Psychologie
INLEIDING TOT DE PSYCHOLOGIE ..................................................................................................................................... 3
Wat is psychologie? ...................................................................................................................................................... 3
Voorlopers van de psychologie ..................................................................................................................................... 3
De eerste scholen van de psychologie .......................................................................................................................... 4
Onderzoeksmethoden in de psychologie ..................................................................................................................... 7
Psychotherapeutische oriëntaties ................................................................................................................................ 9
ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE ...................................................................................................................................... 12
Erikson’s model van levenslange psycho-sociale ontwikkeling .................................................................................. 12
Kindertijd..................................................................................................................................................................... 13
Adolescentie................................................................................................................................................................ 19
Volwassenheid ............................................................................................................................................................ 20
Oudere leeftijd ............................................................................................................................................................ 20
EMOTIES .......................................................................................................................................................................... 22
Wat is emotie? ............................................................................................................................................................ 22
Theorieën .................................................................................................................................................................... 22
Brandende vragen ....................................................................................................................................................... 24
GEHEUGEN ...................................................................................................................................................................... 26
Inleiding....................................................................................................................................................................... 26
Geheugenmodel van Atkinson en Shiffrin .................................................................................................................. 26
Werkgeheugen (Baddeley & Hitch) ............................................................................................................................ 27
Soorten geheugens en betrokken hersenstructuren .................................................................................................. 28
Het feilbare LTG .......................................................................................................................................................... 29
LEREN .............................................................................................................................................................................. 34
Klassieke conditionering (KC) ...................................................................................................................................... 34
Operante conditionering (OC) .................................................................................................................................... 38
Observationeel leren (Obs) ......................................................................................................................................... 41
PERSOONLIJKHEIDSTREKKEN .......................................................................................................................................... 42
Introductie .................................................................................................................................................................. 42
Five-factor model (OCEAN) ......................................................................................................................................... 42
Persoonlijkheidstrekken buiten het vijf-factoren model ............................................................................................ 42
Persoon-gesitueerd debat .......................................................................................................................................... 43
SOCIALE PSYCHOLOGIE ................................................................................................................................................... 44
Sociale beïnvloeding ................................................................................................................................................... 44
Persoonsperceptie ...................................................................................................................................................... 45
Groepsperceptie ......................................................................................................................................................... 47
1
,SOCIALE EN GEDRAGSDETERMINANTEN VAN GEZONDHEID ......................................................................................... 48
Gezondheid ................................................................................................................................................................. 48
Levensverwachting ..................................................................................................................................................... 48
Doodsoorzaken, vermijdbare ziekte en sterfte .......................................................................................................... 48
Rol van gedrag............................................................................................................................................................. 49
Bio-psycho-sociaal model van gezondheid ................................................................................................................. 50
Gezondheidspsychologie ............................................................................................................................................ 52
STRESS ............................................................................................................................................................................. 53
Basics ........................................................................................................................................................................... 53
Stress & gezondheid ................................................................................................................................................... 57
Stressen over stress .................................................................................................................................................... 60
SYMPTOOMPERCEPTIE ................................................................................................................................................... 61
Onverklaarde klachten ................................................................................................................................................ 61
Experimenteel onderzoek onverklaarde klachten ...................................................................................................... 62
Placebo en nocebo ...................................................................................................................................................... 66
Ziekte-opvattingen ...................................................................................................................................................... 67
PIJN.................................................................................................................................................................................. 68
Biologische aspecten................................................................................................................................................... 68
Rugpijn ........................................................................................................................................................................ 68
Pijn als mentale representatie .................................................................................................................................... 69
Gedragsprocessen ....................................................................................................................................................... 69
Cognitieve processen .................................................................................................................................................. 69
Klinische toepassing .................................................................................................................................................... 70
Conclusie ..................................................................................................................................................................... 71
2
,INLEIDING TOT DE PSYCHOLOGIE
Wat is psychologie?
Psychologie is de wetenschap waarbij het gedrag wordt bestudeerd en waarbij gedrag gebruikt wordt om
de interne processen (vb. emoties, leren, redeneren,…) te begrijpen die aan de basis liggen van gedrag.
Op wetenschappelijke manier:
- Systematische observaties
- Openbaar maken
- Toetsbare theorieën
Er is veel scepticisme tegen de psychologie:
- Soft science
- Teveel en te verscheiden theorieën
- Iedereen psycholoog?
- Afzonderlijk van medische wetenschap aangebonden
Voorlopers van de psychologie
Filosofen uit de oudheid dachten na over psychologie.
vb. Plato met zijn tabula rasa en Socrates met de vogelkooi.
Het duurde echter lang door de complexiteit v.h. fenomeen en het mensbeeld waarbij de mens uniek is en niet
aards.
Er zijn 3 ontwikkelingen die de psychologie mogelijk maakten:
1. Toenemend belang van (exacte) wetenschap in de maatschappij
Centrale rol Kerk in de middeleeuwen
Na de val van het Romeinse rijk was de Katholieke kerk de enige instantie die onderwijs stimuleerde.
Gevolg: geloofswaarden primair -> ziel niet aards!
Dit duurde tot de reformatie in 16e eeuw
Wetenschappelijke revolutie op zelfde moment als reformatie
Vb. Copernicus ging van geocentrisme naar heliocentrisme
→ mensen en aarde zijn niet langer het middelpunt
→ mensen ook onderworpen aan natuurwetten en kan het voorwerp zijn van studie
→ later ook Galilei en Newton
Wetenschappen en techniek kenden een enorme groei vanaf de 18e eeuw. Methodes binnen wetenschappen en
techniek hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de psychologie (= exact-wetenschappelijke methode, zie
later)
3
, 2. Ontwikkelingen in de filosofie
Plato en Katholieke Kerk: dualisme → lichaam en geest gescheiden
Descartes
- Rationalisme: de waarheid kan afgeleid worden via de rede, door na te denken, observatie is niet nodig
- Nativisme: sommige kennis is aangeboren
- Dualitische interactionisme: Geest en lichaam interageren (pijnappelklier), het lichaam is niet de slaaf van de
geest
- Menselijk lichaam is een machine, kan wetenschappelijk bestudeerd worden
Nadien empirisme
- Tegen rationalisme (observatie is noodzakelijk)
- Geest komt tot stand via sensorische processen en is niet aangeboren (tabula rasa, ook de geest kan bestudeerd
worden)
- Hobbes: theorie verspreid door Locke
- Associationisme: hogere orde kennis komt tot stand via associaties van eenvoudige ideeën (als 2 dingen tegelijk
ervaren worden, worden die mentaal geassocieerd)
- lichaam en geest zijn machines en volgen natuurwetten
3. Darwin en de evolutietheorie
‘The origin of species’, mens is afkomstig uit vroegere levensvormen
- Belang van toevallige omstandigheden
- Genetische variatie en natuurlijke selectie
- Soorten die zich best aanpassen hebben meer succes (survival of the fittest)
Dit was belangrijk voor de psychologie!
- mens ontstaan uit dieren → dieren kunnen iets leren over mens
Start van comparatieve psychologie: gedrag van dieren èn mensen als studieobject
- mens onderhevig aan natuurwetten
- ‘moderne’ wetenschapper: Systematische observatie, zorgvuldige documentatie, hypothesen formuleren
De eerste scholen van de psychologie
Europa: VS:
- Wundt en structuralisme - Functionalisme
- Binet en toegepaste psychologie - Behaviorisme
- Freud en het onbewuste - Cognitieve psychologie
Wundt en structuralisme (EU)
Wundt (en Titchener) deed onderzoek naar de elementen van het bewustzijn. Elk complex proces kan gereduceerd
worden tot een combinatie van elementaire componenten. Wundt had ook als eerst een laboratorium.
Het structuralisme is gebaseerd op 3 vragen:
- Wat zijn de basiselementen, de structuren?
- Hoe worden ze gecombineerd?
- Wanneer worden ze gecombineerd?
4
INLEIDING TOT DE PSYCHOLOGIE ..................................................................................................................................... 3
Wat is psychologie? ...................................................................................................................................................... 3
Voorlopers van de psychologie ..................................................................................................................................... 3
De eerste scholen van de psychologie .......................................................................................................................... 4
Onderzoeksmethoden in de psychologie ..................................................................................................................... 7
Psychotherapeutische oriëntaties ................................................................................................................................ 9
ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE ...................................................................................................................................... 12
Erikson’s model van levenslange psycho-sociale ontwikkeling .................................................................................. 12
Kindertijd..................................................................................................................................................................... 13
Adolescentie................................................................................................................................................................ 19
Volwassenheid ............................................................................................................................................................ 20
Oudere leeftijd ............................................................................................................................................................ 20
EMOTIES .......................................................................................................................................................................... 22
Wat is emotie? ............................................................................................................................................................ 22
Theorieën .................................................................................................................................................................... 22
Brandende vragen ....................................................................................................................................................... 24
GEHEUGEN ...................................................................................................................................................................... 26
Inleiding....................................................................................................................................................................... 26
Geheugenmodel van Atkinson en Shiffrin .................................................................................................................. 26
Werkgeheugen (Baddeley & Hitch) ............................................................................................................................ 27
Soorten geheugens en betrokken hersenstructuren .................................................................................................. 28
Het feilbare LTG .......................................................................................................................................................... 29
LEREN .............................................................................................................................................................................. 34
Klassieke conditionering (KC) ...................................................................................................................................... 34
Operante conditionering (OC) .................................................................................................................................... 38
Observationeel leren (Obs) ......................................................................................................................................... 41
PERSOONLIJKHEIDSTREKKEN .......................................................................................................................................... 42
Introductie .................................................................................................................................................................. 42
Five-factor model (OCEAN) ......................................................................................................................................... 42
Persoonlijkheidstrekken buiten het vijf-factoren model ............................................................................................ 42
Persoon-gesitueerd debat .......................................................................................................................................... 43
SOCIALE PSYCHOLOGIE ................................................................................................................................................... 44
Sociale beïnvloeding ................................................................................................................................................... 44
Persoonsperceptie ...................................................................................................................................................... 45
Groepsperceptie ......................................................................................................................................................... 47
1
,SOCIALE EN GEDRAGSDETERMINANTEN VAN GEZONDHEID ......................................................................................... 48
Gezondheid ................................................................................................................................................................. 48
Levensverwachting ..................................................................................................................................................... 48
Doodsoorzaken, vermijdbare ziekte en sterfte .......................................................................................................... 48
Rol van gedrag............................................................................................................................................................. 49
Bio-psycho-sociaal model van gezondheid ................................................................................................................. 50
Gezondheidspsychologie ............................................................................................................................................ 52
STRESS ............................................................................................................................................................................. 53
Basics ........................................................................................................................................................................... 53
Stress & gezondheid ................................................................................................................................................... 57
Stressen over stress .................................................................................................................................................... 60
SYMPTOOMPERCEPTIE ................................................................................................................................................... 61
Onverklaarde klachten ................................................................................................................................................ 61
Experimenteel onderzoek onverklaarde klachten ...................................................................................................... 62
Placebo en nocebo ...................................................................................................................................................... 66
Ziekte-opvattingen ...................................................................................................................................................... 67
PIJN.................................................................................................................................................................................. 68
Biologische aspecten................................................................................................................................................... 68
Rugpijn ........................................................................................................................................................................ 68
Pijn als mentale representatie .................................................................................................................................... 69
Gedragsprocessen ....................................................................................................................................................... 69
Cognitieve processen .................................................................................................................................................. 69
Klinische toepassing .................................................................................................................................................... 70
Conclusie ..................................................................................................................................................................... 71
2
,INLEIDING TOT DE PSYCHOLOGIE
Wat is psychologie?
Psychologie is de wetenschap waarbij het gedrag wordt bestudeerd en waarbij gedrag gebruikt wordt om
de interne processen (vb. emoties, leren, redeneren,…) te begrijpen die aan de basis liggen van gedrag.
Op wetenschappelijke manier:
- Systematische observaties
- Openbaar maken
- Toetsbare theorieën
Er is veel scepticisme tegen de psychologie:
- Soft science
- Teveel en te verscheiden theorieën
- Iedereen psycholoog?
- Afzonderlijk van medische wetenschap aangebonden
Voorlopers van de psychologie
Filosofen uit de oudheid dachten na over psychologie.
vb. Plato met zijn tabula rasa en Socrates met de vogelkooi.
Het duurde echter lang door de complexiteit v.h. fenomeen en het mensbeeld waarbij de mens uniek is en niet
aards.
Er zijn 3 ontwikkelingen die de psychologie mogelijk maakten:
1. Toenemend belang van (exacte) wetenschap in de maatschappij
Centrale rol Kerk in de middeleeuwen
Na de val van het Romeinse rijk was de Katholieke kerk de enige instantie die onderwijs stimuleerde.
Gevolg: geloofswaarden primair -> ziel niet aards!
Dit duurde tot de reformatie in 16e eeuw
Wetenschappelijke revolutie op zelfde moment als reformatie
Vb. Copernicus ging van geocentrisme naar heliocentrisme
→ mensen en aarde zijn niet langer het middelpunt
→ mensen ook onderworpen aan natuurwetten en kan het voorwerp zijn van studie
→ later ook Galilei en Newton
Wetenschappen en techniek kenden een enorme groei vanaf de 18e eeuw. Methodes binnen wetenschappen en
techniek hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de psychologie (= exact-wetenschappelijke methode, zie
later)
3
, 2. Ontwikkelingen in de filosofie
Plato en Katholieke Kerk: dualisme → lichaam en geest gescheiden
Descartes
- Rationalisme: de waarheid kan afgeleid worden via de rede, door na te denken, observatie is niet nodig
- Nativisme: sommige kennis is aangeboren
- Dualitische interactionisme: Geest en lichaam interageren (pijnappelklier), het lichaam is niet de slaaf van de
geest
- Menselijk lichaam is een machine, kan wetenschappelijk bestudeerd worden
Nadien empirisme
- Tegen rationalisme (observatie is noodzakelijk)
- Geest komt tot stand via sensorische processen en is niet aangeboren (tabula rasa, ook de geest kan bestudeerd
worden)
- Hobbes: theorie verspreid door Locke
- Associationisme: hogere orde kennis komt tot stand via associaties van eenvoudige ideeën (als 2 dingen tegelijk
ervaren worden, worden die mentaal geassocieerd)
- lichaam en geest zijn machines en volgen natuurwetten
3. Darwin en de evolutietheorie
‘The origin of species’, mens is afkomstig uit vroegere levensvormen
- Belang van toevallige omstandigheden
- Genetische variatie en natuurlijke selectie
- Soorten die zich best aanpassen hebben meer succes (survival of the fittest)
Dit was belangrijk voor de psychologie!
- mens ontstaan uit dieren → dieren kunnen iets leren over mens
Start van comparatieve psychologie: gedrag van dieren èn mensen als studieobject
- mens onderhevig aan natuurwetten
- ‘moderne’ wetenschapper: Systematische observatie, zorgvuldige documentatie, hypothesen formuleren
De eerste scholen van de psychologie
Europa: VS:
- Wundt en structuralisme - Functionalisme
- Binet en toegepaste psychologie - Behaviorisme
- Freud en het onbewuste - Cognitieve psychologie
Wundt en structuralisme (EU)
Wundt (en Titchener) deed onderzoek naar de elementen van het bewustzijn. Elk complex proces kan gereduceerd
worden tot een combinatie van elementaire componenten. Wundt had ook als eerst een laboratorium.
Het structuralisme is gebaseerd op 3 vragen:
- Wat zijn de basiselementen, de structuren?
- Hoe worden ze gecombineerd?
- Wanneer worden ze gecombineerd?
4
