Muziekgeschiedenis: tot 1750
Inleiding: muziek als idee en praktijk
Studie van de raakvlakken van het denken over muziek en de muzikale praktijk in de Europese
muziekgeschiedenis.
• Muziek als idee: betekenis van muziek ligt grotendeels in het filosofische concept dat
men over muziek heeft.
o Muziek als functie (bv. Politieke/religieuze functie)
o Muziek als puur esthetisch (om als kunstwerk beluisterd worden)
• Muziek als praktijk: activiteit van musiceren & luisteren (= ‘musicking’)
H1 De toon wordt gezet: muziek in de oudheid
1.1 Het geschenk van de muzen
Muziek in het oude Griekenland: belang voor de start van het begrip muziek.
• Weinig/geen overblijfsels van muziek uit de oudheid
• Wel belangrijk: het denken over muziek is hier begonnen dankzij Plato & Aristoteles →
invloed van het Griekse denken op muziek!
• Uitvinding van het woord muziek: ons woord ‘muziek’ stamt uit het Griekse woord
‘mousike’ = voor Grieken verzamelnaam voor de kunsten van de 9 muzen (9 muzen
hebben elk een kunst onder hun bescherming & kregen in latere ontwikkeling elk een
discipline toegewezen)
• Associatie van mousike met filosofie: Grieken zagen mousike als manier om met het
goddelijke te communiceren → woord mousike duikt vaak op in teksten van Plato,
Aristoteles & andere Griekse auteurs.
1.2 Muziek als idee
Het Griekse denken over muziek kunnen we onderverdelen in vier categorieën
1. Kosmologie
2. Muziek als ethiek
3. Muziek als techniek
4. Muziek als genot
1.2.1 De omlopen van het heelal
Een kosmologische visie op muziek
• Oorsprong van deze visie: filosoof Pythagoras (6e eeuw v.C.)
• Visie: muziek bestaat uit getalsverhoudingen → verhoudingen tussen toonhoogten
(intervallen) verklaard volgens de verhoudingen tussen de vier getallen van de tetraktys
(1-2-3-4)
• Relatie tussen muziek en natuurwetten
1.2.2 Wat doet muziek met een mens?
Muziek te maken met moreel karakter
1
, • Of wij zedelijk goed/slecht zijn, heeft te maken met de invloed van muziek op ons
karakter.
• Eerste theorie over invloed van muziek op karakter door Damon van Athene (5e eeuw
v.C.) → Plato (4e eeuw v.C.) werkt dit verder uit in theorie over de harmonia van de ziel,
over de invloed van muziek op de ziel → Aristoteles zet gedachtegang verder & denkt na
over de rol van muziek in de opvoeding (+ theorie over de ‘mimesis’ om ethische kracht
van muziek te verklaren)
1.2.3 Muziek als techniek?
Muziek te maken met bepaalde concepten en verzamelingen van technieken
• Aristoxenos van Tarente (4e eeuw V.C.) genoot reputatie van opperste mousikos →
muziektheorie als een autonome discipline: Aristoxenos koppelt muziek los van
wiskunde en astronomie.
• Definitie van de drie genera → focus op techniek van het muziek maken.
1. Het enharmonische genus
2. Het chromatische genus
3. Het diatonische genus
1.2.4 Louter voor het plezier
Muziek als ontspanning/afleiding
• Epicurisme: doel van het leven = genot nastreven
• Scepticisme: mensen kunnen geen kennis (over muziek) verwerven, want we kunnen
nooit achterhalen hoe de werkelijkheid echt is.
o Sextus Empiricus: ‘tegen de musici’ & vindt muziek geen volwaardig
studiedomein.
1.3 Kithara noch syrinx: muziek in de vroege christelijke cultus
Zelfde probleem als bij het oude Griekenland: weinig muziek bewaard gebleven, wem veel
teksten als bron (over de functies die muziek vervulde in de ontwikkeling van het christendom)
• Patristiek: geschriften van de kerkvaders (4e eeuw v.C.) (over hoe muziek tot iets
christelijk werd omgevormd)
• Rol van muziek in de christelijke riten: verband cultus en muziek
1. Psalmodie = reciteren van psalmen uit het boek der psalmen, onafgebroken
bidden.
2. Officiegezang/getijdengebed = dagelijkse officie, dag indelen in eenheden van
drie uur & op elke tijdseenheid een gebedsdienst uitvoeren, monnik zong een
psalm.
3. Vigilie = middernacht- gebed/nachtwake, psalmodie gebruikt als muziek
4. Eucharistie = de mis, herdenking Laatste Avondmaal van Christus, psalmodie
gebruikt als muziek.
1.3 Muziek in de intellectuele erfenis van de oudheid
Christelijke denkers waren tegen de heidense muziek, maar namen wel de grondslagen van de
muziektheorie over (bv. Harmonie de sferen & Plato's ethosleer)
• Intellectuele traditie van de late oudheid: geregeld volgens systeem van de zeven vrije
kunsten (= ‘artes liberales’) = educatieve systeem van de Romeinse cultuur.
o Trivium: de kunsten van het woord
§ Retorica
§ Grammatica
§ Dialectica
o Quadrivium: de meer wiskundige/mathematische kunsten
2
, § Aritmetica
§ Musica: Pythagoras zag dit als iets wiskundig
§ Geometria
§ Astronomia
• Systeem van de zeven kunsten had belangrijke gevolgen voor de ontwikkeling van de
muziek.
o Boethius & Cassiodorus (denkers over muziek) werkten een encyclopedisch
overzicht uit van de vrije kunsten (6e eeuw v.C.)
o Traktaat van Boethius over muziek: indeling van muziek in drie soorten
studiedomeinen.
1. Musica mundana: harmonie der sferen
2. Musica humana: harmonie van het menselijk lichaam & de ziel
3. Musica instrumentalis: muziek op instrumenten
→ latere middeleeuwse muziektheoretici zullen deze indeling verder preciseren
Harmonie der sferen (Musica mundana/musica universalis)
• Theorie van pythagorische oorsprong, gebaseerd op het idee dat het universum wordt
bestuurd door harmonieuze numerieke relaties en dat de afstanden tussen de planeten
overeenkomen met muzikale intervallen.
• Menselijke hoorbare muziek zou een afstraling zijn van onhoorbare muziek van het
heelal.
• Cicero, De droom van Scipio: harmonie der sferen = muziek die op aarde wordt gemaakt
is een imitatie van de muziek der sferen.
H2 Klinkend getal en Gods orde: muziek in de
middeleeuwen
Studie van muziek in de oudheid blijft beperkt tot muziek-filosofische en muziektheoretische
kwesties ↔ studie van muziek in de middeleeuwen: middeleeuwen leveren ons uitvoerbare
muziek!
• Rol van muziek in de middeleeuwen: weergave goddelijke orde in twee fases.
1. Gregoriaanse muziek (eenstemmige muziek)
- Muziek voor de sacrale ruimte
- Etymologie term gregoriaanse muziek: afgeleid van paus Gregorius de Grote
(werd gezien als uitvinder van de gregoriaanse gezangen → klopt niet)
- Beter om Latijns woord ‘cantus planus’ te gebruiken (↔ cantus
mensurabilis)
- Oorsprong in Rome
- Zie 2.1
→ naast Gregoriaans, ook andere tradities in de middeleeuwen
2. Meerstemmige muziek
- Het samengaan van meerdere toonhoogten tegelijkertijd
- Muziek die werkt met meerdere stemmen
- Zie 2.2
2.1 Gezangen voor de gewijde ruimte
Examenvraag: Bespreek de geschiedenis van de Gregoriaanse koorgezangen.
Gregoriaanse gezangen = gezangen voor de gewijde/sacrale ruimte
3
Inleiding: muziek als idee en praktijk
Studie van de raakvlakken van het denken over muziek en de muzikale praktijk in de Europese
muziekgeschiedenis.
• Muziek als idee: betekenis van muziek ligt grotendeels in het filosofische concept dat
men over muziek heeft.
o Muziek als functie (bv. Politieke/religieuze functie)
o Muziek als puur esthetisch (om als kunstwerk beluisterd worden)
• Muziek als praktijk: activiteit van musiceren & luisteren (= ‘musicking’)
H1 De toon wordt gezet: muziek in de oudheid
1.1 Het geschenk van de muzen
Muziek in het oude Griekenland: belang voor de start van het begrip muziek.
• Weinig/geen overblijfsels van muziek uit de oudheid
• Wel belangrijk: het denken over muziek is hier begonnen dankzij Plato & Aristoteles →
invloed van het Griekse denken op muziek!
• Uitvinding van het woord muziek: ons woord ‘muziek’ stamt uit het Griekse woord
‘mousike’ = voor Grieken verzamelnaam voor de kunsten van de 9 muzen (9 muzen
hebben elk een kunst onder hun bescherming & kregen in latere ontwikkeling elk een
discipline toegewezen)
• Associatie van mousike met filosofie: Grieken zagen mousike als manier om met het
goddelijke te communiceren → woord mousike duikt vaak op in teksten van Plato,
Aristoteles & andere Griekse auteurs.
1.2 Muziek als idee
Het Griekse denken over muziek kunnen we onderverdelen in vier categorieën
1. Kosmologie
2. Muziek als ethiek
3. Muziek als techniek
4. Muziek als genot
1.2.1 De omlopen van het heelal
Een kosmologische visie op muziek
• Oorsprong van deze visie: filosoof Pythagoras (6e eeuw v.C.)
• Visie: muziek bestaat uit getalsverhoudingen → verhoudingen tussen toonhoogten
(intervallen) verklaard volgens de verhoudingen tussen de vier getallen van de tetraktys
(1-2-3-4)
• Relatie tussen muziek en natuurwetten
1.2.2 Wat doet muziek met een mens?
Muziek te maken met moreel karakter
1
, • Of wij zedelijk goed/slecht zijn, heeft te maken met de invloed van muziek op ons
karakter.
• Eerste theorie over invloed van muziek op karakter door Damon van Athene (5e eeuw
v.C.) → Plato (4e eeuw v.C.) werkt dit verder uit in theorie over de harmonia van de ziel,
over de invloed van muziek op de ziel → Aristoteles zet gedachtegang verder & denkt na
over de rol van muziek in de opvoeding (+ theorie over de ‘mimesis’ om ethische kracht
van muziek te verklaren)
1.2.3 Muziek als techniek?
Muziek te maken met bepaalde concepten en verzamelingen van technieken
• Aristoxenos van Tarente (4e eeuw V.C.) genoot reputatie van opperste mousikos →
muziektheorie als een autonome discipline: Aristoxenos koppelt muziek los van
wiskunde en astronomie.
• Definitie van de drie genera → focus op techniek van het muziek maken.
1. Het enharmonische genus
2. Het chromatische genus
3. Het diatonische genus
1.2.4 Louter voor het plezier
Muziek als ontspanning/afleiding
• Epicurisme: doel van het leven = genot nastreven
• Scepticisme: mensen kunnen geen kennis (over muziek) verwerven, want we kunnen
nooit achterhalen hoe de werkelijkheid echt is.
o Sextus Empiricus: ‘tegen de musici’ & vindt muziek geen volwaardig
studiedomein.
1.3 Kithara noch syrinx: muziek in de vroege christelijke cultus
Zelfde probleem als bij het oude Griekenland: weinig muziek bewaard gebleven, wem veel
teksten als bron (over de functies die muziek vervulde in de ontwikkeling van het christendom)
• Patristiek: geschriften van de kerkvaders (4e eeuw v.C.) (over hoe muziek tot iets
christelijk werd omgevormd)
• Rol van muziek in de christelijke riten: verband cultus en muziek
1. Psalmodie = reciteren van psalmen uit het boek der psalmen, onafgebroken
bidden.
2. Officiegezang/getijdengebed = dagelijkse officie, dag indelen in eenheden van
drie uur & op elke tijdseenheid een gebedsdienst uitvoeren, monnik zong een
psalm.
3. Vigilie = middernacht- gebed/nachtwake, psalmodie gebruikt als muziek
4. Eucharistie = de mis, herdenking Laatste Avondmaal van Christus, psalmodie
gebruikt als muziek.
1.3 Muziek in de intellectuele erfenis van de oudheid
Christelijke denkers waren tegen de heidense muziek, maar namen wel de grondslagen van de
muziektheorie over (bv. Harmonie de sferen & Plato's ethosleer)
• Intellectuele traditie van de late oudheid: geregeld volgens systeem van de zeven vrije
kunsten (= ‘artes liberales’) = educatieve systeem van de Romeinse cultuur.
o Trivium: de kunsten van het woord
§ Retorica
§ Grammatica
§ Dialectica
o Quadrivium: de meer wiskundige/mathematische kunsten
2
, § Aritmetica
§ Musica: Pythagoras zag dit als iets wiskundig
§ Geometria
§ Astronomia
• Systeem van de zeven kunsten had belangrijke gevolgen voor de ontwikkeling van de
muziek.
o Boethius & Cassiodorus (denkers over muziek) werkten een encyclopedisch
overzicht uit van de vrije kunsten (6e eeuw v.C.)
o Traktaat van Boethius over muziek: indeling van muziek in drie soorten
studiedomeinen.
1. Musica mundana: harmonie der sferen
2. Musica humana: harmonie van het menselijk lichaam & de ziel
3. Musica instrumentalis: muziek op instrumenten
→ latere middeleeuwse muziektheoretici zullen deze indeling verder preciseren
Harmonie der sferen (Musica mundana/musica universalis)
• Theorie van pythagorische oorsprong, gebaseerd op het idee dat het universum wordt
bestuurd door harmonieuze numerieke relaties en dat de afstanden tussen de planeten
overeenkomen met muzikale intervallen.
• Menselijke hoorbare muziek zou een afstraling zijn van onhoorbare muziek van het
heelal.
• Cicero, De droom van Scipio: harmonie der sferen = muziek die op aarde wordt gemaakt
is een imitatie van de muziek der sferen.
H2 Klinkend getal en Gods orde: muziek in de
middeleeuwen
Studie van muziek in de oudheid blijft beperkt tot muziek-filosofische en muziektheoretische
kwesties ↔ studie van muziek in de middeleeuwen: middeleeuwen leveren ons uitvoerbare
muziek!
• Rol van muziek in de middeleeuwen: weergave goddelijke orde in twee fases.
1. Gregoriaanse muziek (eenstemmige muziek)
- Muziek voor de sacrale ruimte
- Etymologie term gregoriaanse muziek: afgeleid van paus Gregorius de Grote
(werd gezien als uitvinder van de gregoriaanse gezangen → klopt niet)
- Beter om Latijns woord ‘cantus planus’ te gebruiken (↔ cantus
mensurabilis)
- Oorsprong in Rome
- Zie 2.1
→ naast Gregoriaans, ook andere tradities in de middeleeuwen
2. Meerstemmige muziek
- Het samengaan van meerdere toonhoogten tegelijkertijd
- Muziek die werkt met meerdere stemmen
- Zie 2.2
2.1 Gezangen voor de gewijde ruimte
Examenvraag: Bespreek de geschiedenis van de Gregoriaanse koorgezangen.
Gregoriaanse gezangen = gezangen voor de gewijde/sacrale ruimte
3
