SAMENVATTING
MEDISCHE PSYCHOLOGIE
ACADEMIEJAAR 2024-2025
,Inhoudsopgave
H0: INLEIDING ........................................................................................................................................................................... 4
0.1 WAT IS PSYCHOLOGIE? ............................................................................................................................................................ 4
0.2 WAT IS MEDISCHE PSYCHOLOGIE? .......................................................................................................................................... 4
H1: COGNITIEVE PSYCHOLOGIE ................................................................................................................................................. 6
1.1 INLEIDING ................................................................................................................................................................................. 6
1.2 BELANGRIJKE TERMEN EN CONCEPTEN ................................................................................................................................... 6
1.3 COGNITIEVE BENADERINGEN ................................................................................................................................................. 10
1.4 ROL VAN COGNITIEVE PSYCHOLOGIE BINNEN DE MEDISCHE PSYCHOLOGIE? ....................................................................... 12
1.5 CONCLUSIE ............................................................................................................................................................................. 13
............................................................................................................................................................................................... 13
H2: GEDRAGSPSYCHOLOGIE .................................................................................................................................................... 14
2.1 INLEIDING ............................................................................................................................................................................... 14
2.2 LEERTHEORIE = GEDRAGSPSYCHOLOGIE .............................................................................................................................. 14
2.3 LEERPARADIGMA’S ................................................................................................................................................................. 14
2.3.1 NIET-CONTIGENTIE PRIKKELAANBIEDING ....................................................................................................... 15
2.3.2 KLASSIEKE CONDITIONERING ............................................................................................................................. 16
2.3.3 OPERANTE CONDITIONERING ............................................................................................................................. 19
2.3.4 SOCIAAL (-COGNITIEVE) LEERTHEORIE ........................................................................................................... 21
2.4 CONCLUSIE ............................................................................................................................................................................ 22
H3: PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE..................................................................................................................................... 23
3.1 INLEIDING ............................................................................................................................................................................... 23
3.2 BELANGRIJKE BEGRIPPEN ...................................................................................................................................................... 23
3.3 OUDE BENADERINGEN VAN PERSOONLIJKHEID ...................................................................................................................... 23
3.4 PSYCHOBIOLOGISCH PERSOONLIJKHEIDSMODEL (CLONINGER, 1994) ................................................................................ 25
3.5 PERSOONLIJKHEIDSVERSCHILLEN IN REACTIE OP ZIEKTE/BEHANDELING ..................................................................... 26
3.6 PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS ...................................................................................................................................... 28
3.7 CONCLUSIE .................................................................................................................................................................... 31
H4: THERAPEUTISCHE STROMINGEN BINNEN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE EN MOTIVATIONELE GESPREKSVOERING .............. 32
4.1 MEEST TOEGEPASTE EN ERKENDE PSYCHOTHERAPIEVORMEN IN VLAANDEREN/BELGIË ............................................ 32
4.1.1 VERSCHILLENDE PSYCHOTHERAPIEVORMEN ............................................................................................... 32
4.1.2 ANDERE THERAPIEVORMEN ................................................................................................................................ 36
4.2 MOTIVATIONELE GESPREKSVOERING ............................................................................................................................ 37
4.2.1 MOTIVATIE EN HULPVERLENING ........................................................................................................................ 37
4.2.2 (VROEGER GEBRUIKTE) MODELLEN VOOR BEÏNVLOEDEN VAN MOTIVATIE ................................... 38
4.2.3 MOTIVERENDE GESPREKSVOERING................................................................................................................. 39
4.2.4 CONCLUSIE ................................................................................................................................................................ 43
H5: STRESS .............................................................................................................................................................................. 44
5.1 DEFINIËRING .................................................................................................................................................................. 44
5.1.1 STRESS ALS SITUATIE (STRESSOR) .................................................................................................................. 44
5.1.2 STRESS ALS REACTIE ............................................................................................................................................ 44
5.1.3 STRESS ALS INTERACTIONEEL PROCES ......................................................................................................... 46
5.1.4 STRESSMODEL VAN FOLKMAN EN LAZARUS ................................................................................................. 47
5.2 STRESS EN GEZONDHEIDSZORG ................................................................................................................................... 47
5.2.1 BURN-OUT BIJ HULPVERLENERS ....................................................................................................................... 47
5.2.2 STRESS BIJ PATIËNTEN ......................................................................................................................................... 50
5.2.3 ZIEKTE ALS STRESSBRON .................................................................................................................................... 50
5.3 STRESSHANTERING: ALGEMENE FACTOREN MET POSITIEVE EFFECT ........................................................................... 51
H6: SOCIALE PSYCHOLOGIE ..................................................................................................................................................... 52
6.1 DEFINIËRING .................................................................................................................................................................. 52
6.2 SOCIALE PERCEPTIE ...................................................................................................................................................... 52
6.2.1 THE SOCIAL SELF .................................................................................................................................................... 52
6.2.2 HET WAARNEMEN VAN PERSONEN ................................................................................................................... 54
2
, 6.2.3 HET WAARNEMEN VAN GROEPEN ..................................................................................................................... 57
6.3 SOCIALE INTERACTIE ..................................................................................................................................................... 58
6.3.1 INTERPERSOONLIJKE AANTREKKELIJKHEID .................................................................................................. 58
6.3.2 HET HELPEN VAN ANDEREN ................................................................................................................................ 61
6.4 SOCIALE BEÏNVLOEDING ................................................................................................................................................ 64
3
, H0: INLEIDING
• Leermateriaal voor deze cursus: slides tijdens de hoorcolleges en ondersteunend videomateriaal
• Examen: schriftelijk met open vragen
0.1 wat is psychologie?
Psychologie = wetenschap die het gedrag van de mens bestudeert. Een studie van het individueel gedrag
en de mentale processen en inhouden die tot gedrag leiden. Het gaat over wat mensen doen, hoe ze het
doen, wat mensen voelen, denken en hoe ze tot beslissingen komen.
• Kijkt naar de algemene kenmerken van het menselijke gedrag (naar de verschillen, naar individuen
en naar groepen, naar normaal gedrag en naar problematisch gedrag).
• Het tracht menselijk functioneren te onderzoeken en te verklaren (via verschillende methoden,
technieken en benaderingswijzen).
Verschil tussen psychologie en psychiatrie:
PSYCHOLOGIE PSYCHIATRIE
• Humane wetenschappen • Medische wetenschappen
• Bestudeert mind (& brain) • Bestudeert brain (& mind)
o Mentale processen: perceptie, aandacht, o Structuur en neurobiologische
geheugen, interpretatie, leren processen
o Mentale inhouden: cognities, emoties, • Ziekte
gedrag
• Normaliteit en ziekte
Psychologie omvat subspecialisaties: ontwikkelingspsychologie, cognitieve psychologie, experimentele
psychologie, bedrijfspsychologie, klinische psychologie, gedragspsychologie, sociale psychologie, medische
psychologie en persoonlijkheidspsychologie.
0.2 wat is medische psychologie?
Medische psychologie = specialisatie binnen de psychologie met focus op onderzoek en behandeling
psychologische problemen/klachten die geassocieerd zijn met (acuut en chronische) lichamelijke
aandoeningen.
• Problemen bij het leren omgaan met een chronische ziekte (bv. MS, diabetes)
o Omgaan met het verlies van fysieke mogelijkheden, zelfstandigheid, …
o Moeilijke verliesverwerking, depressie, suïcidaliteit
• Verwerken van een acute en levensbedreigende aandoeningen (bv. Kanker, hartinfarct, beroerte) en
de gevolgen ervan. (Bv. Slikstoornissen of afasie ten gevolge van CVA)
4
, • Geheugenproblemen ten gevolge van hersentraumata of ernstige burn-out/depressie
• Ongewenst eetgedrag bij overgewicht
Visie van de medische psychologie: ziekte en gezondheidsproblemen = belangrijkste stressor met
psychologische gevolgen waarbij de medische psychologie zich focust op onderzoek en behandeling van de
psychologische problemen/klachten/gevolgen
• Welke invloed heeft een ziekte op de mentale processen en omgekeerd?
o Basis: hoe verlopen onze mentale processen?
• Welke invloed heeft aangeleerd gedrag op ziekte en omgekeerd?
o Basis: hoe verlopen onze leerprocessen?
• Welke invloed hebben patiënten en hun persoonlijkheid op ziekte en herstel?
o Basis: wat is persoonlijkheid? Wat zijn persoonlijkheidsstoornissen en hoe ontwikkelen ze
zich?
• Welke psychotherapievormen zijn er en hoe kunnen we patiënten motiveren om mee te werken aan
de therapie?
• Wat is de rol van stress en hoe kunnen we hier als hulpverlener mee omgaan?
o Belang van inzicht in sociale processen als hulpverlener
§ Basisbeginselen van sociale psychologie à hoe verlopen sociale
processen/contacten?
§ In welke mate spelen sociale factoren een rol bij ziekte?
§ In welke mate spelen sociale factoren een rol bij behandeling?
‘Medische’ = relevante lichamelijke aandoeningen vanuit logo en audio:
1. Neuro-degeneratieve ziekte (Parkinson, ALS, MS): slikstoornissen, afasie en dysartrie
2. Niet-aangeboren hersenletsel (CVA, hersentraumata): slikstoornissen, afasie, alexie, agrafie,
neurogeen stotteren
3. Oncologie/hoofd en halsgebied: ten gevolge van radiotherapeutisch en chirurgische ingrepen
slikstoornissen, heesheid en articulatiestoornissen
4. Gehoorschade/slechthorendheid
5
, H1: COGNITIEVE PSYCHOLOGIE
1.1 inleiding
Hedendaagse psychologie heeft een sterke invloed van de cognitieve psychologie. Eind jaren 50 kregen
psychologen meer aandacht voor de rol van cognities bij het ontstaan en de instandhouding van psy-
klachten.
• Nieuw uitgangspunt: psychopathologie komt voort uit de wijze waarop men informatie (prikkels en
stimuli) selecteert, interpreteert en verwerkt
Cognitieve psychologie bestudeert hoe men zichzelf/alles rondom zich/de wereld (= alle prikkels) waarneemt,
interpreteert en verwerkt.
• Wanneer wij als individu onszelf/wereld rondom ons willen ‘begrijpen’, dan zijn de volgende processen
cruciaal:
o Waarneming (perceptie)
o Verwerking – interpretatie
o Geheugen
• Cognitieve psychologie bestudeert de mentale processen zoals waarnemen, aandacht, geheugen
maar ook mentale inhouden zoals gedachten, gevoelens en gedrag.
1.2 belangrijke termen en concepten
Cognities = verzameling van mentale processen en activiteiten die gebruikt worden bij het waarnemen,
interpreteren, onthouden à “het denkproces”
• Denken? = spreken tegen jezelf
o Soms heel bewust, vaak veel meer automatisch
o Beelden die we over een situatie maken
o Waarden en normen die we hanteren
o Waarneming en de selectie die we daarin aanbrengen
o Bewuste feitenkennis (bv uit het autobiografisch geheugen)
o Interpretaties: betekenis en waarde van prikkels
o Herinneringen, herkenning
Informatieverwerking = processen die een rol spelen bij de waarneming, de interpretatie, de opslag en de
reproductie van kennis/informatie
• 3 mentale processen binnen de informatieverwerking: waarneming, verwerking en geheugen
• Cognitieve psychologie bestudeert de invloed van de informatieverwerking op emoties, gedrag en
fysiologische processen en omgekeerd
6
MEDISCHE PSYCHOLOGIE
ACADEMIEJAAR 2024-2025
,Inhoudsopgave
H0: INLEIDING ........................................................................................................................................................................... 4
0.1 WAT IS PSYCHOLOGIE? ............................................................................................................................................................ 4
0.2 WAT IS MEDISCHE PSYCHOLOGIE? .......................................................................................................................................... 4
H1: COGNITIEVE PSYCHOLOGIE ................................................................................................................................................. 6
1.1 INLEIDING ................................................................................................................................................................................. 6
1.2 BELANGRIJKE TERMEN EN CONCEPTEN ................................................................................................................................... 6
1.3 COGNITIEVE BENADERINGEN ................................................................................................................................................. 10
1.4 ROL VAN COGNITIEVE PSYCHOLOGIE BINNEN DE MEDISCHE PSYCHOLOGIE? ....................................................................... 12
1.5 CONCLUSIE ............................................................................................................................................................................. 13
............................................................................................................................................................................................... 13
H2: GEDRAGSPSYCHOLOGIE .................................................................................................................................................... 14
2.1 INLEIDING ............................................................................................................................................................................... 14
2.2 LEERTHEORIE = GEDRAGSPSYCHOLOGIE .............................................................................................................................. 14
2.3 LEERPARADIGMA’S ................................................................................................................................................................. 14
2.3.1 NIET-CONTIGENTIE PRIKKELAANBIEDING ....................................................................................................... 15
2.3.2 KLASSIEKE CONDITIONERING ............................................................................................................................. 16
2.3.3 OPERANTE CONDITIONERING ............................................................................................................................. 19
2.3.4 SOCIAAL (-COGNITIEVE) LEERTHEORIE ........................................................................................................... 21
2.4 CONCLUSIE ............................................................................................................................................................................ 22
H3: PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE..................................................................................................................................... 23
3.1 INLEIDING ............................................................................................................................................................................... 23
3.2 BELANGRIJKE BEGRIPPEN ...................................................................................................................................................... 23
3.3 OUDE BENADERINGEN VAN PERSOONLIJKHEID ...................................................................................................................... 23
3.4 PSYCHOBIOLOGISCH PERSOONLIJKHEIDSMODEL (CLONINGER, 1994) ................................................................................ 25
3.5 PERSOONLIJKHEIDSVERSCHILLEN IN REACTIE OP ZIEKTE/BEHANDELING ..................................................................... 26
3.6 PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS ...................................................................................................................................... 28
3.7 CONCLUSIE .................................................................................................................................................................... 31
H4: THERAPEUTISCHE STROMINGEN BINNEN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE EN MOTIVATIONELE GESPREKSVOERING .............. 32
4.1 MEEST TOEGEPASTE EN ERKENDE PSYCHOTHERAPIEVORMEN IN VLAANDEREN/BELGIË ............................................ 32
4.1.1 VERSCHILLENDE PSYCHOTHERAPIEVORMEN ............................................................................................... 32
4.1.2 ANDERE THERAPIEVORMEN ................................................................................................................................ 36
4.2 MOTIVATIONELE GESPREKSVOERING ............................................................................................................................ 37
4.2.1 MOTIVATIE EN HULPVERLENING ........................................................................................................................ 37
4.2.2 (VROEGER GEBRUIKTE) MODELLEN VOOR BEÏNVLOEDEN VAN MOTIVATIE ................................... 38
4.2.3 MOTIVERENDE GESPREKSVOERING................................................................................................................. 39
4.2.4 CONCLUSIE ................................................................................................................................................................ 43
H5: STRESS .............................................................................................................................................................................. 44
5.1 DEFINIËRING .................................................................................................................................................................. 44
5.1.1 STRESS ALS SITUATIE (STRESSOR) .................................................................................................................. 44
5.1.2 STRESS ALS REACTIE ............................................................................................................................................ 44
5.1.3 STRESS ALS INTERACTIONEEL PROCES ......................................................................................................... 46
5.1.4 STRESSMODEL VAN FOLKMAN EN LAZARUS ................................................................................................. 47
5.2 STRESS EN GEZONDHEIDSZORG ................................................................................................................................... 47
5.2.1 BURN-OUT BIJ HULPVERLENERS ....................................................................................................................... 47
5.2.2 STRESS BIJ PATIËNTEN ......................................................................................................................................... 50
5.2.3 ZIEKTE ALS STRESSBRON .................................................................................................................................... 50
5.3 STRESSHANTERING: ALGEMENE FACTOREN MET POSITIEVE EFFECT ........................................................................... 51
H6: SOCIALE PSYCHOLOGIE ..................................................................................................................................................... 52
6.1 DEFINIËRING .................................................................................................................................................................. 52
6.2 SOCIALE PERCEPTIE ...................................................................................................................................................... 52
6.2.1 THE SOCIAL SELF .................................................................................................................................................... 52
6.2.2 HET WAARNEMEN VAN PERSONEN ................................................................................................................... 54
2
, 6.2.3 HET WAARNEMEN VAN GROEPEN ..................................................................................................................... 57
6.3 SOCIALE INTERACTIE ..................................................................................................................................................... 58
6.3.1 INTERPERSOONLIJKE AANTREKKELIJKHEID .................................................................................................. 58
6.3.2 HET HELPEN VAN ANDEREN ................................................................................................................................ 61
6.4 SOCIALE BEÏNVLOEDING ................................................................................................................................................ 64
3
, H0: INLEIDING
• Leermateriaal voor deze cursus: slides tijdens de hoorcolleges en ondersteunend videomateriaal
• Examen: schriftelijk met open vragen
0.1 wat is psychologie?
Psychologie = wetenschap die het gedrag van de mens bestudeert. Een studie van het individueel gedrag
en de mentale processen en inhouden die tot gedrag leiden. Het gaat over wat mensen doen, hoe ze het
doen, wat mensen voelen, denken en hoe ze tot beslissingen komen.
• Kijkt naar de algemene kenmerken van het menselijke gedrag (naar de verschillen, naar individuen
en naar groepen, naar normaal gedrag en naar problematisch gedrag).
• Het tracht menselijk functioneren te onderzoeken en te verklaren (via verschillende methoden,
technieken en benaderingswijzen).
Verschil tussen psychologie en psychiatrie:
PSYCHOLOGIE PSYCHIATRIE
• Humane wetenschappen • Medische wetenschappen
• Bestudeert mind (& brain) • Bestudeert brain (& mind)
o Mentale processen: perceptie, aandacht, o Structuur en neurobiologische
geheugen, interpretatie, leren processen
o Mentale inhouden: cognities, emoties, • Ziekte
gedrag
• Normaliteit en ziekte
Psychologie omvat subspecialisaties: ontwikkelingspsychologie, cognitieve psychologie, experimentele
psychologie, bedrijfspsychologie, klinische psychologie, gedragspsychologie, sociale psychologie, medische
psychologie en persoonlijkheidspsychologie.
0.2 wat is medische psychologie?
Medische psychologie = specialisatie binnen de psychologie met focus op onderzoek en behandeling
psychologische problemen/klachten die geassocieerd zijn met (acuut en chronische) lichamelijke
aandoeningen.
• Problemen bij het leren omgaan met een chronische ziekte (bv. MS, diabetes)
o Omgaan met het verlies van fysieke mogelijkheden, zelfstandigheid, …
o Moeilijke verliesverwerking, depressie, suïcidaliteit
• Verwerken van een acute en levensbedreigende aandoeningen (bv. Kanker, hartinfarct, beroerte) en
de gevolgen ervan. (Bv. Slikstoornissen of afasie ten gevolge van CVA)
4
, • Geheugenproblemen ten gevolge van hersentraumata of ernstige burn-out/depressie
• Ongewenst eetgedrag bij overgewicht
Visie van de medische psychologie: ziekte en gezondheidsproblemen = belangrijkste stressor met
psychologische gevolgen waarbij de medische psychologie zich focust op onderzoek en behandeling van de
psychologische problemen/klachten/gevolgen
• Welke invloed heeft een ziekte op de mentale processen en omgekeerd?
o Basis: hoe verlopen onze mentale processen?
• Welke invloed heeft aangeleerd gedrag op ziekte en omgekeerd?
o Basis: hoe verlopen onze leerprocessen?
• Welke invloed hebben patiënten en hun persoonlijkheid op ziekte en herstel?
o Basis: wat is persoonlijkheid? Wat zijn persoonlijkheidsstoornissen en hoe ontwikkelen ze
zich?
• Welke psychotherapievormen zijn er en hoe kunnen we patiënten motiveren om mee te werken aan
de therapie?
• Wat is de rol van stress en hoe kunnen we hier als hulpverlener mee omgaan?
o Belang van inzicht in sociale processen als hulpverlener
§ Basisbeginselen van sociale psychologie à hoe verlopen sociale
processen/contacten?
§ In welke mate spelen sociale factoren een rol bij ziekte?
§ In welke mate spelen sociale factoren een rol bij behandeling?
‘Medische’ = relevante lichamelijke aandoeningen vanuit logo en audio:
1. Neuro-degeneratieve ziekte (Parkinson, ALS, MS): slikstoornissen, afasie en dysartrie
2. Niet-aangeboren hersenletsel (CVA, hersentraumata): slikstoornissen, afasie, alexie, agrafie,
neurogeen stotteren
3. Oncologie/hoofd en halsgebied: ten gevolge van radiotherapeutisch en chirurgische ingrepen
slikstoornissen, heesheid en articulatiestoornissen
4. Gehoorschade/slechthorendheid
5
, H1: COGNITIEVE PSYCHOLOGIE
1.1 inleiding
Hedendaagse psychologie heeft een sterke invloed van de cognitieve psychologie. Eind jaren 50 kregen
psychologen meer aandacht voor de rol van cognities bij het ontstaan en de instandhouding van psy-
klachten.
• Nieuw uitgangspunt: psychopathologie komt voort uit de wijze waarop men informatie (prikkels en
stimuli) selecteert, interpreteert en verwerkt
Cognitieve psychologie bestudeert hoe men zichzelf/alles rondom zich/de wereld (= alle prikkels) waarneemt,
interpreteert en verwerkt.
• Wanneer wij als individu onszelf/wereld rondom ons willen ‘begrijpen’, dan zijn de volgende processen
cruciaal:
o Waarneming (perceptie)
o Verwerking – interpretatie
o Geheugen
• Cognitieve psychologie bestudeert de mentale processen zoals waarnemen, aandacht, geheugen
maar ook mentale inhouden zoals gedachten, gevoelens en gedrag.
1.2 belangrijke termen en concepten
Cognities = verzameling van mentale processen en activiteiten die gebruikt worden bij het waarnemen,
interpreteren, onthouden à “het denkproces”
• Denken? = spreken tegen jezelf
o Soms heel bewust, vaak veel meer automatisch
o Beelden die we over een situatie maken
o Waarden en normen die we hanteren
o Waarneming en de selectie die we daarin aanbrengen
o Bewuste feitenkennis (bv uit het autobiografisch geheugen)
o Interpretaties: betekenis en waarde van prikkels
o Herinneringen, herkenning
Informatieverwerking = processen die een rol spelen bij de waarneming, de interpretatie, de opslag en de
reproductie van kennis/informatie
• 3 mentale processen binnen de informatieverwerking: waarneming, verwerking en geheugen
• Cognitieve psychologie bestudeert de invloed van de informatieverwerking op emoties, gedrag en
fysiologische processen en omgekeerd
6
