Les 1 bedrijfsethiek:
Deel 1: Ethiek
Overzicht
Introductie
1. Waarden en normen
2. Klant
3. Werknemer
Introductie:
EXAMENINFO:
• Schriftelijk (3 vragen)
• 1 grote vraag: nadenken over een case, iets wat recent gebeurd is: reflecteren op die
case op basis van wat we in de les gezien hebben.
• 2 kleinere vragen
• Zie voorbeeldexamen op toledo!
3 grote delen:
Deel 1: component ethiek: wat is ethiek, impact in bedrijfsleven, cruciaal in de organisatie
Deel 2: component duurzaam ondernemen: duurzaam ondernemen als onvermijdelijke
horizon, voorbeelden
Deel 3: economie en samenleving: tegen de achtergrond van een lange termijn visie op de
interactie tussen economie en samenleving.
Centrale competenties
3 cruciale competenties voor het transitieverhaal richting duurzaam ondernemen:
Drie competenties staan centraal:
• Lange termijn denken: component in de tijd (lengte)
• Systemisch denken: in de breedte denken (dingen die hier gebeuren hebben directe en
indirecte effecten op nevenomgevingen. Nadruk op de verbondenheid van de wereld.
Interactie-effecten tussen verschillende domeinen in de samenleving zien!
We leren typisch mensen op tot specialisten in een bepaald domein, maar leren ze
zelden op om over de domeinen heen te denken. = uitdaging! Buiten je domeingrenzen
kijken. Problemen zijn in werkelijkheid altijd multidisciplinair.
• Normatief denken: dat je oordeelt: “dit is juist en dit is fout” en het durven kleur
aanbrengen op basis van je normen en waarden.
Conflict met wetenschap! Daar moet alles objectief en neutraal zijn. Maar in de reële
mensenwereld is het voortdurend normatief: vb. je vindt de nieuwe jas van je buurman
mooi of lelijk. In het bedrijfsleven is dat vaak ook zo! Hij vindt dat je het ethisch kompas
meer kans en rol moet geven in bedrijfsleven
1
,Normatieve komt vooral terug in deel ethiek. Systemische en lange termijn vooral in deel
duurzaamheid
1. Waarden en normen
8 concepten
• Waarden • Wet
• Normen • Cultuur
• Moraal • Religie
• Ethiek • Technologie
Antwoorden op de lesvragen:
• Waarden zijn algemene principes of idealen die mensen belangrijk vinden, zoals
eerlijkheid, respect of vrijheid. (abstracte begrippen waar heel wat normen aan
verbonden kunnen worden). Normen zijn tastbaarder
• Normen zijn concrete gedragsregels die voortvloeien uit waarden, zoals "je moet de
waarheid spreken" (afgeleid van de waarde eerlijkheid) of "je geeft iemand een hand bij
een ontmoeting" (afgeleid van de waarde respect). Vb: waarde = respect voor de
professor die les geeft. Norm = we gaan niet heel de tijd door zijn lessen heen praten.
Vb 1: wanneer voel je je niet gerespecteerd: als studenten heel de tijd tegen hun
vrienden praten i.p.v. te luisteren of heel de tijd op hun telefoon zitten.
Vb 2: wanneer voel je je niet gerespecteerd: als mensen je niet laten uitpraten
Vb 3: Norm = niet liegen, waarde = eerlijkheid. Aan de waarde kunnen we vaak
verschillende normen koppelen zoals “niet liegen”. Andere normen: belofte nakomen
(woord houden), geen informatie achterhouden (transparantie)
Vb 4: 10 geboden (vooral normen): niet stelen, geen overspel, … maar de 10 geboden
hebben betrekking tot bepaalde waarden:
Waarde Normen
Respect Eer je vader en moeder
Rechtvaardigheid Steel niet
Trouw en eerlijkheid Geen overspel plegen
10 geboden: interactie tussen mensen wordt gereguleerd. Schept duidelijkheid over wat
we van elkaar kunnen verwachten. (maar helaas betekent dit niet dat mensen dit
effectief gaan doen).
Vraag: “kan je zomaar zeggen van ik ben akkoord met 9 van de 10 regels, maar die ene
regel doe ik niet omdat het niet bij mij past! Wie beledig je dan?” => je beledigt god! De
10 geboden komen rechtstreeks van god en je hebt daar 0 impact op! Het staat buiten je
bereik. Het is niet aan u om te zeggen of je het er wel of niet eens mee bent, het ligt
buiten je bereik, het komt van god. Religie is fundering voor moraliteit
Wat zijn waarden en normen:
- Vb: heel de tijd het lokaal in en uit lopen: vinden we fout (ongepast, niet respectvol)
• Moraal verwijst naar het geheel van opvattingen, waarden en normen over wat goed en
kwaad is binnen een samenleving, groep of individu. Het bepaalt welk gedrag als juist of
onjuist wordt beschouwd. Max Weber: het geheel van waarde-oordelen en ethische
principes die het gedrag van individuen in een samenleving sturen. Het gaat om normen
2
, die bepalen wat als goed of slecht wordt gezien, gebaseerd op de cultuur en
overtuigingen van een groep. Weber benadrukt dat moraal vaak subjectief is en
afhankelijk van sociale en historische contexten (tijd). Het reguleert de interactie tussen
mensen.
Nu (hedendaags): de dingen worden bediscussieerbaar! Niet zomaar aannemen of als enige
argument “het moet van god”. Je moet nu argumenten nemen waarom dat relevant is. Lijst van
normen en waarden verandert doorheen de tijd.
Westen: post moderne samenleving: geloven niet meer in god enzo
Andere werelddelen: nog steeds pre-moderne samenleving: geloven nog sterk in god, hemel en
hel. De discussie over normen, waarden, juist of fout gedrag is rationeel geworden! De discussie
is niet meer binnen de religieuze orde!
VRAAG: Generational shift! Denk aan waarden en normen die veranderd zijn t.o.v. vroeger
(ouders)
o Homoseksualiteit: vroeger gezien als iets immoreel (een zonde) en niet ok, tegenwoordig
is dat geaccepteerd door het merendeel van de bevolking. (is uit de moraliteit gegaan, nu
niet meer gezien als zonde)
o Roken: (is binnen de moraliteit gekomen): vroeger was roken normaal, maar nu als je
rookt in de VS word je heel slecht bekeken en gezien als kindermishandelaar als je rookt
bij je kind.
o Gezag en opvoeding:
Vroeger: Strengere opvoeding, fysieke straf (zoals een tik geven) werd als normaal
beschouwd.
Nu: Meer focus op dialoog en positief opvoeden, fysieke straf wordt in veel landen
afgekeurd of zelfs verboden.
o Genderrollen:
Vb: stemrecht vrouwen: vanaf 1948 (en Zwitserland 1993 als laatste) =>
waardenverschuiving (nu heel evident, maar vroeger net helemaal niet)
SYSTEEMDENKEN: (kijken naar ook neveneffecten)
Vrouwen beginnen met werken => gezinsstructuur en dynamiek verandert. (vrouw nu ook
autonoom en aantal scheidingen explodeert t.o.v. vroeger (nauwelijks scheidingen want
vrouw had niets). Vb: in VS meer kinderen op straat opgevoed omdat man verdween en
vrouw 2 jobs had en geen tijd om kinderen op te voeden en criminaliteit jongeren nam
toe) => nu worden de cijfers beter.
o Omgang met docent/professor:
Vroeger: projector op plafond (300 studenten durfden niets te zeggen)
Nu: zou iedereen hard beginnen lachen
VRAAG: Is gendergelijkheid allemaal al gerealiseerd?
o Loonkloof: vrouwen verdienen exact hetzelfde loon dan mannen (wettelijk vastgelegd),
wat wel zo is, is dat het carrierepad anders is, vrouwen over het algemeen doen nog het
meeste voor het gezin terwijl de man meer focust op zijn carrière.
o Structuur bedrijf (meer mannen in topmanagement dan vrouwen) => bedrijven proberen
daarop in te spelen en meer vrouwen in hoge functies te plaatsen.
3
, VRAAG: kunnen bedrijven de veranderende normen en waarden van de samenleving negeren?
vb. “al die gendergedoe, dat is rommel en ik doe daar niet aan mee” => geen goed idee!
Je bedrijf moet meegaan met hoe de samenleving evolueert + alleen al uit oogpunt dat je de helft
van je potentiële talenten uitsluit door geen vrouwen aan te nemen. Bedrijven moeten snappen
wat er in de omgeving gebeurd en zich daaraan aanpassen. Massale effecten! Vb. CEO’s die
ontslagen worden en verbannen omdat ze speciale relaties hadden met hun secretaresses.
• Wet: Geheel van regels (wetten) die het gedrag in een samenleving reguleren. Wetten zijn
gebaseerd op normen en waarden, maar niet elke norm of waarde is wettelijk
vastgelegd.
De kern van de Belgische samenleving zit in de grondwet, maar eigenlijk weet niemand
nog precies wat daarin staat.
Vb: waarde rond verkeersveiligheid, worden vertaalt in een hele set van regels (normen)
en liggen in de wet vast! En moeten de waarde “verkeersveiligheid” garanderen door vb.
max snelheid 120 km/h.
Ookal rijdt iedereen eens sneller dan 120 km/h, kan het toch nuttig zijn! Wettelijke norm
is referentiepunt (niet perse de reële norm, want die leggen mensen soms zelf)
• Cultuur: Het geheel van gewoonten, tradities, taal, kunst en gedragingen binnen een
groep of samenleving. Cultuur beïnvloedt welke normen en waarden als belangrijk
worden gezien.
• Religie: Een geloofssysteem met spirituele overtuigingen, rituelen en morele richtlijnen.
Religie bepaalt vaak normen en waarden en kan een sterke invloed hebben op de
moraal.
• Technologie: De ontwikkeling en toepassing van kennis en middelen om problemen op
te lossen. Technologie kan normen en waarden veranderen, bijvoorbeeld door sociale
media, genetische manipulatie of AI.
Vb: sociale media:
o Privacy: mensen delen nu veel meer informatie met vreemden via sociale media.
Dit heeft de norm veranderd: het is nu "normaal" om foto's en privéleven
openbaar te maken.
o Manier van communicatie: Directe, korte berichten (zoals via WhatsApp of
X/Twitter) hebben traditionele, formele communicatiepatronen beïnvloed.
(minder in het echt communiceren via spreken (eerder sms)
Ijsberg van normen en waarden in samenleving (EXAMEN)
95% van alle normen en waarden die wij hanteren zijn onderwater aanwezig. = geinternaliseerde
normen (je beseft niet dat ze aanwezig zijn, maar ze sturen je handelingen)
Mensen socialiseren rond een bepaalde set van waarden en normen en geraakt geïnternaliseerd
(ze dragen onze handelingen) vb: minimale afstand tussen mensen (geen wet ofzo die dat
vastlegt, maar je weet dat perfect) = geïnternaliseerde normen (je wordt er niet mee geboren,
maar hebt het geleerd).
Vb 1: kinderen leren om tanden te poetsen! Ellende want die willen dat niet! Je moet er een
gewoonte van maken. Opvoeding = het internaliseren van bepaalde waarden en normen in ons
gedrag.
Vb 2: als iemand spreekt dan zijn we stil en luisteren we!
4
Deel 1: Ethiek
Overzicht
Introductie
1. Waarden en normen
2. Klant
3. Werknemer
Introductie:
EXAMENINFO:
• Schriftelijk (3 vragen)
• 1 grote vraag: nadenken over een case, iets wat recent gebeurd is: reflecteren op die
case op basis van wat we in de les gezien hebben.
• 2 kleinere vragen
• Zie voorbeeldexamen op toledo!
3 grote delen:
Deel 1: component ethiek: wat is ethiek, impact in bedrijfsleven, cruciaal in de organisatie
Deel 2: component duurzaam ondernemen: duurzaam ondernemen als onvermijdelijke
horizon, voorbeelden
Deel 3: economie en samenleving: tegen de achtergrond van een lange termijn visie op de
interactie tussen economie en samenleving.
Centrale competenties
3 cruciale competenties voor het transitieverhaal richting duurzaam ondernemen:
Drie competenties staan centraal:
• Lange termijn denken: component in de tijd (lengte)
• Systemisch denken: in de breedte denken (dingen die hier gebeuren hebben directe en
indirecte effecten op nevenomgevingen. Nadruk op de verbondenheid van de wereld.
Interactie-effecten tussen verschillende domeinen in de samenleving zien!
We leren typisch mensen op tot specialisten in een bepaald domein, maar leren ze
zelden op om over de domeinen heen te denken. = uitdaging! Buiten je domeingrenzen
kijken. Problemen zijn in werkelijkheid altijd multidisciplinair.
• Normatief denken: dat je oordeelt: “dit is juist en dit is fout” en het durven kleur
aanbrengen op basis van je normen en waarden.
Conflict met wetenschap! Daar moet alles objectief en neutraal zijn. Maar in de reële
mensenwereld is het voortdurend normatief: vb. je vindt de nieuwe jas van je buurman
mooi of lelijk. In het bedrijfsleven is dat vaak ook zo! Hij vindt dat je het ethisch kompas
meer kans en rol moet geven in bedrijfsleven
1
,Normatieve komt vooral terug in deel ethiek. Systemische en lange termijn vooral in deel
duurzaamheid
1. Waarden en normen
8 concepten
• Waarden • Wet
• Normen • Cultuur
• Moraal • Religie
• Ethiek • Technologie
Antwoorden op de lesvragen:
• Waarden zijn algemene principes of idealen die mensen belangrijk vinden, zoals
eerlijkheid, respect of vrijheid. (abstracte begrippen waar heel wat normen aan
verbonden kunnen worden). Normen zijn tastbaarder
• Normen zijn concrete gedragsregels die voortvloeien uit waarden, zoals "je moet de
waarheid spreken" (afgeleid van de waarde eerlijkheid) of "je geeft iemand een hand bij
een ontmoeting" (afgeleid van de waarde respect). Vb: waarde = respect voor de
professor die les geeft. Norm = we gaan niet heel de tijd door zijn lessen heen praten.
Vb 1: wanneer voel je je niet gerespecteerd: als studenten heel de tijd tegen hun
vrienden praten i.p.v. te luisteren of heel de tijd op hun telefoon zitten.
Vb 2: wanneer voel je je niet gerespecteerd: als mensen je niet laten uitpraten
Vb 3: Norm = niet liegen, waarde = eerlijkheid. Aan de waarde kunnen we vaak
verschillende normen koppelen zoals “niet liegen”. Andere normen: belofte nakomen
(woord houden), geen informatie achterhouden (transparantie)
Vb 4: 10 geboden (vooral normen): niet stelen, geen overspel, … maar de 10 geboden
hebben betrekking tot bepaalde waarden:
Waarde Normen
Respect Eer je vader en moeder
Rechtvaardigheid Steel niet
Trouw en eerlijkheid Geen overspel plegen
10 geboden: interactie tussen mensen wordt gereguleerd. Schept duidelijkheid over wat
we van elkaar kunnen verwachten. (maar helaas betekent dit niet dat mensen dit
effectief gaan doen).
Vraag: “kan je zomaar zeggen van ik ben akkoord met 9 van de 10 regels, maar die ene
regel doe ik niet omdat het niet bij mij past! Wie beledig je dan?” => je beledigt god! De
10 geboden komen rechtstreeks van god en je hebt daar 0 impact op! Het staat buiten je
bereik. Het is niet aan u om te zeggen of je het er wel of niet eens mee bent, het ligt
buiten je bereik, het komt van god. Religie is fundering voor moraliteit
Wat zijn waarden en normen:
- Vb: heel de tijd het lokaal in en uit lopen: vinden we fout (ongepast, niet respectvol)
• Moraal verwijst naar het geheel van opvattingen, waarden en normen over wat goed en
kwaad is binnen een samenleving, groep of individu. Het bepaalt welk gedrag als juist of
onjuist wordt beschouwd. Max Weber: het geheel van waarde-oordelen en ethische
principes die het gedrag van individuen in een samenleving sturen. Het gaat om normen
2
, die bepalen wat als goed of slecht wordt gezien, gebaseerd op de cultuur en
overtuigingen van een groep. Weber benadrukt dat moraal vaak subjectief is en
afhankelijk van sociale en historische contexten (tijd). Het reguleert de interactie tussen
mensen.
Nu (hedendaags): de dingen worden bediscussieerbaar! Niet zomaar aannemen of als enige
argument “het moet van god”. Je moet nu argumenten nemen waarom dat relevant is. Lijst van
normen en waarden verandert doorheen de tijd.
Westen: post moderne samenleving: geloven niet meer in god enzo
Andere werelddelen: nog steeds pre-moderne samenleving: geloven nog sterk in god, hemel en
hel. De discussie over normen, waarden, juist of fout gedrag is rationeel geworden! De discussie
is niet meer binnen de religieuze orde!
VRAAG: Generational shift! Denk aan waarden en normen die veranderd zijn t.o.v. vroeger
(ouders)
o Homoseksualiteit: vroeger gezien als iets immoreel (een zonde) en niet ok, tegenwoordig
is dat geaccepteerd door het merendeel van de bevolking. (is uit de moraliteit gegaan, nu
niet meer gezien als zonde)
o Roken: (is binnen de moraliteit gekomen): vroeger was roken normaal, maar nu als je
rookt in de VS word je heel slecht bekeken en gezien als kindermishandelaar als je rookt
bij je kind.
o Gezag en opvoeding:
Vroeger: Strengere opvoeding, fysieke straf (zoals een tik geven) werd als normaal
beschouwd.
Nu: Meer focus op dialoog en positief opvoeden, fysieke straf wordt in veel landen
afgekeurd of zelfs verboden.
o Genderrollen:
Vb: stemrecht vrouwen: vanaf 1948 (en Zwitserland 1993 als laatste) =>
waardenverschuiving (nu heel evident, maar vroeger net helemaal niet)
SYSTEEMDENKEN: (kijken naar ook neveneffecten)
Vrouwen beginnen met werken => gezinsstructuur en dynamiek verandert. (vrouw nu ook
autonoom en aantal scheidingen explodeert t.o.v. vroeger (nauwelijks scheidingen want
vrouw had niets). Vb: in VS meer kinderen op straat opgevoed omdat man verdween en
vrouw 2 jobs had en geen tijd om kinderen op te voeden en criminaliteit jongeren nam
toe) => nu worden de cijfers beter.
o Omgang met docent/professor:
Vroeger: projector op plafond (300 studenten durfden niets te zeggen)
Nu: zou iedereen hard beginnen lachen
VRAAG: Is gendergelijkheid allemaal al gerealiseerd?
o Loonkloof: vrouwen verdienen exact hetzelfde loon dan mannen (wettelijk vastgelegd),
wat wel zo is, is dat het carrierepad anders is, vrouwen over het algemeen doen nog het
meeste voor het gezin terwijl de man meer focust op zijn carrière.
o Structuur bedrijf (meer mannen in topmanagement dan vrouwen) => bedrijven proberen
daarop in te spelen en meer vrouwen in hoge functies te plaatsen.
3
, VRAAG: kunnen bedrijven de veranderende normen en waarden van de samenleving negeren?
vb. “al die gendergedoe, dat is rommel en ik doe daar niet aan mee” => geen goed idee!
Je bedrijf moet meegaan met hoe de samenleving evolueert + alleen al uit oogpunt dat je de helft
van je potentiële talenten uitsluit door geen vrouwen aan te nemen. Bedrijven moeten snappen
wat er in de omgeving gebeurd en zich daaraan aanpassen. Massale effecten! Vb. CEO’s die
ontslagen worden en verbannen omdat ze speciale relaties hadden met hun secretaresses.
• Wet: Geheel van regels (wetten) die het gedrag in een samenleving reguleren. Wetten zijn
gebaseerd op normen en waarden, maar niet elke norm of waarde is wettelijk
vastgelegd.
De kern van de Belgische samenleving zit in de grondwet, maar eigenlijk weet niemand
nog precies wat daarin staat.
Vb: waarde rond verkeersveiligheid, worden vertaalt in een hele set van regels (normen)
en liggen in de wet vast! En moeten de waarde “verkeersveiligheid” garanderen door vb.
max snelheid 120 km/h.
Ookal rijdt iedereen eens sneller dan 120 km/h, kan het toch nuttig zijn! Wettelijke norm
is referentiepunt (niet perse de reële norm, want die leggen mensen soms zelf)
• Cultuur: Het geheel van gewoonten, tradities, taal, kunst en gedragingen binnen een
groep of samenleving. Cultuur beïnvloedt welke normen en waarden als belangrijk
worden gezien.
• Religie: Een geloofssysteem met spirituele overtuigingen, rituelen en morele richtlijnen.
Religie bepaalt vaak normen en waarden en kan een sterke invloed hebben op de
moraal.
• Technologie: De ontwikkeling en toepassing van kennis en middelen om problemen op
te lossen. Technologie kan normen en waarden veranderen, bijvoorbeeld door sociale
media, genetische manipulatie of AI.
Vb: sociale media:
o Privacy: mensen delen nu veel meer informatie met vreemden via sociale media.
Dit heeft de norm veranderd: het is nu "normaal" om foto's en privéleven
openbaar te maken.
o Manier van communicatie: Directe, korte berichten (zoals via WhatsApp of
X/Twitter) hebben traditionele, formele communicatiepatronen beïnvloed.
(minder in het echt communiceren via spreken (eerder sms)
Ijsberg van normen en waarden in samenleving (EXAMEN)
95% van alle normen en waarden die wij hanteren zijn onderwater aanwezig. = geinternaliseerde
normen (je beseft niet dat ze aanwezig zijn, maar ze sturen je handelingen)
Mensen socialiseren rond een bepaalde set van waarden en normen en geraakt geïnternaliseerd
(ze dragen onze handelingen) vb: minimale afstand tussen mensen (geen wet ofzo die dat
vastlegt, maar je weet dat perfect) = geïnternaliseerde normen (je wordt er niet mee geboren,
maar hebt het geleerd).
Vb 1: kinderen leren om tanden te poetsen! Ellende want die willen dat niet! Je moet er een
gewoonte van maken. Opvoeding = het internaliseren van bepaalde waarden en normen in ons
gedrag.
Vb 2: als iemand spreekt dan zijn we stil en luisteren we!
4
