OVERZICHT VAN DE HISTORISCHE KRITIEK
LES I: INLEIDING
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK ?
• Systematische kritische reflectie bij verzamelen, evalueren en verwerken van
informatie
o Verzamelen: gebruikte methode, vindplaatsen,…
o Evalueren: regels van de historische kritiek
o Verwerken: welke rol heb je, wat is de beoogde rapportering
• Essentiële vaardigheid
o Academisch: wetenschappelijk werk (masterproef, paper, essay,…)
o Wezenlijk: navigeren in hedendaagse samenleving als kritische burger
§ Feiten van opinies, waarheid van leugens onderscheiden (post-truth,
fake news)
§ Vaststellen contradicties
• historische kritiek = Set wetenschappelijk vastgelegde regels om informatie te
evalueren
• 3 vastgelegde regels gefocust op “externe kritiek”
o Herstellingskritiek
§ type bron heeft interpretatie op hoe we die bron kunnen meenemen
§ Van alles: tekst, audio, video
§ Originele bron of kopie?
• Traditioneel meer waarde / belang gehecht aan originele bron.
o Oorsprongskritiek
§ Heel vaak getuigenissen
§ Waar, wanneer, door wie?
o Ontlenings- of oorspronkelijksheidskritiek
§ origineel of ontleend uit andere bron?
§ In welke mate ontleend uit andere bron?
• + 4 vastgelegde regels rond informatie besloten in de bron
o Interpretatiekritiek
§ Primaire en secundaire betekenis van de tekst? (gelaadgheid)
§ verschillende lagen van tekst en audio bekijken
• je hebt letterlijke betekenis (primair)
• wat tussen de regels door geschreven is (secundair)
o Gezagskritiek
§ Auteur het gezag van een ooggetuige? Informatie al verkregen van
iemand anders?
• gezag ooggetuige: wordt traditioneel als zeer belangrijk gezien
o Bevoegdheidskritiek
§ Nauwkeurigheid en begrijpen van de waarneming en (on)geloof
§ Technische kennis en geschooldheid van auteur
o Rechtzinnigheidskritiek
§ (On)opzettelijke verdraaiingen feiten
§ Misinformatie / Desinformatie
1
, § hoe oprecht is een auteur geweest bij neerschrijven (met of zonder
bijbedoeling)?
MISINFORMATIE <-> DESINFORMATIE
• Misinformatie
= onjuiste informatie delen zonder kwade bedoelingen
o bv 2 vriendinnen die babbelen op café en de ene zegt da het covid vacin niet
werkte op haar oma, dus dat het slecht is
• Desinformatie
= bewust valse informatie verspreiden om je op het verkeerde been te zetten of
schade te veroorzaken
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?
• Criminologisch onderzoek:
o Vnl. gericht op het heden en de toekomst, minder op het verleden: analyses van
fenomenen als basis voor een toekomstgericht beleid
§ Inzicht krijgen in fenomeen vraagt gebruik (informatie)bronnen van heel
diverse aard => context en achtergrond
• respondenten (culturele codes en subjectiviteit van taal;
interpretaties van waarnemingen)
• documenten (weergave van informatie via specifiek taalgebruik)
o Eigen invalshoek, accenten en keuzes in onderzoek: bewustwording
noodzakelijk
o Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
§ Wie, wat, hoe, waarom?
§ Tussenschakel-boodschapper niet altijd onschuldig omwille van
bewuste of onbewuste interpretaties
• bv amazontool om mensen te recruteren: enkel M werden
verkozen, omdat historisch gezien V achter het fornuis stonden
o bias moet dus vermeden worden
• bias vermijden kan door diversiteit te voorzien in de
tussenschakel-boodschapper: 2 mensen met andere achtergrond
moeten de bias detecteren
o bv blank vs donker: zijn zich meer bewust van andere
zaken à diversiteit is dus nodig in de schakels
§ Vergelijking verschillende bronnen (verschillende types, maar ook
meerdere van hetzelfde type tot aanvaardbare saturatie)
INFORMATIEBRON
• Specifieke kenmerken / verschillende aard
o Zeer divers: krantenartikel, parlementaire tekst, interview, afbeelding, film,
audio opname, sociale media, tweet, …
o Publiek (bv jaarverslag overheidsagentschap), privaat (bv jaarverslag
onderneming)
o Uit eigen naam, uit naam van organisatie
o Allerhande thema’s
• Ontstaanscontext en eigen kenmerken
• Formele regels
• Eigen taalgebruik
2
, • Kennis noodzakelijk over bron en haar kenmerken
o Kritisch en correct naar waarde schatten (informatie)bron
o Autoriteit, betrouwbaarheid, juistheid, objectiviteit, controleerbaarheid
• ! Opgelet: kritische zin betekent niet alle informatie met een bepaald kenmerk meteen
verwerpen
o Bv: complotdenkers zijn zeer kritisch, maar verwerpen meteen alle bronnen die
vanuit een publieke overheid worden verspreid.
• Historische kritiek = een vorm van systematische kritiek, maar niet het verwerpen van
alle informatie
ACTUELE RELEVANTIE
• Massamedia, informatieoorlogen
o Evolutie van onderzoeksjournalistiek naar snel nieuws
o Massale beïnvloeding van opinies, potentieel via gemanipuleerde informatie
• Manipulatie informatie
o Deepfake, AI
o Geen nieuw fenomeen (cf. propaganda), maar toename in schaal en snelheid
o Misleiding, uitdragen agenda, bekomen rechten, legitimering daden, onbestraft
blijven schendingen grondrechten, …
• Belang ‘oude’ principes historische kritiek (interne en externe kritiek, vergelijken
bronnen en informatie, op systematische wijze)
o Wetenschappelijk instrument versus buikgevoel
ACTUELE RELEVANTIE: BEELDMANIPULATIE
• Met artificiële intelligentie: rol van de “beeldbewerker”
o Bepaalde kleurtoon creëert bepaalde sfeer
o Toevoegen / weglaten van bepaalde elementen
• Maar zeker ook zonder artificiële intelligentie: rol van de “beeldmaker”
o Gebruik specifieke lens
o Positie van de fotograaf
o Moment van afdruk
ACTUELE RELEVANTIE: TEKSTUELE ANALYSE
• Literaire regels voor specifieke genres
§ Wetenschappelijk artikel – blogpost – opiniestuk
• Waar nadruk op gelegd, wat verzwegen, met welke reden?
• Belang terminologie
o COVID-19: ‘antivaxers’, ‘complotdenkers’, ‘vrijheidsstrijders’, ‘demonstranten’
o terminologie die je kiest kan bepaald beeld scheppen
§ bv mensen die mondmasker vrijheidsberoving vinden: je kan die
complotdenkers noemen of vrijheidsstrijders of demonstranten
• Regels van het medium kunnen informatie ook bepalen
o Tweet (X)
• ‘Systematische twijfel’
3
, WAAROM BEGRIP ‘HISTORISCHE’ KRITIEK?
• Vanuit historische wetenschap: welke regels maken het mogelijk om bronnen uit het
verleden objectief te bestuderen
o Negentiende-eeuwse historici: wat speelde er zich af in periodes waarover we
geen getuigen meer kunnen ondervragen?
§ Wie is de auteur? Hoe waarheidsgetrouw schrijft die auteur? Met welke
bedoeling werd het werk geschreven?
§ Is het een originele bron of een kopie?
o Eerste handboeken over historische kritiek
• Historisch bronnenmateriaal vs. hedendaagse bronnen
o Geen directe observatie vs. directe observatie
o Geen productie van data vs. productie van data
o Enkel wat is overgebleven uit het verleden (bronnen) vs. mogelijkheden om nog
nieuwe vaststellingen te doen
à Maakt dat historici zich als eerste wetenschappers gaan toeleggen op de “kritiek van
bronnen”
• Maar zelfde problemen doen zich vandaag voor.
o Bv: rapport uit land waar je niet zomaar zelf kan gaan observeren / geen voeling
mee hebt à kloof tussen tekst en interpretatie van tekst.
• Besef verleden ¹ geschiedschrijving: overlap maar niet 1 op 1
o Verstoringen in observatie, reflectie over de observatie en weerslag achteraf
§ hoe objectief je ook probeerd zijn: er zijn onbewuste verstoringen in de
observatie en reflectie
• bv verkeersongeval: altijd verschillen tussen 2 getuigen
• Selectie werkelijkheid
o Constructie op basis van sporen (bronnenschaarste - digitalisering)
o Eigen taal, achtergrond, kennis, terminologie…
§ Bv. boek over criminaliteit negentiende-eeuws Antwerpen
• Zo ook voor sociale wetenschapper en studie hedendaagse fenomenen
o Niet één objectieve, waar te nemen en kenbaar te maken realiteit binnen
sociaal-wetenschappelijk onderzoek
o Gevolgen kennisproductie
§ ‘Verborgen groepen’
• bv amazon recruteringstool: V waren hier een verborgen groep
o Samengaan (en vergelijken) van verschillende bronnen (triangulatie):
combineren, aftoetsen tegenover elkaar,…
§ Hoewel geen exacte wetenschap toch tot betere waarheidsbevinding
komen
o Bv bevraging van verschillende actoren (triangulatie)
§ niet 1 getuige, maar combinatie van getuigen en dan krijg je miss een
betere waarheid?
§ getuigenissen (zie Kinderen van het verzet; Kinderen van de Holocaust)
§ opvattingen aanpak veiligheidskwestie Antwerpse haven
4
LES I: INLEIDING
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK ?
• Systematische kritische reflectie bij verzamelen, evalueren en verwerken van
informatie
o Verzamelen: gebruikte methode, vindplaatsen,…
o Evalueren: regels van de historische kritiek
o Verwerken: welke rol heb je, wat is de beoogde rapportering
• Essentiële vaardigheid
o Academisch: wetenschappelijk werk (masterproef, paper, essay,…)
o Wezenlijk: navigeren in hedendaagse samenleving als kritische burger
§ Feiten van opinies, waarheid van leugens onderscheiden (post-truth,
fake news)
§ Vaststellen contradicties
• historische kritiek = Set wetenschappelijk vastgelegde regels om informatie te
evalueren
• 3 vastgelegde regels gefocust op “externe kritiek”
o Herstellingskritiek
§ type bron heeft interpretatie op hoe we die bron kunnen meenemen
§ Van alles: tekst, audio, video
§ Originele bron of kopie?
• Traditioneel meer waarde / belang gehecht aan originele bron.
o Oorsprongskritiek
§ Heel vaak getuigenissen
§ Waar, wanneer, door wie?
o Ontlenings- of oorspronkelijksheidskritiek
§ origineel of ontleend uit andere bron?
§ In welke mate ontleend uit andere bron?
• + 4 vastgelegde regels rond informatie besloten in de bron
o Interpretatiekritiek
§ Primaire en secundaire betekenis van de tekst? (gelaadgheid)
§ verschillende lagen van tekst en audio bekijken
• je hebt letterlijke betekenis (primair)
• wat tussen de regels door geschreven is (secundair)
o Gezagskritiek
§ Auteur het gezag van een ooggetuige? Informatie al verkregen van
iemand anders?
• gezag ooggetuige: wordt traditioneel als zeer belangrijk gezien
o Bevoegdheidskritiek
§ Nauwkeurigheid en begrijpen van de waarneming en (on)geloof
§ Technische kennis en geschooldheid van auteur
o Rechtzinnigheidskritiek
§ (On)opzettelijke verdraaiingen feiten
§ Misinformatie / Desinformatie
1
, § hoe oprecht is een auteur geweest bij neerschrijven (met of zonder
bijbedoeling)?
MISINFORMATIE <-> DESINFORMATIE
• Misinformatie
= onjuiste informatie delen zonder kwade bedoelingen
o bv 2 vriendinnen die babbelen op café en de ene zegt da het covid vacin niet
werkte op haar oma, dus dat het slecht is
• Desinformatie
= bewust valse informatie verspreiden om je op het verkeerde been te zetten of
schade te veroorzaken
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?
• Criminologisch onderzoek:
o Vnl. gericht op het heden en de toekomst, minder op het verleden: analyses van
fenomenen als basis voor een toekomstgericht beleid
§ Inzicht krijgen in fenomeen vraagt gebruik (informatie)bronnen van heel
diverse aard => context en achtergrond
• respondenten (culturele codes en subjectiviteit van taal;
interpretaties van waarnemingen)
• documenten (weergave van informatie via specifiek taalgebruik)
o Eigen invalshoek, accenten en keuzes in onderzoek: bewustwording
noodzakelijk
o Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
§ Wie, wat, hoe, waarom?
§ Tussenschakel-boodschapper niet altijd onschuldig omwille van
bewuste of onbewuste interpretaties
• bv amazontool om mensen te recruteren: enkel M werden
verkozen, omdat historisch gezien V achter het fornuis stonden
o bias moet dus vermeden worden
• bias vermijden kan door diversiteit te voorzien in de
tussenschakel-boodschapper: 2 mensen met andere achtergrond
moeten de bias detecteren
o bv blank vs donker: zijn zich meer bewust van andere
zaken à diversiteit is dus nodig in de schakels
§ Vergelijking verschillende bronnen (verschillende types, maar ook
meerdere van hetzelfde type tot aanvaardbare saturatie)
INFORMATIEBRON
• Specifieke kenmerken / verschillende aard
o Zeer divers: krantenartikel, parlementaire tekst, interview, afbeelding, film,
audio opname, sociale media, tweet, …
o Publiek (bv jaarverslag overheidsagentschap), privaat (bv jaarverslag
onderneming)
o Uit eigen naam, uit naam van organisatie
o Allerhande thema’s
• Ontstaanscontext en eigen kenmerken
• Formele regels
• Eigen taalgebruik
2
, • Kennis noodzakelijk over bron en haar kenmerken
o Kritisch en correct naar waarde schatten (informatie)bron
o Autoriteit, betrouwbaarheid, juistheid, objectiviteit, controleerbaarheid
• ! Opgelet: kritische zin betekent niet alle informatie met een bepaald kenmerk meteen
verwerpen
o Bv: complotdenkers zijn zeer kritisch, maar verwerpen meteen alle bronnen die
vanuit een publieke overheid worden verspreid.
• Historische kritiek = een vorm van systematische kritiek, maar niet het verwerpen van
alle informatie
ACTUELE RELEVANTIE
• Massamedia, informatieoorlogen
o Evolutie van onderzoeksjournalistiek naar snel nieuws
o Massale beïnvloeding van opinies, potentieel via gemanipuleerde informatie
• Manipulatie informatie
o Deepfake, AI
o Geen nieuw fenomeen (cf. propaganda), maar toename in schaal en snelheid
o Misleiding, uitdragen agenda, bekomen rechten, legitimering daden, onbestraft
blijven schendingen grondrechten, …
• Belang ‘oude’ principes historische kritiek (interne en externe kritiek, vergelijken
bronnen en informatie, op systematische wijze)
o Wetenschappelijk instrument versus buikgevoel
ACTUELE RELEVANTIE: BEELDMANIPULATIE
• Met artificiële intelligentie: rol van de “beeldbewerker”
o Bepaalde kleurtoon creëert bepaalde sfeer
o Toevoegen / weglaten van bepaalde elementen
• Maar zeker ook zonder artificiële intelligentie: rol van de “beeldmaker”
o Gebruik specifieke lens
o Positie van de fotograaf
o Moment van afdruk
ACTUELE RELEVANTIE: TEKSTUELE ANALYSE
• Literaire regels voor specifieke genres
§ Wetenschappelijk artikel – blogpost – opiniestuk
• Waar nadruk op gelegd, wat verzwegen, met welke reden?
• Belang terminologie
o COVID-19: ‘antivaxers’, ‘complotdenkers’, ‘vrijheidsstrijders’, ‘demonstranten’
o terminologie die je kiest kan bepaald beeld scheppen
§ bv mensen die mondmasker vrijheidsberoving vinden: je kan die
complotdenkers noemen of vrijheidsstrijders of demonstranten
• Regels van het medium kunnen informatie ook bepalen
o Tweet (X)
• ‘Systematische twijfel’
3
, WAAROM BEGRIP ‘HISTORISCHE’ KRITIEK?
• Vanuit historische wetenschap: welke regels maken het mogelijk om bronnen uit het
verleden objectief te bestuderen
o Negentiende-eeuwse historici: wat speelde er zich af in periodes waarover we
geen getuigen meer kunnen ondervragen?
§ Wie is de auteur? Hoe waarheidsgetrouw schrijft die auteur? Met welke
bedoeling werd het werk geschreven?
§ Is het een originele bron of een kopie?
o Eerste handboeken over historische kritiek
• Historisch bronnenmateriaal vs. hedendaagse bronnen
o Geen directe observatie vs. directe observatie
o Geen productie van data vs. productie van data
o Enkel wat is overgebleven uit het verleden (bronnen) vs. mogelijkheden om nog
nieuwe vaststellingen te doen
à Maakt dat historici zich als eerste wetenschappers gaan toeleggen op de “kritiek van
bronnen”
• Maar zelfde problemen doen zich vandaag voor.
o Bv: rapport uit land waar je niet zomaar zelf kan gaan observeren / geen voeling
mee hebt à kloof tussen tekst en interpretatie van tekst.
• Besef verleden ¹ geschiedschrijving: overlap maar niet 1 op 1
o Verstoringen in observatie, reflectie over de observatie en weerslag achteraf
§ hoe objectief je ook probeerd zijn: er zijn onbewuste verstoringen in de
observatie en reflectie
• bv verkeersongeval: altijd verschillen tussen 2 getuigen
• Selectie werkelijkheid
o Constructie op basis van sporen (bronnenschaarste - digitalisering)
o Eigen taal, achtergrond, kennis, terminologie…
§ Bv. boek over criminaliteit negentiende-eeuws Antwerpen
• Zo ook voor sociale wetenschapper en studie hedendaagse fenomenen
o Niet één objectieve, waar te nemen en kenbaar te maken realiteit binnen
sociaal-wetenschappelijk onderzoek
o Gevolgen kennisproductie
§ ‘Verborgen groepen’
• bv amazon recruteringstool: V waren hier een verborgen groep
o Samengaan (en vergelijken) van verschillende bronnen (triangulatie):
combineren, aftoetsen tegenover elkaar,…
§ Hoewel geen exacte wetenschap toch tot betere waarheidsbevinding
komen
o Bv bevraging van verschillende actoren (triangulatie)
§ niet 1 getuige, maar combinatie van getuigen en dan krijg je miss een
betere waarheid?
§ getuigenissen (zie Kinderen van het verzet; Kinderen van de Holocaust)
§ opvattingen aanpak veiligheidskwestie Antwerpse haven
4
