ZUL1505 – UMSEBENZI WEPHOTHIFOLIYO
UMBUZO 1
1. Chaza kafushane ngonkamisa uveze nokuthi kungani le misindo yabizwa
ngonkamisa. (5)
Onkamisa (vowels) yimisindo ekhiqizwa lapho umoya uphuma ngokukhululekile
emlonyeni ngaphandle kwanoma yisiphi isithiyo esibangelwa amalunga omlomo,
njengolimi, amazinyo noma imiqala. Le misindo ibizwa ngonkamisa ngoba ayidingi
ukuvalwa noma ukuvinjelwa kwendlela yomoya lapho iphimiselwa, futhi idlala indima
ebalulekile ekwakheni amagama nolimi ngokujwayelekile.
2. Chaza kafushane ukuthi uvela kanjani usingankamisa /y/. Nizeka nesibonelo
ukwesekela incazelo yakho. (5)
Usingankamisa /y/ uvela lapho ulimi luphakama lube seduze nophahla
lwesibhakabhaka (ipalethi elinzima), ngaphandle kokuwuthinta ngokuphelele, futhi
umoya udlula ngokukhululekile. Lokhu kudala umsindo ohambelana nonkamisa, yize /y/
kubhekwa njengosonkamisa osontekile (semi-vowel).
Isibonelo: egameni elithi "iyahamba", /y/ uvela phakathi kuka-‘i’ no-‘a’, uhlangene
nenqubo yokuguquka kwezwi.
3. Chaza onkamisa abalandelayo ngokwendawo amaphinyiswa kuyo. (10)
a) /o/ – Unkamisa ophakathi emuva (mid-back vowel)
b) /i/ – Unkamisa ophakeme ngaphambili (high-front vowel)
c) /u/ – Unkamisa ophakeme emuva (high-back vowel)
d) /ɛ/ – Unkamisa ophakathi ngaphambili (mid-front vowel)
e) /a/ – Unkamisa ophansi phakathi (low-central vowel)
4. Yisho ukuthi imisindo elandelayo iyini, ngokwendawo ephinyiswa kuyo. (5)
a) /ng/ – Umsinini (nasal): iphinyiswa lapho umoya uphuma ngamakhala.
b) /sh/ – Ulwangeni (palatal): iphinyiswa eduze nophahla lwesibhakabhaka.
c) /nt/ – Umphimbo (alveolar): iphinyiswa lapho ulimi luthinta uphahla lwemihlathi eduze
kwamazinyo angaphezulu.
UMBUZO 1
1. Chaza kafushane ngonkamisa uveze nokuthi kungani le misindo yabizwa
ngonkamisa. (5)
Onkamisa (vowels) yimisindo ekhiqizwa lapho umoya uphuma ngokukhululekile
emlonyeni ngaphandle kwanoma yisiphi isithiyo esibangelwa amalunga omlomo,
njengolimi, amazinyo noma imiqala. Le misindo ibizwa ngonkamisa ngoba ayidingi
ukuvalwa noma ukuvinjelwa kwendlela yomoya lapho iphimiselwa, futhi idlala indima
ebalulekile ekwakheni amagama nolimi ngokujwayelekile.
2. Chaza kafushane ukuthi uvela kanjani usingankamisa /y/. Nizeka nesibonelo
ukwesekela incazelo yakho. (5)
Usingankamisa /y/ uvela lapho ulimi luphakama lube seduze nophahla
lwesibhakabhaka (ipalethi elinzima), ngaphandle kokuwuthinta ngokuphelele, futhi
umoya udlula ngokukhululekile. Lokhu kudala umsindo ohambelana nonkamisa, yize /y/
kubhekwa njengosonkamisa osontekile (semi-vowel).
Isibonelo: egameni elithi "iyahamba", /y/ uvela phakathi kuka-‘i’ no-‘a’, uhlangene
nenqubo yokuguquka kwezwi.
3. Chaza onkamisa abalandelayo ngokwendawo amaphinyiswa kuyo. (10)
a) /o/ – Unkamisa ophakathi emuva (mid-back vowel)
b) /i/ – Unkamisa ophakeme ngaphambili (high-front vowel)
c) /u/ – Unkamisa ophakeme emuva (high-back vowel)
d) /ɛ/ – Unkamisa ophakathi ngaphambili (mid-front vowel)
e) /a/ – Unkamisa ophansi phakathi (low-central vowel)
4. Yisho ukuthi imisindo elandelayo iyini, ngokwendawo ephinyiswa kuyo. (5)
a) /ng/ – Umsinini (nasal): iphinyiswa lapho umoya uphuma ngamakhala.
b) /sh/ – Ulwangeni (palatal): iphinyiswa eduze nophahla lwesibhakabhaka.
c) /nt/ – Umphimbo (alveolar): iphinyiswa lapho ulimi luthinta uphahla lwemihlathi eduze
kwamazinyo angaphezulu.