Leerpad werkveldverkenning
SOCIAAL CULTUREEL VOLWASSENENWERK
(SCW)
Subdomein van sociaal-cultureel werk
Historiek
Door de geschiedenis heen ziet men enkele verschuivingen en spanningsvelden
Verschuivingen
1. Van privaat/particulier initiatief richting publiek/gesubsidieerd initiatief (en terug)
2. Van autonomie richting overheidssturing (en terug)
Spanningsvelden
1. Controle vs. Empanicaptie
2. Bottom-up initiatief vs. Nood aan (h)erkenning en institutuinalisering
3. Autonomie werkveld vv. toenemende regulering en kwaliteitsbewaking
4. Funcitionele/ methodische benadering vs. Politiserende en emancipatorisch werk
19e Eeuw
Industriële revolutie/industrialisering van samenleving
Fabrieken kwamen op zorgde voor rijkdom +sociale kloof vooral in steden (Gent,
Antwerpen, …)
Rijkdom + stemrecht burgerij genoot ervan
Arbeidsklassen = de vierde stand is de sociale klasse die bestaat uit mensen die
loonarbeid verrichten
Midden 19de eeuw
Burgers weinig toegang tot onderwijs + cultuur
Vanuit bekommernis voor volksopvoeding zien cultuurfondsen het levenslicht
Cultuurfondsen willen een werking ontwikkelen waardoor mensen toegang krijgen tot
cultuur in de brede betekenis van het woord: literatuur, koren, uitstappen staan in voor
eerste vormen van democratisering van cultuur
bijzonder ligt de verdienste in de oprichting van de volksbibliotheken (voorlopers
openbare bib)
1851 Willemsfonds
- Pionierswerking binnen sociaal-cultureel volwassenenwerk
- Opgericht Gent
- Privaat + liberaal initiatief
- Stond voor Vlaamse ontvoogding + belang van geletterdheid
- Bibliotheken opgericht
- X spraken van apart Nederlandstalig cultuurbeleid frans dominant
1
,Leerpad werkveldverkenning
- Willemsfonds voerde pleidooi voor Vlaams cultuur binnen sterke natiestaat België
verschillend met naoorlogse Vlaamse beweging impliceerde dit een versterking
1875 Davidsfonds
- Antwoord vanuit katholieke hoek
- Opgericht in Leuven
- Motto: voor godsdienst taal en volk
- Jean Baptist David eerste redacteur Nederlandstalig woordenboek + organiseerde
davidsfonds volledig in teken van Vlaamse ontvoogding + geletterdheid
- Vrijzinnige + socialistische tegenhanger Vermeylenfonds pas in 1945
1881 Coöperatie vooruit
- Coöperatie = door mensen gedreven onderneming die ernaar streeft te voorzien in
gemeenschappelijke behoeften van haar leden +/ de behoeften van haar
gemeenschap in plaats van te streven naar winstmaximalisatie
- Dit deden ze
Bakkerij, supermarkt, apotheek te openen
Later zetten ze ook in op kunst + cultuur
- Dit gedachtegoed past binnen de socialistische ideologie + kent vandaag een
heropleving
(1913 feestpaleis vooruit opgericht nu kunstencentrum viernulvier)
Amateurkunsten + volksontwikkelingswerk
Nadruk op culturele ontwikkeling van het volk + de expressie van creativiteit in koren,
toneel, kunst-+ cultuurverheffing
Buitenland
1884
- Toynbee hall opgericht in Londen university extenion
- Pionierswerk op vlak volksontwikkeling als verlengstuk opleiding sociale
wetenschappen aan universiteit wereldwijd grote inspiratie van latere
buurtopbouwwerk + volkshogescholen
1889
- Naar voorbeeld toynbee hall hull house opgericht
- Focus: sociale + culturele ontplooiing + ontvoogding aandacht voor kinderen-+
volwassenvorming + kunst- + cultuureducatie
- Brachten armoede + sociale ongelijkheid in kaart behulp van participatieve
mapping methoden
Tweede golf sociaal-culturele organisaties
- Breder maatschappelijk verhaal
- Einde 19de eeuw toenemende verstedelijking + opkomst socialisme
maatschappelijke orde onder druk
- Belangrijkste ideologische stromen stellen zich de vraag hoe ze massa aan zich
kunnen binden
- Verzuiling doet intreden = x alleen gebonden aan ideologie ook aan
maatschappelijke positie boeren, arbeiders, middenstand, ouderen geven kans
aan mensen om van wieg tot graf te verenigen met gelijkgezinde
2
,Leerpad werkveldverkenning
- Deze periode x alleen structurering van massa ook ontstaan sterk maatschappelijk
middenveld waarin mensen stem krijgen + kunnen wegen op maatschappelijke orde
KORTE SAMENVATTING (van in leerpad)
De vroege uitbouw van het sociaal-cultureel werk - vanaf halverwege de 19de eeuw -
kenmerkte zich door een spanning tussen een politiek van cultuurspreiding (zie
hierboven in de idee van 'democratisering van cultuur') en een politiek van culturele
emancipatie. Vanuit conservatieve-klerikale hoek lag de nadruk op ‘godsdienst, taal en
vaderland’ te verspreiden (zie Davidsfonds), zodat ieder zoveel mogelijk op zijn plaats
zou blijven en dat arbeiders zich zouden conformeren aan het beeld van de ‘goede
werkman’ die zijn respect diende te verdienen door de bestaande machtsstructuren en
de sociale controle te bewaren.
Vanuit progressieve en antiklerikale hoek probeerden burgers arbeiders intellectueel en
cultureel te beschaven. Zie de ‘university extension’ in Engeland en Verenigde Staten (zie
Toynbee Hall en Chicago Hull House), waarbij kennisoverdracht werd gekoppeld aan
culturele verheffing (en ontvoogding) in een poging om de klassen te verzoenen en
sociale vooruitgang te bewerkstelligen. De nadruk lag op integratie en gemeenschapszin,
dit binnen de ideologische zuilen.
De tegenreactie op de katholieke sociaal-culturele initiatieven van volksopvoeding en
volksverheffing, luidde immers de start van verzuiling in Vlaanderen, waarbij een rijk
aanbod sociaal-culturele activiteiten (van jeugdwerk, sportactiviteiten en toneel tot dans
en andere activiteiten in de vrije tijd) georganiseerd werd in aparte zuilen en mensen
verbond in een gemeenschap van gelijkgezinden (op ideologisch en levensbeschouwelijk
vlak, maar ook qua maatschappelijke positie).
De eerste sociaal-culturele initiatieven waren er niet enkel om de Belgen te structureren
en in de pas te laten lopen - conform het ideaal van de 'goede werkman' - maar creëerde
ook een maatschappelijk middenveld, wat tot op vandaag kenmerkend is voor het
sociaal-cultureel werk. Het sociaal-cultureel werk situeert zich tussen de leefwereld van
mensen en de systeemwereld (= hoe we de samenleving politiek en maatschappelijk
organiseren en structureren).
Belangrijk om te zien is dat zowel de progressieve culturele emancipatiestrategie, als de
katholieke culturele spreidingsideologie, een dubbelkarakter diende: arbeiders kregen
de mogelijkheid om zich sociaal en cultureel te ontplooien en hun sociale en culturele
afkomst op te heffen (= ontvoogding), maar de bestaande samenlevingsorde (die wel
degelijk ongelijk was) werd niet in vraag gesteld en zodoende bestendigd. In de sociaal-
culturele initiatieven dienden de ‘lagere klassen’ te leren gehoorzamen en zich in te
passen in de maatschappelijke verhoudingen (zie Michielse, 1977). Dit dubbelkarakter
van het sociaal(-cultureel) werk kenmerkt zich door de spanning tussen
emancipatie enerzijds en sociale controle anderzijds.
20ste Eeuw
2 wereldoorlogen + interbellum als sociale + culturele tijdsperiode tussenin
Tijd van hoop + waanhoop + ideologische stromingen nationalisme, fascisme +
communisme dominant worden
Jaren 1920
3
, Leerpad werkveldverkenning
- Roaring twenties
- Invloedrijke kunststromingen expressionisme + surrealisme
Openbare bibliotheken, vormingswerk + amateurkunsten
1911
- Ontstaan KVLV (katholieke vormingswerk van landelijke vrouwen (FERM))
vrouwenafdeling opgericht bij Belgische boerenbond
- Bekende ‘ons kookboek’ = product van KVLV verwijst naar bepaalde
maatschappelijke rol voor vrouw + belang gezonde voeding x alleen omarmd door
landelijke ook ruimere arbeidsklasse + middenklasse vrouwen + ging gepaard met
educatie-initiatieven + andere vormen van sociale + culturele ontplooiing +
vrijetijdsbesteding
1921
- Lancering toeslag voor openbare bibliotheken + naschoolse werken door minister
van wetenschap – kunst Jules Destrée hier vielen volkshogescholen, vormingswerk
+ amateurkunsten onder
- Was volgens principe van gesubsidieerde vrijheid staat financierde maar mengde
zich x met werk
- Overheid neemt x initiatieven waar sociaal-cultureel werk als is zien als
ontwikkeling richting institutionalisering waar deze opgericht werden als private
initiatieven worden ze geleidelijk aan gesubsidieerd + geïnstitutionaliseerd ook
publieke instellingen toegankelijk voor zoveel mogelijk mensen
- Onder invloed vrijetijdsproblemen na invoering leerplicht, achturendag + 48-
urenweek ontstond debat rond aanwende van middelen om volksopvoeding te
bevorderen + beter gebruik van vrijetijd van arbeiders zorgde voor socioculturele
+ jeugdgerichte initiatieven
- Gebeurde volgens de ideologische lijnen van 3 zuilen
1. Katholiek
2. Socialistische
3. Liberaal
Buitenland
- Frankrijk vanaf 1937 ontstaan centres d’Entraînement aux méthodes d’Eductation
active = CEMEA prille initiatieven van kunst-+ cultuureducatie inzet van
participatieve + actieve leervormen
België
- Vanaf 1940 in België voet aan grond 1946 aan Vlaamse kant een werkcentrum
voor actieve opvoedingsmethodes onder toedoen van August j bal ontstaan
jeugdateliers
Na WOII
- Sociaal-culturele sector kreeg vorm in kader van uitbouw van verzorgingsstaat
- 1948 invoering stemrecht voor vrouwen
- Uitbouw verzorgingsstaat volgens 3 grote ideologische zuilen die hoogte punt in
jaren ’50+’60 hadden
4
SOCIAAL CULTUREEL VOLWASSENENWERK
(SCW)
Subdomein van sociaal-cultureel werk
Historiek
Door de geschiedenis heen ziet men enkele verschuivingen en spanningsvelden
Verschuivingen
1. Van privaat/particulier initiatief richting publiek/gesubsidieerd initiatief (en terug)
2. Van autonomie richting overheidssturing (en terug)
Spanningsvelden
1. Controle vs. Empanicaptie
2. Bottom-up initiatief vs. Nood aan (h)erkenning en institutuinalisering
3. Autonomie werkveld vv. toenemende regulering en kwaliteitsbewaking
4. Funcitionele/ methodische benadering vs. Politiserende en emancipatorisch werk
19e Eeuw
Industriële revolutie/industrialisering van samenleving
Fabrieken kwamen op zorgde voor rijkdom +sociale kloof vooral in steden (Gent,
Antwerpen, …)
Rijkdom + stemrecht burgerij genoot ervan
Arbeidsklassen = de vierde stand is de sociale klasse die bestaat uit mensen die
loonarbeid verrichten
Midden 19de eeuw
Burgers weinig toegang tot onderwijs + cultuur
Vanuit bekommernis voor volksopvoeding zien cultuurfondsen het levenslicht
Cultuurfondsen willen een werking ontwikkelen waardoor mensen toegang krijgen tot
cultuur in de brede betekenis van het woord: literatuur, koren, uitstappen staan in voor
eerste vormen van democratisering van cultuur
bijzonder ligt de verdienste in de oprichting van de volksbibliotheken (voorlopers
openbare bib)
1851 Willemsfonds
- Pionierswerking binnen sociaal-cultureel volwassenenwerk
- Opgericht Gent
- Privaat + liberaal initiatief
- Stond voor Vlaamse ontvoogding + belang van geletterdheid
- Bibliotheken opgericht
- X spraken van apart Nederlandstalig cultuurbeleid frans dominant
1
,Leerpad werkveldverkenning
- Willemsfonds voerde pleidooi voor Vlaams cultuur binnen sterke natiestaat België
verschillend met naoorlogse Vlaamse beweging impliceerde dit een versterking
1875 Davidsfonds
- Antwoord vanuit katholieke hoek
- Opgericht in Leuven
- Motto: voor godsdienst taal en volk
- Jean Baptist David eerste redacteur Nederlandstalig woordenboek + organiseerde
davidsfonds volledig in teken van Vlaamse ontvoogding + geletterdheid
- Vrijzinnige + socialistische tegenhanger Vermeylenfonds pas in 1945
1881 Coöperatie vooruit
- Coöperatie = door mensen gedreven onderneming die ernaar streeft te voorzien in
gemeenschappelijke behoeften van haar leden +/ de behoeften van haar
gemeenschap in plaats van te streven naar winstmaximalisatie
- Dit deden ze
Bakkerij, supermarkt, apotheek te openen
Later zetten ze ook in op kunst + cultuur
- Dit gedachtegoed past binnen de socialistische ideologie + kent vandaag een
heropleving
(1913 feestpaleis vooruit opgericht nu kunstencentrum viernulvier)
Amateurkunsten + volksontwikkelingswerk
Nadruk op culturele ontwikkeling van het volk + de expressie van creativiteit in koren,
toneel, kunst-+ cultuurverheffing
Buitenland
1884
- Toynbee hall opgericht in Londen university extenion
- Pionierswerk op vlak volksontwikkeling als verlengstuk opleiding sociale
wetenschappen aan universiteit wereldwijd grote inspiratie van latere
buurtopbouwwerk + volkshogescholen
1889
- Naar voorbeeld toynbee hall hull house opgericht
- Focus: sociale + culturele ontplooiing + ontvoogding aandacht voor kinderen-+
volwassenvorming + kunst- + cultuureducatie
- Brachten armoede + sociale ongelijkheid in kaart behulp van participatieve
mapping methoden
Tweede golf sociaal-culturele organisaties
- Breder maatschappelijk verhaal
- Einde 19de eeuw toenemende verstedelijking + opkomst socialisme
maatschappelijke orde onder druk
- Belangrijkste ideologische stromen stellen zich de vraag hoe ze massa aan zich
kunnen binden
- Verzuiling doet intreden = x alleen gebonden aan ideologie ook aan
maatschappelijke positie boeren, arbeiders, middenstand, ouderen geven kans
aan mensen om van wieg tot graf te verenigen met gelijkgezinde
2
,Leerpad werkveldverkenning
- Deze periode x alleen structurering van massa ook ontstaan sterk maatschappelijk
middenveld waarin mensen stem krijgen + kunnen wegen op maatschappelijke orde
KORTE SAMENVATTING (van in leerpad)
De vroege uitbouw van het sociaal-cultureel werk - vanaf halverwege de 19de eeuw -
kenmerkte zich door een spanning tussen een politiek van cultuurspreiding (zie
hierboven in de idee van 'democratisering van cultuur') en een politiek van culturele
emancipatie. Vanuit conservatieve-klerikale hoek lag de nadruk op ‘godsdienst, taal en
vaderland’ te verspreiden (zie Davidsfonds), zodat ieder zoveel mogelijk op zijn plaats
zou blijven en dat arbeiders zich zouden conformeren aan het beeld van de ‘goede
werkman’ die zijn respect diende te verdienen door de bestaande machtsstructuren en
de sociale controle te bewaren.
Vanuit progressieve en antiklerikale hoek probeerden burgers arbeiders intellectueel en
cultureel te beschaven. Zie de ‘university extension’ in Engeland en Verenigde Staten (zie
Toynbee Hall en Chicago Hull House), waarbij kennisoverdracht werd gekoppeld aan
culturele verheffing (en ontvoogding) in een poging om de klassen te verzoenen en
sociale vooruitgang te bewerkstelligen. De nadruk lag op integratie en gemeenschapszin,
dit binnen de ideologische zuilen.
De tegenreactie op de katholieke sociaal-culturele initiatieven van volksopvoeding en
volksverheffing, luidde immers de start van verzuiling in Vlaanderen, waarbij een rijk
aanbod sociaal-culturele activiteiten (van jeugdwerk, sportactiviteiten en toneel tot dans
en andere activiteiten in de vrije tijd) georganiseerd werd in aparte zuilen en mensen
verbond in een gemeenschap van gelijkgezinden (op ideologisch en levensbeschouwelijk
vlak, maar ook qua maatschappelijke positie).
De eerste sociaal-culturele initiatieven waren er niet enkel om de Belgen te structureren
en in de pas te laten lopen - conform het ideaal van de 'goede werkman' - maar creëerde
ook een maatschappelijk middenveld, wat tot op vandaag kenmerkend is voor het
sociaal-cultureel werk. Het sociaal-cultureel werk situeert zich tussen de leefwereld van
mensen en de systeemwereld (= hoe we de samenleving politiek en maatschappelijk
organiseren en structureren).
Belangrijk om te zien is dat zowel de progressieve culturele emancipatiestrategie, als de
katholieke culturele spreidingsideologie, een dubbelkarakter diende: arbeiders kregen
de mogelijkheid om zich sociaal en cultureel te ontplooien en hun sociale en culturele
afkomst op te heffen (= ontvoogding), maar de bestaande samenlevingsorde (die wel
degelijk ongelijk was) werd niet in vraag gesteld en zodoende bestendigd. In de sociaal-
culturele initiatieven dienden de ‘lagere klassen’ te leren gehoorzamen en zich in te
passen in de maatschappelijke verhoudingen (zie Michielse, 1977). Dit dubbelkarakter
van het sociaal(-cultureel) werk kenmerkt zich door de spanning tussen
emancipatie enerzijds en sociale controle anderzijds.
20ste Eeuw
2 wereldoorlogen + interbellum als sociale + culturele tijdsperiode tussenin
Tijd van hoop + waanhoop + ideologische stromingen nationalisme, fascisme +
communisme dominant worden
Jaren 1920
3
, Leerpad werkveldverkenning
- Roaring twenties
- Invloedrijke kunststromingen expressionisme + surrealisme
Openbare bibliotheken, vormingswerk + amateurkunsten
1911
- Ontstaan KVLV (katholieke vormingswerk van landelijke vrouwen (FERM))
vrouwenafdeling opgericht bij Belgische boerenbond
- Bekende ‘ons kookboek’ = product van KVLV verwijst naar bepaalde
maatschappelijke rol voor vrouw + belang gezonde voeding x alleen omarmd door
landelijke ook ruimere arbeidsklasse + middenklasse vrouwen + ging gepaard met
educatie-initiatieven + andere vormen van sociale + culturele ontplooiing +
vrijetijdsbesteding
1921
- Lancering toeslag voor openbare bibliotheken + naschoolse werken door minister
van wetenschap – kunst Jules Destrée hier vielen volkshogescholen, vormingswerk
+ amateurkunsten onder
- Was volgens principe van gesubsidieerde vrijheid staat financierde maar mengde
zich x met werk
- Overheid neemt x initiatieven waar sociaal-cultureel werk als is zien als
ontwikkeling richting institutionalisering waar deze opgericht werden als private
initiatieven worden ze geleidelijk aan gesubsidieerd + geïnstitutionaliseerd ook
publieke instellingen toegankelijk voor zoveel mogelijk mensen
- Onder invloed vrijetijdsproblemen na invoering leerplicht, achturendag + 48-
urenweek ontstond debat rond aanwende van middelen om volksopvoeding te
bevorderen + beter gebruik van vrijetijd van arbeiders zorgde voor socioculturele
+ jeugdgerichte initiatieven
- Gebeurde volgens de ideologische lijnen van 3 zuilen
1. Katholiek
2. Socialistische
3. Liberaal
Buitenland
- Frankrijk vanaf 1937 ontstaan centres d’Entraînement aux méthodes d’Eductation
active = CEMEA prille initiatieven van kunst-+ cultuureducatie inzet van
participatieve + actieve leervormen
België
- Vanaf 1940 in België voet aan grond 1946 aan Vlaamse kant een werkcentrum
voor actieve opvoedingsmethodes onder toedoen van August j bal ontstaan
jeugdateliers
Na WOII
- Sociaal-culturele sector kreeg vorm in kader van uitbouw van verzorgingsstaat
- 1948 invoering stemrecht voor vrouwen
- Uitbouw verzorgingsstaat volgens 3 grote ideologische zuilen die hoogte punt in
jaren ’50+’60 hadden
4
