschappelijk deelsysteem waarin normen primair prodectureel gelegitimeerd
worden niet meer berusten op een universele materieel-inhoudelijke consensus over
het goede leven
Recht als
Augustinus God zijn wil als basis van recht
Aquinas Recht als perfectie van (wetten uit)
menselijke natuur
Hobbes, Austin Recht als bevel van de absolute soeverein
Coke Recht als beperking van soevereiniteit
Locke Recht als garantie van natuurlijke rechten
Montesquieu Recht als constitutie van machten
Rousseau, Kant Recht als uitdrukking van de algemene wil
Marx Recht als uitdrukking van klasse ideologie
Kersen, Hart Recht als zelf-retenties systeem
1
,Deel I: historische ontwikkeling van de rechtsfilosofie
Hoorcollege 1: wat is rechtsfilosofen? En Middeleeuwen
Wat is recht volgens juristen?
Ø Geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht bv algemene
principes, wetten, gewoontes etc
Ø Deze regels vinden toepassing in de praktijk van rechtspraak en rechtsleer
Ø Zoektocht binnen dit systeem naar de meest adequate juridische oplossing van een
bepaald probleem bv euthanasie
Wat is recht volgens sociologen?
Ø Gaat niet om de vraag wat het geldend recht is (zoals bij juristen)
Ø Recht als sociaal fenomeen
Ø Recht (nauw): maatschappelijke controle uitgeoefend door systematische aanwending
van macht
Ø Recht (breed): geheel van collectieve gedragingen en normen die het sociale leven
structuren
Wat is recht volgens filosofen?
Ø Dubbele betekenis van het woord recht
Ø Morele rechts-vaardigheid: noodzakelijk verband tussen recht en moraliteità
natuurrechtleer
Ø Bestaand positief rechtsstelsel: een juridische ordening die feitelijk effectief is binnen
een bepaald grondgebied (bepaald door macht). Ordende functie van recht, ook bij
onrechtvaardigheidà rechtspositivisme
Wat is rechtsfilosofie?
Ø Definities onbevredigendà we kunnen geen goede definitie geven
Ø Tonen via voorbeelden: daadwerkelijk lezen van filosofische tekstenà hierdoor krijg
je er een beeld van, het is beter om zelf kennis te krijgen door rechtsfilosofische
teksten
Ø Beeld van primaire teksten
Grondvragen van het recht?
Ø In hoeverre houdt recht verband met moraal en rechtvaardigheid?
Ø In hoeverre is recht louter een machtsinstrument?
Ø Hoe kun je juridische dwang rechtvaardigen?
2
, Ø Wanneer moet men aan het recht gehoorzamen? Bv situaties waarbij het zou
toegelaten zijn om niet aan het recht te gehoorzamen
Ø Tot welke grens mag de overheid zich met het leven van haar burgers bemoeien? Bv
of die alles mag doen zolang ze de meerderheid behalen of zijn er bepaalde grenzen
Link met rechtspraktijk: juristen buiten het kader
Ø Strafrechter: is het strafrecht wel de geschikte manier om mensen te bewegen regels
na te leven?
Ø Wetgevingsjurist: welke zaken moeten wel niet door de overheid geregeld worden?
Ø Rechter: moet ik wetten toepassen die fundamenteel onrechtvaardig zijn of tot een
onrechtvaardige uitkomst leiden?
è Deze vragen zijn niet beantwoordbaar binnen het recht zelf
De filosofische benadering
Ø Geen ander onderwerp dan juristen bv ook nadenken over recht en milieu, euthanasie,
alternatieve straffen etc
Ø Wel andere benadering en perspectief
o Niet alleen een intern perspectiefà vragen vanuit het terrein van het recht
o Maar een extern perspectief van buiten, van een afstand over het recht
o Zinvol voor juristen om van tijd tot tijd de eigen activiteit kritisch van afstand
te bekijken
Filosofie en wetenschap
Ø Wetenschap: bepaalde stabiele beschrijving of verklaring van de werkelijkheid (ook
sociologie of sociale wetenschap)
Ø Filosofie: bepaalde visie op de wereld voorstellen en daarvoor beargumenteren
Ø Verschillende benaderingen tussen filosofen (stromingen)
Ø Typisch: debat tussen filosofen en kritiek op andere visiesà er is niet altijd 1 juist
antwoord maar het is eerder een langdurig debat
Ø Filosofie als zoektocht naar grondslagen
o Ethiek: van morele oordelen over goed en kwaad
o Wetenschap: van wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke kennis (kennis
onderscheiden van pseudo-kennis)
o Recht: van juridische en niet-juridische regels, hiervoor heb je bepaalde
criteria nodig over de grondslag van het recht
3
, Recht en samenleving
Ø Recht niet los van de samenleving
Ø Juridische regels als deelverzameling van sociale regels die zien op het samenleven
tussen mensen in de maatschappij bv religieuze regels, etiquette, sociale regels,
gewoonte, morele regels etc
Ø Recht deels als autonoom systeem is historische ontwikkeling: ontwikkeling van
aparte beroepsgroep met eigen taal, gebruiken, kleding en ceremonie
Ø Niet in isolatie te zien van andere praktijken en maatschappij, vragen van moreel en
politiek
Rechtsfilosofie= een poging om enigszins geordend en systematisch na te denken over aard,
functie, rijkwijdte en legitimiteit van het recht
Ø Geen definitie
Ø Belangrijk:
o Aard: wat is dat fenomeen recht?
o Rijkwijdte: waar eindigt de grens van het recht? Bv politiek of moraliteit
o Functie: doel van het recht
o Legitimiteit: op wat voor grondslag rust het recht?
Onderdeel Middeleeuwen
Achtergrond
Ø Historisch begrip van grondslagen van onze huidige democratische rechtsstaat
Ø Inzicht in de legitimatie van staat en recht
Ø Terug naar de Middeleeuwen waar er heel anders over het doel van staat en recht werd
gedacht dan nu
Ø Geen basis in vrijheid en gelijkheid
Ø 2 denkers: Augustinus en Thomas van Aquino
Feodalisme
Ø Chaos door ineenstorten maatschappelijke orde west-romeinse rijk in de 4de eeuw
Ø Wereldlijke macht bij de keizer
Ø Feodale maatschappij opgedeeld in kleinere eenheden onder leiding van de adel
Ø Geestelijke macht bij de rooms-katholieke kerk
Ø Standenmaatschappij:
o Geestelijken
o Adel
o Boeren
o Burgers
4
Informatie
Ø Meerkeuze examen
Ø Handboek: recht als raadsel
Ø Andere teksten op canvas
Ø Verborgen slides wel te kennen
4 grote breuklijnen
Ø De verhouding van recht en moraal (en godsdienst) en de verschillende filosofische
opvattingen die hierover ontwikkeld werden
Ø De legitimatie van de staatsmacht en de verschillende modellen die hierover
ontwikkeld werden
Ø De normatieve grondslagen van de democratische rechtsstaat en de binding van
machtsuitoefening aan het recht
Ø Het moderne recht als een relatief autonoom en functioneel differentieerd
maatschappelijk deelsysteem waarin normen primair prodectureel gelegitimeerd
worden niet meer berusten op een universele materieel-inhoudelijke consensus over
het goede leven
Recht als
Augustinus God zijn wil als basis van recht
Aquinas Recht als perfectie van (wetten uit)
menselijke natuur
Hobbes, Austin Recht als bevel van de absolute soeverein
Coke Recht als beperking van soevereiniteit
Locke Recht als garantie van natuurlijke rechten
Montesquieu Recht als constitutie van machten
Rousseau, Kant Recht als uitdrukking van de algemene wil
Marx Recht als uitdrukking van klasse ideologie
Kersen, Hart Recht als zelf-retenties systeem
1
,Deel I: historische ontwikkeling van de rechtsfilosofie
Hoorcollege 1: wat is rechtsfilosofen? En Middeleeuwen
Wat is recht volgens juristen?
Ø Geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht bv algemene
principes, wetten, gewoontes etc
Ø Deze regels vinden toepassing in de praktijk van rechtspraak en rechtsleer
Ø Zoektocht binnen dit systeem naar de meest adequate juridische oplossing van een
bepaald probleem bv euthanasie
Wat is recht volgens sociologen?
Ø Gaat niet om de vraag wat het geldend recht is (zoals bij juristen)
Ø Recht als sociaal fenomeen
Ø Recht (nauw): maatschappelijke controle uitgeoefend door systematische aanwending
van macht
Ø Recht (breed): geheel van collectieve gedragingen en normen die het sociale leven
structuren
Wat is recht volgens filosofen?
Ø Dubbele betekenis van het woord recht
Ø Morele rechts-vaardigheid: noodzakelijk verband tussen recht en moraliteità
natuurrechtleer
Ø Bestaand positief rechtsstelsel: een juridische ordening die feitelijk effectief is binnen
een bepaald grondgebied (bepaald door macht). Ordende functie van recht, ook bij
onrechtvaardigheidà rechtspositivisme
Wat is rechtsfilosofie?
Ø Definities onbevredigendà we kunnen geen goede definitie geven
Ø Tonen via voorbeelden: daadwerkelijk lezen van filosofische tekstenà hierdoor krijg
je er een beeld van, het is beter om zelf kennis te krijgen door rechtsfilosofische
teksten
Ø Beeld van primaire teksten
Grondvragen van het recht?
Ø In hoeverre houdt recht verband met moraal en rechtvaardigheid?
Ø In hoeverre is recht louter een machtsinstrument?
Ø Hoe kun je juridische dwang rechtvaardigen?
2
, Ø Wanneer moet men aan het recht gehoorzamen? Bv situaties waarbij het zou
toegelaten zijn om niet aan het recht te gehoorzamen
Ø Tot welke grens mag de overheid zich met het leven van haar burgers bemoeien? Bv
of die alles mag doen zolang ze de meerderheid behalen of zijn er bepaalde grenzen
Link met rechtspraktijk: juristen buiten het kader
Ø Strafrechter: is het strafrecht wel de geschikte manier om mensen te bewegen regels
na te leven?
Ø Wetgevingsjurist: welke zaken moeten wel niet door de overheid geregeld worden?
Ø Rechter: moet ik wetten toepassen die fundamenteel onrechtvaardig zijn of tot een
onrechtvaardige uitkomst leiden?
è Deze vragen zijn niet beantwoordbaar binnen het recht zelf
De filosofische benadering
Ø Geen ander onderwerp dan juristen bv ook nadenken over recht en milieu, euthanasie,
alternatieve straffen etc
Ø Wel andere benadering en perspectief
o Niet alleen een intern perspectiefà vragen vanuit het terrein van het recht
o Maar een extern perspectief van buiten, van een afstand over het recht
o Zinvol voor juristen om van tijd tot tijd de eigen activiteit kritisch van afstand
te bekijken
Filosofie en wetenschap
Ø Wetenschap: bepaalde stabiele beschrijving of verklaring van de werkelijkheid (ook
sociologie of sociale wetenschap)
Ø Filosofie: bepaalde visie op de wereld voorstellen en daarvoor beargumenteren
Ø Verschillende benaderingen tussen filosofen (stromingen)
Ø Typisch: debat tussen filosofen en kritiek op andere visiesà er is niet altijd 1 juist
antwoord maar het is eerder een langdurig debat
Ø Filosofie als zoektocht naar grondslagen
o Ethiek: van morele oordelen over goed en kwaad
o Wetenschap: van wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke kennis (kennis
onderscheiden van pseudo-kennis)
o Recht: van juridische en niet-juridische regels, hiervoor heb je bepaalde
criteria nodig over de grondslag van het recht
3
, Recht en samenleving
Ø Recht niet los van de samenleving
Ø Juridische regels als deelverzameling van sociale regels die zien op het samenleven
tussen mensen in de maatschappij bv religieuze regels, etiquette, sociale regels,
gewoonte, morele regels etc
Ø Recht deels als autonoom systeem is historische ontwikkeling: ontwikkeling van
aparte beroepsgroep met eigen taal, gebruiken, kleding en ceremonie
Ø Niet in isolatie te zien van andere praktijken en maatschappij, vragen van moreel en
politiek
Rechtsfilosofie= een poging om enigszins geordend en systematisch na te denken over aard,
functie, rijkwijdte en legitimiteit van het recht
Ø Geen definitie
Ø Belangrijk:
o Aard: wat is dat fenomeen recht?
o Rijkwijdte: waar eindigt de grens van het recht? Bv politiek of moraliteit
o Functie: doel van het recht
o Legitimiteit: op wat voor grondslag rust het recht?
Onderdeel Middeleeuwen
Achtergrond
Ø Historisch begrip van grondslagen van onze huidige democratische rechtsstaat
Ø Inzicht in de legitimatie van staat en recht
Ø Terug naar de Middeleeuwen waar er heel anders over het doel van staat en recht werd
gedacht dan nu
Ø Geen basis in vrijheid en gelijkheid
Ø 2 denkers: Augustinus en Thomas van Aquino
Feodalisme
Ø Chaos door ineenstorten maatschappelijke orde west-romeinse rijk in de 4de eeuw
Ø Wereldlijke macht bij de keizer
Ø Feodale maatschappij opgedeeld in kleinere eenheden onder leiding van de adel
Ø Geestelijke macht bij de rooms-katholieke kerk
Ø Standenmaatschappij:
o Geestelijken
o Adel
o Boeren
o Burgers
4
