Samenvatting moraalfilosofie

Samenvatting moraalfilosofie
Inleiding
Terminologie
Wat is ethiek/moraalfilosofie?
 Kritisch nadenken over het goede leven en het juiste handelen
 Centrale vragen
o Hoe moet en mens zijn om goed/deugdelijk mens te zijn?
o Hoe moet een mens handelen om juist/goed te handelen?
o Wat is een waardevol leven?
o …

Moraal en ethiek
‘De moraal’: geheel van gebruiken, waarden en normen verbonden met het goede
leven en het juiste handelen
 Gebruiken = dingen die mensen doen
 Niet alle gebruiken, waarden en normen verbonden met goede leven en juiste
handelen
o Bv. regels van schaakspel: indien norm overtreden, maakt u dat niet tot
een slechter mens
 Het moreel: vertrouwen dat men heeft
‘De ethiek’
1. = ‘de moraal’
2. Systematisch-kritische reflectie over moraal = moraalfilosofie
Moreel, immoreel, amoreel
Moreel = ethisch
 Moreel (ethisch) handelen/zijn: zoals men moet handelen/zijn om juist/goed te
handelen/zijn
 Positieve betekenis van handelen
Immoreel (onethisch)
 Zoals men niet mag handelen/zijn
 Bv. stelen, verkrachten
Amoreel
 Komt niet in aanmerking voor morele beoordeling
 Noch goed, noch slecht
 Bv. links of rechts gaan zitten in aula

 Moralisering: handelingen die morele lading krijgen
 Bv. voedsel kiezen dat minder belastend is voor milieu
 Bv. kleding kiezen die niet door kinderarbeid gemaakt werd
 Amoralisering: morele keuzes die nu geen morele lading meer krijgen
 Bv. geloof: naar kerk gaan maakt u niet perse een beter mens
 Bv. beslissing om kinderen krijgen: persoonlijke keuze
Waarden en normen
Waarden = abstracte zaken die we belangrijk vinden, waar we waarde aan hechten
 Abstracte zaken: eerlijkheid, schoonheid, integriteit, vrijgevigheid, waarheid,
vrijheid, rechtvaardigheid, geluk, …  hebben een waarde

,  Concrete zaken: hebben geen waarde, maar er kan een waarde aan gegeven
worden
Zijn alle waarden morele waarden?
 Nee, morele waarden zijn waarden waar je zelf invloed op hebt
 Bv. schoonheid = een waarde, maar geen morele waarde
 Bv. intelligentie = een waarde, maar niet altijd moreel waardevol
Zijn morele waarden belangrijker dan niet-morele (esthetische, intellectuele)
waarden?
 Geen eenduidig antwoord
Brede vs smalle moraal
 Smalle moraal: beperkt aantal waarden tot morele waarden gerekend
 Brede moraal (Aristoteles): veel zaken moreel belangrijk
o Bv. goede grappen kunnen vertellen, rijk zijn, …

Normen: regels, richtlijnen
 Concrete implementatie van abstracte waarden
 Bepalen wat we moeten of (niet) mogen doen
 Vaak: waarden als doel, normen als middel
o Eerlijkheid  ‘lieg niet’
o Veiligheid  ‘draag je gordel’
o Gelijkheid  ‘je mag/moet stemmen’ (stemrecht/stemplicht)
Eén norm kan naar verschillende waarden verwijzen
 ‘Steel niet’  veiligheid, solidariteit, eerlijkheid
Eén waarde kan de basis zijn voor meerdere normen
 Solidariteit  ‘steel niet’ en ‘help anderen in nood’
Zijn alle normen morele normen?
 Ingaan tegen niet-morele normen maakt u niet tot een slechter mens
Morele vs niet-morele regels
Morele regels: bindend onafhankelijk van toestemming individu
 Bindend: geen vrije keuze om volgens deze regels te handelen
 Onafhankelijk van toestemming individu: geen inschrijving of toestemming
nodig om aan regels onderworpen te zijn
 Gepaard met sociale druk om eraan te beantwoorden
 Nodig om samen te kunnen leven met anderen
 Belangrijk (niet noodzakelijk het allerbelangrijkste), elke regel heeft een
verschillend gewicht
 Kunnen niet zomaar gewijzigd worden
 Legale regels: een instantie codeert de regels en kan ze wijzigen
Niet-morele regels: niet-bindend
 Toestemming moet gegeven worden om aan regels onderworpen te zijn
 Bv. inschrijving aan unief  verbonden aan regels unief
Moreel juist/goed ≠ juridisch afdwingbaar
Niet alles wat moreel juist is, is juridisch afdwingbaar
 Bv. iemand helpen
Niet alles wat juridisch afdwingbaar is, is moreel goed
 Bv. vrije meningsuiting
Niet alles wat moreel fout is, is illegaal
 Bv. liegen, bedriegen
Niet alles wat illegaal is, is moreel fout
 Bv. moreel dubieuze wetten in Nazi periode: wanneer je deze overtreedt, ben je
moreel juist

,Vormen binnen ethiek
 Ethiek als systematisch-kritische reflectie over moraal
Descriptieve ethiek
 Beschrijft volgens welke gebruiken, waarden en normen een individu of groep
mensen leeft
 Verklaart waarom zo gehandeld/gedacht wordt
 Beschrijft, maar evalueert niet
Bv. mensen offeren: geloof om goden te kalmeren
 Binnen cultuur plaatsen en beschrijven (niet evalueren of het goed of slecht is)
Normatieve ethiek
 Gaat op zoek naar de juiste moraal
 Legt uit waarom zo gehandeld/gedacht moet worden
 Evalueert
o Zijn gebruiken/regels/normen gerechtvaardigd?
o Zijn er goede redenen voor?
o Is het juist om volgens die normen/regels te handelen/leven?
o Welke normen/regels zijn rechtvaardig en waarom?
Fundamentele ethiek/ meta-ethiek
Meta-ethiek
 Reflectie over ethiek
 Vragen die niet tot descriptieve of normatieve ethiek behoren
Morele semantiek
 Betekenis van morele uitspraken en begrippen
 Wat zijn waarden, normen? Wat is geluk? Wanneer is er iets moreel?
 Overtuigingen, emoties of voorschriften? (bv. vlees eten is verkeerd)
Morele psychologie
 Motieven, gedachten en emoties verbonden met morele handelingen en
opvattingen
o Morele emotie: schuldgevoel (zelf overtreden van morele regel),
verontwaardiging (ander heeft morele regel overtreden), dankbaarheid
(ander heeft iets moreel goed gedaan)
 Gevolgen van psychologische constitutie voor reflectie over moraal
o In welke mate zijn wij psychologisch egoïstisch? Is moraal een dekmantel
om egoïsme te camoufleren?
o Vrije wil?
Overlap
 Morele psychologie: kijken naar algemeen menselijke zaken
 Descriptieve ethiek: motieven en gedachten van bepaalde groepen van mensen
Morele ontologie
 Ontologie = leer van het zijn
 Vragen over wat is: morele werkelijkheid, feiten
 Beantwoordt er een werkelijkheid aan morele begrippen en/of uitspraken?
 Bestaan er morele feiten? Is er een objectiviteit in de moraal?
 Zijn die feiten onafhankelijk van hoe wij denken of menselijke constructies?
 Zijn die feiten absoluut of relatief?
Morele epistemologie (kennisleer)
 Bestaat morele kennis en hoe verwerven we die?
Morele methodologie
 Welke methodes zijn geschikt voor onderzoek in ethiek?

, Algemene en bijzondere ethiek
Algemene ethiek
 Volgens welke algemene principes en normen moeten we handelen, welke
waarden moeten we nastreven?
Bijzondere/toegepaste ethiek
1. Volgens welke principes en normen moeten we handelen in domein x?
2. Wat betekent het om in x een algemene regel toe te passen of een bepaalde
waarde na te streven?
Andere
 Bio-ethiek: gaat over menselijke ingrepen in het leven van mensen, dieren of
planten (bv. abortus, euthanasie)
 Medische ethiek: bv. heeft patiënt recht op volledige inspraak in behandeling?
 Economische ethiek: bv. rechtvaardigheid van bepaalde lonen
 Ecologische ethiek: bv. hoe moeten we omgaan met het milieu?
 Seksuele ethiek: bv. is toestemming noodzakelijk en genoeg?
 Fiscale ethiek: bv. hoe ziet een rechtvaardig belastingssysteem eruit?
 Media-ethiek: bv. hoe moeten media omgaan met gevoelige informatie
waarover ze beschikken?
 Wetenschapsethiek: bv. plagiaat, chatGPT

Doelstelling en structuur cursus
Doelstelling cursus
 Geen morele opvoeding
 Geen recept voor oplossing morele problemen
 Reflectie over morele problemen stimuleren
 Selectie van opvattingen en theorieën uit moraalfilosofie
 Focus op algemene normatieve ethiek
 Thematische benadering
Moreel vs medisch probleem
 Medisch probleem: naar dokter gaan en behandeling volgen
 Moreel probleem: niet delegeerbaar aan specialisten

Inzicht in redeneren om zus of zo te handelen
 Zowel professioneel als privé
 Handelen gebaseerd op redenen, niet louter op autoriteit of gevoel
 Kaders om morele keuzes te gronden/rechtvaardigen
 Inzichten uit morele psychologie maken dit urgent
o Bv. Alex Jordan (2008) en de windenspray
 Alledaagse morele oordelen zijn vaak niet redelijk

Structuur cursus: inleiding + 4 normatieve theorieën

Ontstaan van moraal en ethiek
Ontstaan van moraal
Is moraal typisch menselijk?
 Frans De Waal: nee  experiment kapucijnapen
o Geëvolueerde dierensoorten hebben iets gelijkaardigs
o Experiment: ene aap krijgt komkommer als beloning, andere krijgt druif
als beloning
o Primitief idee van rechtvaardigheid: verontwaardiging van de aap die
komkommer krijgt
 Egoïsme: andere aap zou indien rechtvaardig ook moeten protesteren dat
ene aap komkommer heeft gekregen (en dat doet hij niet)