Gezondheidspsychologie
Hoofdstuk 1: Wat is gezondheid?...........................................................................................................7
1.1 Wat is gezondheid? Veranderende perspectieven.......................................................................7
1.1.1 Relatie tussen lichaam en geest.............................................................................................7
1.1.2 Biomedisch ziektemodel........................................................................................................7
1.1.3 Vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid en ziekte....................8
1.1.4 Biopsychosociaal model.........................................................................................................8
1.1.5 Gedrag, door en ziekte...........................................................................................................8
1.2 Individuele, culturele en leeftijdsgerelateerde perspectieven op gezondheid.............................9
1.2.1 Lekentheorieën over gezondheid..........................................................................................9
1.2.2 Definitie van gezondheid van de WHO Wereldgezondheidsorganisatie................................9
1.2.3 Crossculturele perspectieven op gezondheid........................................................................9
1.2.4 Levensloop en gezondheid....................................................................................................9
1.3 Wat is Gezondheidspsychologie?...............................................................................................10
1.3.1 Wat is het verband tussen psychologie en gezondheid?.....................................................10
Hoofdstuk 2: sociale verschillen in ziekte en gezondheid.....................................................................11
2.1 Gezondheidsverschillen..............................................................................................................11
2.1.1 Bewijs voor gezondheidsverschillen....................................................................................11
2.1.2 Ook onder mensen met een hoge SES komen gezondheidsverschillen voor.......................11
2.1.3 Verklaringen voor ongelijkheid in gezondheid tussen sociaaleconomische groepen..........11
2.1.4 Balans werkleven en stress..................................................................................................12
2.1.5 Werkloosheid.......................................................................................................................12
2.2 Minderhiedsstatus en gezondheid..............................................................................................12
2.2.1 Verschillen in gezond gedrag tussen etnische minderheidsgroepen...................................12
2.3 Geslacht en gezondheid..............................................................................................................12
2.3.1 Biologische verschillen.........................................................................................................13
2.3.2 Verschillen in gedrag............................................................................................................13
Hoofdstuk 3: Ongezond gedrag – deel 1...............................................................................................15
3.1.1 Ongezond gedrag.................................................................................................................15
3.2 Roken, drinken en gebruik van illegale drugs.............................................................................16
3.2.3 Waarom beginnen mensen met het gebruik van potentieel verslavende stoffen?.............16
3.2.4 Ongezond gedrag voortzetten en verslaving.......................................................................16
3.3 Onbeschermd seksueel gedrag...................................................................................................17
3.3.1 Negatieve effecten van onveilig vrijen op de gezondheid...................................................17
3.3.2 Het gebruik van condooms..................................................................................................17
3.4 Ongezond voedingspatroon........................................................................................................17
3.4.1 Vetopname en cholesterol...................................................................................................17
3.5 Overgewicht...............................................................................................................................18
3.5.1 Hoe wordt overgewicht gedefinieerd?................................................................................18
1
,Gezondheidspsychologie
3.5.2 Negatieve gevolgen van overgewicht..................................................................................18
3.5.3 Oorzaken van overgewicht..................................................................................................18
Hoofdstuk 3: Ongezond gedrag – deel 2...............................................................................................19
3.2 Roken..........................................................................................................................................19
3.2 E-sig (elektronische sigaret) – componenten.............................................................................19
3.2 E-sig: veiligheid...........................................................................................................................20
3.2 E-sig: effectiviteit........................................................................................................................20
Hoofdstuk 4: Modellen voor het voorspellen van gezondheidsgedrag................................................21
4.1 Compliantiegedrag......................................................................................................................21
4.1.1 Definitie...............................................................................................................................21
4.1.2 Zijn mensen therapietrouw?................................................................................................21
4.1.3 Waarom volgen mensen medische aanbevelingen en behandelingen niet op?..................21
4.2 Gezonde voeding........................................................................................................................21
4.2.1 De gezondheidsvoordelen van het eten van groeten en fruit..............................................21
4.2.2 Aanbevelingen voor gezonde voeding.................................................................................21
4.2.4 voedselvoorkeuren..............................................................................................................21
4.3 lichaamsbeweging......................................................................................................................22
4.3.1 Aanbevelingen voor lichaamsbeweging...............................................................................22
4.3.2 Wat zijn de gunstige lichamelijke effecten van lichaamsbeweging?....................................22
4.3.3 De psychologische voordelen van lichaamsbeweging.........................................................22
4.3.4 Waarom sporten mensen?..................................................................................................22
4.4 Gezondheidsscreening................................................................................................................22
4.4.1 Screening op risicofactoren.................................................................................................22
4.4.2 Ziektedetectiescreening.......................................................................................................22
4.4.6 deelname aan screeningsprogramma’s...............................................................................23
4.5 Vaccinatie...................................................................................................................................23
Hoofdstuk 5: Modellen voor het voorspellen van gezondheidsgedrag................................................25
5.1 Distale invloeden op gezondheidsgedrag...................................................................................25
5.1.1 Demografische invloeden....................................................................................................25
5.1.2 Persoonlijkheidskenmerken.................................................................................................25
5.1.3 Zelfbeschikkingstheorie.......................................................................................................25
5.2 Modellen van gezondheidsgedrag..............................................................................................26
5.2.1 Attitudes..............................................................................................................................26
5.2.2 Risico-inschatting en onrealistisch optimisme.....................................................................26
5.2.3 Zelfeffectiviteit (self-efficacy)...............................................................................................26
5.3 Sociale en cognitieve modellen vna gedragsverandering...........................................................26
5.3.1 Sociaal cognitieve theorie....................................................................................................26
5.3.2 Het Health belief- model......................................................................................................27
2
,Gezondheidspsychologie
5.4 Modellen voor gefaseerde gedragsverandering.........................................................................27
5.4.1 Het transtheoretische model (TTM) of SOCM......................................................................27
Hoofdstuk 6: gedragsverandering: mechanismen en methoden + hoofdstuk 7: preventie van
gezondheidsproblemen........................................................................................................................29
6.1 Het ontwikkelen van interventies voor de volksgezondheid.....................................................29
6.2 Strategieën om risicogedrag te veranderen...............................................................................29
6.2.1 Motiveren tot verandering..................................................................................................29
7.2 Het gebruik van massamedia......................................................................................................31
6.2.2 Gedrag veranderen..............................................................................................................31
6.2.3 De juiste toepassing.............................................................................................................33
7.4 Programma’s voor gezondheidsbevorderend.............................................................................33
7.4.3 Gezondheidsbevorderend op het werk...............................................................................33
7.4.4 interventies op school..........................................................................................................33
7.4.5 Werken met Peers...............................................................................................................33
Hoofdstuk 10: stress.............................................................................................................................35
10.1 Concepten van stress................................................................................................................35
10.1.1 Stress als reactie op een stimulus (= stressor)...................................................................35
10.1.2 Stress als een transactie.....................................................................................................35
10.2 Typen stress..............................................................................................................................37
10.2.1 Acute stress.......................................................................................................................37
10.2.2 Chronische stress...............................................................................................................37
10.3 Stress als fysiologische reactie..................................................................................................38
10.4 Het verband tussen stress en ziekte.........................................................................................40
10.4.1 De directe route.................................................................................................................40
10.4.2 De indirecte route..............................................................................................................40
10.4.3 Stress en verkoudheid.......................................................................................................40
10.4.4. Stress en hart- en vaatziekten...........................................................................................41
10.4 Het verband tussen stress en ziekte.........................................................................................41
10.4.5 stress en kanker.................................................................................................................41
10.4.6 Stress en darmaandoeningen............................................................................................41
10.4.7 stress en hiv/aids...............................................................................................................41
Hoofdstuk 15: Pijn – deel 1...................................................................................................................43
15.1 De pijnbeleving.........................................................................................................................43
15.1.1 Typen pijn..........................................................................................................................43
15.1.2 De prevalentie van pijn......................................................................................................43
15.1.3 Leven met pijn...................................................................................................................44
15.2 Biologische modellen voor pijn.................................................................................................44
15.2.1 Pijn in afwezigheid van pijnreceptoren (fantoompijn).......................................................45
3
, Gezondheidspsychologie
15.2.2 ‘Pijnreceptoren’ die geen pijn registreren.........................................................................45
15.2.3 Psychologische invloeden op pijn......................................................................................45
15.3 Een psychobiologische theorie over pijn..................................................................................46
Hoofdstuk 15: Pijn – deel 2...................................................................................................................49
15.5 Mensen leren met pijn om te gaan...........................................................................................49
15.5.1 Het meten van pijn............................................................................................................49
15.5.2 Acute pijn...........................................................................................................................50
15.5.2 Chronische pijn..................................................................................................................50
15.5.4 Pijnklinieken.......................................................................................................................51
Hoofdstuk: Slaap..................................................................................................................................53
Inleiding............................................................................................................................................53
Definitie............................................................................................................................................53
Definitie: De periodieke terugkeer...............................................................................................53
Definitie: rust................................................................................................................................53
Definitie: bewustzijnsverlaging.....................................................................................................54
Slaaponderzoek................................................................................................................................54
Slaapstadia: hypnogram...............................................................................................................57
Slaapstadia: De slaapcyclus..........................................................................................................57
Circadiane ritmen.........................................................................................................................57
Leeftijd: slaapbehoefte.....................................................................................................................57
Leeftijd: slaapstoornissen.................................................................................................................57
Slaapstoornissen: classificaties.........................................................................................................58
Slaapstoornissen: insomnieën......................................................................................................58
Slaapstoornissen: Hypersomnieën...............................................................................................58
Slaapstoornissen: dissomnieën.....................................................................................................58
Slaapstoornissen: Parasomnieën..................................................................................................58
Slaapmiddelen..................................................................................................................................58
Informatie verzamelen over de klacht..............................................................................................59
Stoppen met slaapmiddelen.............................................................................................................59
Veranderen van slaapomstandigheden............................................................................................60
Veranderen van gewoonten.............................................................................................................60
Slaapbeperking en paradoxale opdrachten......................................................................................61
Conclusie..........................................................................................................................................61
Hoofdstuk CVS: Chronisch Vermoeidheidssyndroom...........................................................................63
Een recent fenomeen?.....................................................................................................................63
Epidemieën.......................................................................................................................................63
Epidemiologie...................................................................................................................................63
Omschrijving.....................................................................................................................................63
4
Hoofdstuk 1: Wat is gezondheid?...........................................................................................................7
1.1 Wat is gezondheid? Veranderende perspectieven.......................................................................7
1.1.1 Relatie tussen lichaam en geest.............................................................................................7
1.1.2 Biomedisch ziektemodel........................................................................................................7
1.1.3 Vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid en ziekte....................8
1.1.4 Biopsychosociaal model.........................................................................................................8
1.1.5 Gedrag, door en ziekte...........................................................................................................8
1.2 Individuele, culturele en leeftijdsgerelateerde perspectieven op gezondheid.............................9
1.2.1 Lekentheorieën over gezondheid..........................................................................................9
1.2.2 Definitie van gezondheid van de WHO Wereldgezondheidsorganisatie................................9
1.2.3 Crossculturele perspectieven op gezondheid........................................................................9
1.2.4 Levensloop en gezondheid....................................................................................................9
1.3 Wat is Gezondheidspsychologie?...............................................................................................10
1.3.1 Wat is het verband tussen psychologie en gezondheid?.....................................................10
Hoofdstuk 2: sociale verschillen in ziekte en gezondheid.....................................................................11
2.1 Gezondheidsverschillen..............................................................................................................11
2.1.1 Bewijs voor gezondheidsverschillen....................................................................................11
2.1.2 Ook onder mensen met een hoge SES komen gezondheidsverschillen voor.......................11
2.1.3 Verklaringen voor ongelijkheid in gezondheid tussen sociaaleconomische groepen..........11
2.1.4 Balans werkleven en stress..................................................................................................12
2.1.5 Werkloosheid.......................................................................................................................12
2.2 Minderhiedsstatus en gezondheid..............................................................................................12
2.2.1 Verschillen in gezond gedrag tussen etnische minderheidsgroepen...................................12
2.3 Geslacht en gezondheid..............................................................................................................12
2.3.1 Biologische verschillen.........................................................................................................13
2.3.2 Verschillen in gedrag............................................................................................................13
Hoofdstuk 3: Ongezond gedrag – deel 1...............................................................................................15
3.1.1 Ongezond gedrag.................................................................................................................15
3.2 Roken, drinken en gebruik van illegale drugs.............................................................................16
3.2.3 Waarom beginnen mensen met het gebruik van potentieel verslavende stoffen?.............16
3.2.4 Ongezond gedrag voortzetten en verslaving.......................................................................16
3.3 Onbeschermd seksueel gedrag...................................................................................................17
3.3.1 Negatieve effecten van onveilig vrijen op de gezondheid...................................................17
3.3.2 Het gebruik van condooms..................................................................................................17
3.4 Ongezond voedingspatroon........................................................................................................17
3.4.1 Vetopname en cholesterol...................................................................................................17
3.5 Overgewicht...............................................................................................................................18
3.5.1 Hoe wordt overgewicht gedefinieerd?................................................................................18
1
,Gezondheidspsychologie
3.5.2 Negatieve gevolgen van overgewicht..................................................................................18
3.5.3 Oorzaken van overgewicht..................................................................................................18
Hoofdstuk 3: Ongezond gedrag – deel 2...............................................................................................19
3.2 Roken..........................................................................................................................................19
3.2 E-sig (elektronische sigaret) – componenten.............................................................................19
3.2 E-sig: veiligheid...........................................................................................................................20
3.2 E-sig: effectiviteit........................................................................................................................20
Hoofdstuk 4: Modellen voor het voorspellen van gezondheidsgedrag................................................21
4.1 Compliantiegedrag......................................................................................................................21
4.1.1 Definitie...............................................................................................................................21
4.1.2 Zijn mensen therapietrouw?................................................................................................21
4.1.3 Waarom volgen mensen medische aanbevelingen en behandelingen niet op?..................21
4.2 Gezonde voeding........................................................................................................................21
4.2.1 De gezondheidsvoordelen van het eten van groeten en fruit..............................................21
4.2.2 Aanbevelingen voor gezonde voeding.................................................................................21
4.2.4 voedselvoorkeuren..............................................................................................................21
4.3 lichaamsbeweging......................................................................................................................22
4.3.1 Aanbevelingen voor lichaamsbeweging...............................................................................22
4.3.2 Wat zijn de gunstige lichamelijke effecten van lichaamsbeweging?....................................22
4.3.3 De psychologische voordelen van lichaamsbeweging.........................................................22
4.3.4 Waarom sporten mensen?..................................................................................................22
4.4 Gezondheidsscreening................................................................................................................22
4.4.1 Screening op risicofactoren.................................................................................................22
4.4.2 Ziektedetectiescreening.......................................................................................................22
4.4.6 deelname aan screeningsprogramma’s...............................................................................23
4.5 Vaccinatie...................................................................................................................................23
Hoofdstuk 5: Modellen voor het voorspellen van gezondheidsgedrag................................................25
5.1 Distale invloeden op gezondheidsgedrag...................................................................................25
5.1.1 Demografische invloeden....................................................................................................25
5.1.2 Persoonlijkheidskenmerken.................................................................................................25
5.1.3 Zelfbeschikkingstheorie.......................................................................................................25
5.2 Modellen van gezondheidsgedrag..............................................................................................26
5.2.1 Attitudes..............................................................................................................................26
5.2.2 Risico-inschatting en onrealistisch optimisme.....................................................................26
5.2.3 Zelfeffectiviteit (self-efficacy)...............................................................................................26
5.3 Sociale en cognitieve modellen vna gedragsverandering...........................................................26
5.3.1 Sociaal cognitieve theorie....................................................................................................26
5.3.2 Het Health belief- model......................................................................................................27
2
,Gezondheidspsychologie
5.4 Modellen voor gefaseerde gedragsverandering.........................................................................27
5.4.1 Het transtheoretische model (TTM) of SOCM......................................................................27
Hoofdstuk 6: gedragsverandering: mechanismen en methoden + hoofdstuk 7: preventie van
gezondheidsproblemen........................................................................................................................29
6.1 Het ontwikkelen van interventies voor de volksgezondheid.....................................................29
6.2 Strategieën om risicogedrag te veranderen...............................................................................29
6.2.1 Motiveren tot verandering..................................................................................................29
7.2 Het gebruik van massamedia......................................................................................................31
6.2.2 Gedrag veranderen..............................................................................................................31
6.2.3 De juiste toepassing.............................................................................................................33
7.4 Programma’s voor gezondheidsbevorderend.............................................................................33
7.4.3 Gezondheidsbevorderend op het werk...............................................................................33
7.4.4 interventies op school..........................................................................................................33
7.4.5 Werken met Peers...............................................................................................................33
Hoofdstuk 10: stress.............................................................................................................................35
10.1 Concepten van stress................................................................................................................35
10.1.1 Stress als reactie op een stimulus (= stressor)...................................................................35
10.1.2 Stress als een transactie.....................................................................................................35
10.2 Typen stress..............................................................................................................................37
10.2.1 Acute stress.......................................................................................................................37
10.2.2 Chronische stress...............................................................................................................37
10.3 Stress als fysiologische reactie..................................................................................................38
10.4 Het verband tussen stress en ziekte.........................................................................................40
10.4.1 De directe route.................................................................................................................40
10.4.2 De indirecte route..............................................................................................................40
10.4.3 Stress en verkoudheid.......................................................................................................40
10.4.4. Stress en hart- en vaatziekten...........................................................................................41
10.4 Het verband tussen stress en ziekte.........................................................................................41
10.4.5 stress en kanker.................................................................................................................41
10.4.6 Stress en darmaandoeningen............................................................................................41
10.4.7 stress en hiv/aids...............................................................................................................41
Hoofdstuk 15: Pijn – deel 1...................................................................................................................43
15.1 De pijnbeleving.........................................................................................................................43
15.1.1 Typen pijn..........................................................................................................................43
15.1.2 De prevalentie van pijn......................................................................................................43
15.1.3 Leven met pijn...................................................................................................................44
15.2 Biologische modellen voor pijn.................................................................................................44
15.2.1 Pijn in afwezigheid van pijnreceptoren (fantoompijn).......................................................45
3
, Gezondheidspsychologie
15.2.2 ‘Pijnreceptoren’ die geen pijn registreren.........................................................................45
15.2.3 Psychologische invloeden op pijn......................................................................................45
15.3 Een psychobiologische theorie over pijn..................................................................................46
Hoofdstuk 15: Pijn – deel 2...................................................................................................................49
15.5 Mensen leren met pijn om te gaan...........................................................................................49
15.5.1 Het meten van pijn............................................................................................................49
15.5.2 Acute pijn...........................................................................................................................50
15.5.2 Chronische pijn..................................................................................................................50
15.5.4 Pijnklinieken.......................................................................................................................51
Hoofdstuk: Slaap..................................................................................................................................53
Inleiding............................................................................................................................................53
Definitie............................................................................................................................................53
Definitie: De periodieke terugkeer...............................................................................................53
Definitie: rust................................................................................................................................53
Definitie: bewustzijnsverlaging.....................................................................................................54
Slaaponderzoek................................................................................................................................54
Slaapstadia: hypnogram...............................................................................................................57
Slaapstadia: De slaapcyclus..........................................................................................................57
Circadiane ritmen.........................................................................................................................57
Leeftijd: slaapbehoefte.....................................................................................................................57
Leeftijd: slaapstoornissen.................................................................................................................57
Slaapstoornissen: classificaties.........................................................................................................58
Slaapstoornissen: insomnieën......................................................................................................58
Slaapstoornissen: Hypersomnieën...............................................................................................58
Slaapstoornissen: dissomnieën.....................................................................................................58
Slaapstoornissen: Parasomnieën..................................................................................................58
Slaapmiddelen..................................................................................................................................58
Informatie verzamelen over de klacht..............................................................................................59
Stoppen met slaapmiddelen.............................................................................................................59
Veranderen van slaapomstandigheden............................................................................................60
Veranderen van gewoonten.............................................................................................................60
Slaapbeperking en paradoxale opdrachten......................................................................................61
Conclusie..........................................................................................................................................61
Hoofdstuk CVS: Chronisch Vermoeidheidssyndroom...........................................................................63
Een recent fenomeen?.....................................................................................................................63
Epidemieën.......................................................................................................................................63
Epidemiologie...................................................................................................................................63
Omschrijving.....................................................................................................................................63
4
