Aiko Clybouw Cross-culturele psychologie 2024-2025
GASTCOLLEGE 1: Cultuursensitieve zorg
CULTUURSENSITIEVE ZORG
Wanneer spreken we over cultuur binnen de hulpverlening?
Wanneer komt het ter sprake
• Meestal geen aandacht voor de culturele aspecten (als patiënt besproken wordt)
• Als het gedaan wordt, vaak in termen van etnische matching
o Overtuiging dat als we een patiënt hebben die van bepaalde etnische
achtergrond is, dat het goed is om een hulpverlener in te schakelen die van de
zelfde etnische achtergrond is
o Matching werkt niet als je het systematisch doet (soms wel, anders niet, en
soms zelf schadelijk voor het verdere verloop van het hulpverleningsproces
o =/= matchen op ‘taal’ → trachten elkaar te begrijpen
• Enkel aandacht voor de cultuur van de cliënt (ipv analyse eigen zorgsysteem)
• Analyse van cultuur van eigen zorgsysteem meestal als irrelevant beschouwd
• Cultural consulants als de casus over een cliënt van ‘exotische’, ‘ongewone’ culturele
achtergrond gaat
o Iemand bijhalen: ‘de sleutel in handen om de code van de cultuur te kraken’
o Intercultureel bemiddelen (weet welke vragen je allemaal kan stellen om te
gaan zien of daar het schoentje wringt, het hulpproces moeilijker maakt)
EVOLUTIE VAN CULTUURSENSITIEVE ZORG
UNIVERSALISTISCHE fase Hoogtepunt van onderzoek in het Westen,
dachten dat dit voor iedereen zo geld
Van een MULTICULTURELE benadering KENNIS
• Eerste reflex van een aantal
psychiaters die terug kwamen uit de
kolonies en zeggen dat je bv
‘psychose’ anders kan kaderen in
een andere cultuur
• Etnopsychiatrie: hoe ver rijt onze
kennis, welke andere inzichten
moeten we hebben vanaf het
moment dat we met een andere
cultuur te maken hebben
• Wel nog steeds ‘Westen’ weet het,
en andere cultural bounds
(vervormde inzichten
• Kennis over de andere culturen te
verzamelen, dan zal het wel lukken
via een INTERCULTURELE benadering VAARDIGHEDEN
• Tussen de culturen een connectie,
patroon vinden
1
,Aiko Clybouw Cross-culturele psychologie 2024-2025
• Welke vaardigheden, wat hebben
we nodig om met om het even
welke cultuur aan de slag te gaan
Naar een TRANSCULTURELE benadering ATTITUDE
• Kennis en vaardigheden niet genoeg
om te spreken van een
cultuursensitieve zorg
• Denken dat ‘iemand behoort tot een
cultuur’ heeft nooit bestaan?
Westerse ideeën die mensen in
vakjes duwen
• Onderzoek: cultuurverschil heeft
niet zo veel invloed + het begrip van
‘die behoort tot die cultuur’ niet zo
relevant
• Cultuur die hier begint en daar stopt
bestaat niet, moeilijk als
onderzoeksobject
• Dit is zelfs ook niet genoeg, omdat
we het hele systeem waarop zorg
gebaseerd is niet zomaar kunnen
kantelen → heel het zorgsysteem
ook een cultureel fenomeen!
CULTUURSENSITIEVE ZORG
Kennis
Vaardigheden
Zorg
CULTUUR ALS EEN BETEKENISSYSTEEM
• Cultuur is meer dan etnische cultuur
• Er is niemand cultuurloos
• Clifford Geertz: ‘De mens is een dier dat vasthangt aan een web van betekenissen die
hij zelf heeft gesponnen. Ik beschouw dat web als cultuur.’
o Web: wordt gemaakt door de mens, je beïnvloed het zelf, je hebt impact op
de cultuur (is zo! Want anders zou de cultuur al 1000 jaar hetzelfde zijn, maar
dat is niet zo want het veranderd!)
o Maar we creëren niet allemaal zelf onze eigen cultuur, er is altijd iets dat je als
individu overstijgt en je gaat daar naar handelen
o Cultuur: betekenis geven aan wat er met jou gebeurd
o Deels wordt dat jou opgelegd, maar je gaat zelf ook het web opnieuw spinnen
en maken
o Heel complex, maar toch gaan we het herkennen
o Betekenis die we geven, en je kan aan alles een betekenis geven
2
,Aiko Clybouw Cross-culturele psychologie 2024-2025
CULTUREEL BEWUSTZIJN
Bewust worden van:
• Eigen cultuur, waarden en normen
• Cultuur van de patiënt
• Cultuur van de hulpverlening (niet alleen in, maar ook van: waar je je in bevind)
Je kan het niet alleen doen
- Intervisies, samenkomen met collega’s, mensen rondom jou goede spiegels
- Je gebruikt je eigen blik ook als instrument, dus belangrijk om dat te kennen
HOE BEINVLOEDT CULTUUR ONS DENKEN OVER ZIEKTE EN GEZONDHEID?
• Herkennen: wanneer is iemand ziek en hoe drukt hij/zij dat uit?
• Oorzaak: welke verklaring zoeken we voor het ziek zijn?
• Behandeling: wat is er nodig om weer gezond te worden?
Vragen worden overal gesteld, maar antwoorden erop zijn niet overal hetzelfde
3 poten van de stoel ziektesysteem
ZIEKTE IS NOOIT ZOMAAR ZIEKTE…
Disease
- Professioneel systeem
o kaders die we meekrijgen in je studie: disease kaders
o Onze manier van kijken, maar wat doen we als tegenover
ons iemand zit met een ander kader
- Biologische pathologie
Illness
- Perspectief vanuit eerste persoon
- Voelen van verlies van gezondheid
o Wanneer voelt iemand zich zo, ‘de kwaliteit van mijn
leven is aan het verminderen’
Sickness
- Maatschappelijk perspectief
- Sociale en culturele context
o Bv kranten, de sociale media, wat gebeurt er op tv, ziekteverzekering
Veel dingen die erbij komen kijken, impact hebben (bv patiëntengroepen,
gezondheidsorganisaties, industrie, onderzoekers, …)
3
, Aiko Clybouw Cross-culturele psychologie 2024-2025
SJAMAAN
Daar waar hij er is, zal er waarschijnlijk geen psycholoog, arts, priester, rechter, burgemeester
zijn
Hij neemt al die figuren op
Geeft hem een zekere macht, heeft invloed op het dorp
Weet wat er omgaat in het leven van de patiënt
HERSENSCANS
Het willen objectief zijn is ook een culturele keuze
Keuzes die we maken om antwoorden te bieden op het ziektesysteem
CRAZY LIKE US
Boek
We exporteren onze manier van kijken over de hele wereld, vaak door ontwikkelingshulp
We hebben niet de intentie om te horen hoe zij naar de problemen kijken, we gebruiken
onze manier, want ‘wij weten wat er moet gebeuren en zij nog niet’
Filmpje: religieuze achtergrond is altijd aanwezig! Veel zaken die we in onze gezondheidszorg
aanpakken, heeft een bepaalde kijk
Discipline psychologie op zich is al vanuit een bepaald wereldbeeld
CULTUURSENSITIEVE ZORG
KENNIS
Bv ‘stress’, veel cultuur, interpretatie en betekenis achter
- Cultuur
- Cultureel bewustzijn
- (migratiedynamieken)
o Migratieachtergrond: tot twee generaties ver kijken of ouders/grootouders
gemigreerd zijn
- Culturele overdracht en tegenoverdracht
o Het koppelen van beelden aan iemand met een
culturele achtergrond
o Stereotypen en vooroordelen (bv angst, fascinatie,
onmacht, dichotomiseren: wij doen het zo dus jullie
niet, allochtoon-autochtoon. We zijn allemaal gelijk,
allemaal dezelfde, oversympathiseren, ‘ze zijn zo
anders’, ‘ze lopen 100j achter’)
▪ Erg om te denken dat je geen overdrachten
hebt, niemand is er van gespaard
o Projecties van de hulpverlener op de hulpvrager
o Tegenoverdracht: de persoon die tegenover je zit heeft ook een beeld over jou
VAARDIGHEDEN
Om een gemeenschappelijke taal te creëren
- werken met tolken
4
GASTCOLLEGE 1: Cultuursensitieve zorg
CULTUURSENSITIEVE ZORG
Wanneer spreken we over cultuur binnen de hulpverlening?
Wanneer komt het ter sprake
• Meestal geen aandacht voor de culturele aspecten (als patiënt besproken wordt)
• Als het gedaan wordt, vaak in termen van etnische matching
o Overtuiging dat als we een patiënt hebben die van bepaalde etnische
achtergrond is, dat het goed is om een hulpverlener in te schakelen die van de
zelfde etnische achtergrond is
o Matching werkt niet als je het systematisch doet (soms wel, anders niet, en
soms zelf schadelijk voor het verdere verloop van het hulpverleningsproces
o =/= matchen op ‘taal’ → trachten elkaar te begrijpen
• Enkel aandacht voor de cultuur van de cliënt (ipv analyse eigen zorgsysteem)
• Analyse van cultuur van eigen zorgsysteem meestal als irrelevant beschouwd
• Cultural consulants als de casus over een cliënt van ‘exotische’, ‘ongewone’ culturele
achtergrond gaat
o Iemand bijhalen: ‘de sleutel in handen om de code van de cultuur te kraken’
o Intercultureel bemiddelen (weet welke vragen je allemaal kan stellen om te
gaan zien of daar het schoentje wringt, het hulpproces moeilijker maakt)
EVOLUTIE VAN CULTUURSENSITIEVE ZORG
UNIVERSALISTISCHE fase Hoogtepunt van onderzoek in het Westen,
dachten dat dit voor iedereen zo geld
Van een MULTICULTURELE benadering KENNIS
• Eerste reflex van een aantal
psychiaters die terug kwamen uit de
kolonies en zeggen dat je bv
‘psychose’ anders kan kaderen in
een andere cultuur
• Etnopsychiatrie: hoe ver rijt onze
kennis, welke andere inzichten
moeten we hebben vanaf het
moment dat we met een andere
cultuur te maken hebben
• Wel nog steeds ‘Westen’ weet het,
en andere cultural bounds
(vervormde inzichten
• Kennis over de andere culturen te
verzamelen, dan zal het wel lukken
via een INTERCULTURELE benadering VAARDIGHEDEN
• Tussen de culturen een connectie,
patroon vinden
1
,Aiko Clybouw Cross-culturele psychologie 2024-2025
• Welke vaardigheden, wat hebben
we nodig om met om het even
welke cultuur aan de slag te gaan
Naar een TRANSCULTURELE benadering ATTITUDE
• Kennis en vaardigheden niet genoeg
om te spreken van een
cultuursensitieve zorg
• Denken dat ‘iemand behoort tot een
cultuur’ heeft nooit bestaan?
Westerse ideeën die mensen in
vakjes duwen
• Onderzoek: cultuurverschil heeft
niet zo veel invloed + het begrip van
‘die behoort tot die cultuur’ niet zo
relevant
• Cultuur die hier begint en daar stopt
bestaat niet, moeilijk als
onderzoeksobject
• Dit is zelfs ook niet genoeg, omdat
we het hele systeem waarop zorg
gebaseerd is niet zomaar kunnen
kantelen → heel het zorgsysteem
ook een cultureel fenomeen!
CULTUURSENSITIEVE ZORG
Kennis
Vaardigheden
Zorg
CULTUUR ALS EEN BETEKENISSYSTEEM
• Cultuur is meer dan etnische cultuur
• Er is niemand cultuurloos
• Clifford Geertz: ‘De mens is een dier dat vasthangt aan een web van betekenissen die
hij zelf heeft gesponnen. Ik beschouw dat web als cultuur.’
o Web: wordt gemaakt door de mens, je beïnvloed het zelf, je hebt impact op
de cultuur (is zo! Want anders zou de cultuur al 1000 jaar hetzelfde zijn, maar
dat is niet zo want het veranderd!)
o Maar we creëren niet allemaal zelf onze eigen cultuur, er is altijd iets dat je als
individu overstijgt en je gaat daar naar handelen
o Cultuur: betekenis geven aan wat er met jou gebeurd
o Deels wordt dat jou opgelegd, maar je gaat zelf ook het web opnieuw spinnen
en maken
o Heel complex, maar toch gaan we het herkennen
o Betekenis die we geven, en je kan aan alles een betekenis geven
2
,Aiko Clybouw Cross-culturele psychologie 2024-2025
CULTUREEL BEWUSTZIJN
Bewust worden van:
• Eigen cultuur, waarden en normen
• Cultuur van de patiënt
• Cultuur van de hulpverlening (niet alleen in, maar ook van: waar je je in bevind)
Je kan het niet alleen doen
- Intervisies, samenkomen met collega’s, mensen rondom jou goede spiegels
- Je gebruikt je eigen blik ook als instrument, dus belangrijk om dat te kennen
HOE BEINVLOEDT CULTUUR ONS DENKEN OVER ZIEKTE EN GEZONDHEID?
• Herkennen: wanneer is iemand ziek en hoe drukt hij/zij dat uit?
• Oorzaak: welke verklaring zoeken we voor het ziek zijn?
• Behandeling: wat is er nodig om weer gezond te worden?
Vragen worden overal gesteld, maar antwoorden erop zijn niet overal hetzelfde
3 poten van de stoel ziektesysteem
ZIEKTE IS NOOIT ZOMAAR ZIEKTE…
Disease
- Professioneel systeem
o kaders die we meekrijgen in je studie: disease kaders
o Onze manier van kijken, maar wat doen we als tegenover
ons iemand zit met een ander kader
- Biologische pathologie
Illness
- Perspectief vanuit eerste persoon
- Voelen van verlies van gezondheid
o Wanneer voelt iemand zich zo, ‘de kwaliteit van mijn
leven is aan het verminderen’
Sickness
- Maatschappelijk perspectief
- Sociale en culturele context
o Bv kranten, de sociale media, wat gebeurt er op tv, ziekteverzekering
Veel dingen die erbij komen kijken, impact hebben (bv patiëntengroepen,
gezondheidsorganisaties, industrie, onderzoekers, …)
3
, Aiko Clybouw Cross-culturele psychologie 2024-2025
SJAMAAN
Daar waar hij er is, zal er waarschijnlijk geen psycholoog, arts, priester, rechter, burgemeester
zijn
Hij neemt al die figuren op
Geeft hem een zekere macht, heeft invloed op het dorp
Weet wat er omgaat in het leven van de patiënt
HERSENSCANS
Het willen objectief zijn is ook een culturele keuze
Keuzes die we maken om antwoorden te bieden op het ziektesysteem
CRAZY LIKE US
Boek
We exporteren onze manier van kijken over de hele wereld, vaak door ontwikkelingshulp
We hebben niet de intentie om te horen hoe zij naar de problemen kijken, we gebruiken
onze manier, want ‘wij weten wat er moet gebeuren en zij nog niet’
Filmpje: religieuze achtergrond is altijd aanwezig! Veel zaken die we in onze gezondheidszorg
aanpakken, heeft een bepaalde kijk
Discipline psychologie op zich is al vanuit een bepaald wereldbeeld
CULTUURSENSITIEVE ZORG
KENNIS
Bv ‘stress’, veel cultuur, interpretatie en betekenis achter
- Cultuur
- Cultureel bewustzijn
- (migratiedynamieken)
o Migratieachtergrond: tot twee generaties ver kijken of ouders/grootouders
gemigreerd zijn
- Culturele overdracht en tegenoverdracht
o Het koppelen van beelden aan iemand met een
culturele achtergrond
o Stereotypen en vooroordelen (bv angst, fascinatie,
onmacht, dichotomiseren: wij doen het zo dus jullie
niet, allochtoon-autochtoon. We zijn allemaal gelijk,
allemaal dezelfde, oversympathiseren, ‘ze zijn zo
anders’, ‘ze lopen 100j achter’)
▪ Erg om te denken dat je geen overdrachten
hebt, niemand is er van gespaard
o Projecties van de hulpverlener op de hulpvrager
o Tegenoverdracht: de persoon die tegenover je zit heeft ook een beeld over jou
VAARDIGHEDEN
Om een gemeenschappelijke taal te creëren
- werken met tolken
4
