Volledige samenvatting Overzicht van de historische kritiek (criminologie)

OVERZICHT VAN DE HISTORISCHE KRITIEK

LES 1: INLEIDING




INTRODUCTIE

Waarom “Overzicht van de historische kritiek”
 Bronnen van informatie zijn overal
 Actuele en historische bronnen
 Impact van artificiële intelligentie: toename van bronnen waarbij we niet meer weten wie
de auteur is door

Plaats van het vak binnen jullie opleiding
 Leren kritisch interpreteren van een bron en de informatie uit die bron
o Bewust zijn van:
o Context
o Bron van berichtgeving
o Centraal stellen versus marginaliseren van informatie

 Op maat van criminologen
o Start theoretisch en vrij abstract: focus op methode en maatschappij kritisch perspectief
o Aan het einde van de lessenreeks: toepassing van theorie op casussen eigen aan
criminologie
o Met aandacht voor actuele uitdagingen (fake news, post-truth, complotdenken, AI, true
crime) en actualiteit

 Maar “overzicht van…”
o D.w.z. inleidend vak

Waarover gaat het niet?
 Geen historisch vak, wel methodes ontwikkeld door historici
 Geen geschiedenis van de criminologie of historische criminologie, wel regels om met
informatie om te gaan

Criminologie:
 Studie van criminologische relatie tussen dader, slachtoffer, gegeven van criminaliteit,
etiologie (oorzaken, nature, nurture, culture), gevolgen, reacties

 Brede waaier aan methodes, datatypes en –bronnen
o Interviews, focusgroepen, survey, documenten (tekstueel, visueel), innovatievere methodes
zoals netwerkanalyses, observaties, online data (sociale media), …
o Beschikbaar zowel voor politie/justitie als voor criminologen zelf: onderzoek naar
criminologie

Datacollectie en –analyse
 Betrouwbaarheid van data niet te gemakkelijk voor waar aannemen
o Historische bronnen
o Actuele bronnen

Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
 Captatie van de informatie: wie, wat, waar, hoe?
 Conservatie van de informatie: wie, wat, waar, hoe?
 Geschreven of ongeschreven regels en codes

Combinatie bronnen en data: toetsbaarheid en bewijskracht

Wat is Historische kritiek?
Systematische kritische reflectie bij verzamelen, evalueren en verwerken van informatie
 Verzamelen: gebruikte methode, vindplaatsen,…
 Evalueren: regels van de historische kritiek
 Verwerken: welke rol heb je, wat is de beoogde rapportering

,Essentiële vaardigheid
 Academisch: wetenschappelijk werk (masterproef, paper, essay,…)
 Wezenlijk: navigeren in hedendaagse samenleving als kritische burger
o Feiten van opinies, waarheid van leugens onderscheiden (post-truth, fake news)
o Vaststellen contradicties

= Set wetenschappelijk vastgelegde regels om informatie te evalueren

3 vastgelegde regels gefocust op “externe kritiek”

1. Herstellingskritiek
o Van alles: tekst, audio, video
o Originele bron of kopie? Traditioneel meer waarde / belang gehecht aan originele bron.

2. Oorsprongskritiek
o Heel vaak getuigenissen
o Waar, wanneer, door wie?

3. Ontlenings- of oorspronkelijksheidskritiek
o In welke mate ontleend uit andere bron?

+ 4 vastgelegde regels rond informatie besloten in de bron

4. Interpretatiekritiek
o Primaire en secundaire betekenis van de tekst? (gelaadgheid)

5. Gezagskritiek
o Auteur het gezag van een ooggetuige? Informatie al verkregen van iemand anders?

6. Bevoegdheidskritiek
o Nauwkeurigheid en begrijpen van de waarneming en (on)geloof
o Technische kennis en geschooldheid

7. Rechtzinnigheidskritiek
o (On)opzettelijke verdraaiingen feiten
o Misinformatie / Desinformatie

Misinformatie ↔ desinformatie

 Misinformatie = onjuiste informatie delen zonder kwade bedoelingen
 Desinformatie = bewust valse informatie verspreiden om je op het verkeerde been te
zetten of schade te veroorzaken


Criminologisch onderzoek:

 Vnl. gericht op het heden en de toekomst, minder op het verleden: analyses van
fenomenen als basis voor een toekomstgericht beleid
 Inzicht krijgen in fenomeen vraagt gebruik (informatie)bronnen van heel diverse aard =>
context en achtergrond
o respondenten (culturele codes en subjectiviteit van taal; interpretaties van waarnemingen)
o documenten (weergave van informatie via specifiek taalgebruik)

Eigen invalshoek, accenten en keuzes in onderzoek: bewustwording noodzakelijk

Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
 Wie, wat, hoe, waarom?
 Tussenschakel-boodschapper niet altijd onschuldig omwille van bewuste of onbewuste
interpretaties
 Vergelijking verschillende bronnen (verschillende types, maar ook meerdere van hetzelfde
type tot aanvaardbare saturatie)

,Informatiebron
 Specifieke kenmerken / verschillende aard
o Zeer divers: krantenartikel, parlementaire tekst, interview, afbeelding, film, audio
opname, sociale media, tweet,
o …
o Publiek (bv jaarverslag overheidsagentschap), privaat (bv jaarverslag onderneming)
o Uit eigen naam, uit naam van organisatie
o Allerhande thema’s

 Ontstaanscontext en eigen kenmerken

 Formele regels

 Eigen taalgebruik

 Kennis noodzakelijk over bron en haar kenmerken

o Kritisch en correct naar waarde schatten (informatie)bron
o Autoriteit, betrouwbaarheid, juistheid, objectiviteit, controleerbaarheid

! Opgelet: kritische zin betekent niet alle informatie met een bepaald kenmerk meteen verwerpen
o Bv: complotdenkers zijn zeer kritisch, maar verwerpen meteen alle bronnen die vanuit een
publieke overheid worden verspreid.
Historische kritiek = een vorm van systematische kritiek, maar niet het verwerpen van alle
informatie

Actuele relevantie

 Massamedia, informatieoorlogen
 Evolutie van onderzoeksjournalistiek naar snel nieuws
 Massale beïnvloeding van opinies, potentieel via gemanipuleerde informatie

 Manipulatie informatie
o Deepfake, AI
o Geen nieuw fenomeen (cf. propaganda), maar toename in schaal en snelheid
o Misleiding, uitdragen agenda, bekomen rechten, legitimering daden, onbestraft blijven
schendingen grondrechten, …
 Belang ‘oude’ principes historische kritiek (interne en externe kritiek, vergelijken bronnen
en informatie, op systematische wijze)
 Wetenschappelijk instrument versus buikgevoel
Actuele relevantie – beeldmanipulatie

Met artificiële intelligentie: rol van de “beeldbewerker”
o Bepaalde kleurtoon creëert bepaalde sfeer
o Toevoegen / weglaten van bepaalde elementen

Maar zeker ook zonder artificiële intelligentie: rol van de “beeldmaker”
o Gebruik specifieke lens
o Positie van de fotograaf
o Moment van afdruk

Actuele relevantie: tekstuele analyse

Literaire regels voor specifieke genres
o Wetenschappelijk artikel – blogpost – opiniestuk

Waar nadruk op gelegd, wat verzwegen, met welke reden?

Belang terminologie
o COVID-19: ‘antivaxers’, ‘complotdenkers’, ‘vrijheidsstrijders’, ‘demonstranten’

Regels van het medium kunnen informatie ook bepalen
o Tweet (X)
‘Systematische twijfel’

,Waarom begrip ‘historische’ kritiek?

Vanuit historische wetenschap: welke regels maken het mogelijk om bronnen uit het verleden
objectief te bestuderen
 Negentiende-eeuwse historici: wat speelde er zich af in periodes waarover we geen
getuigen meer kunnen ondervragen?
o Wie is de auteur? Hoe waarheidsgetrouw schrijft die auteur? Met welke bedoeling werd het
werk geschreven?
o Is het een originele bron of een kopie?
 Eerste handboeken over historische kritiek

Historisch bronnenmateriaal vs. hedendaagse bronnen
 Geen directe observatie vs. directe observatie
 Geen productie van data vs. productie van data
 Enkel wat is overgebleven uit het verleden (bronnen) vs. mogelijkheden om nog nieuwe
vaststellingen te doen

 ⇒Maakt dat historici zich als eerste wetenschappers gaan toeleggen op de “kritiek van
bronnen”


Maar zelfde problemen doen zich vandaag voor. Bv: rapport uit land waar je niet zomaar zelf kan
gaan observeren / geen voeling mee hebt => kloof tussen tekst en interpretatie van tekst.

Besef verleden ≠ geschiedschrijving: overlap maar niet 1 op 1
 Verstoringen in observatie, reflectie over de observatie en weerslag achteraf

Selectie werkelijkheid
 Constructie op basis van sporen (bronnenschaarste - digitalisering)
 Eigen taal, achtergrond, kennis, terminologie…
Bv. boek over criminaliteit negentiende-eeuws Antwerpen

Zo ook voor sociale wetenschapper en studie hedendaagse fenomenen
 Niet één objectieve, waar te nemen en kenbaar te maken realiteit binnen sociaal-
wetenschappelijk onderzoek
 Gevolgen kennisproductie
o ‘Verborgen groepen’

 Samengaan (en vergelijken) van verschillende bronnen (triangulatie): combineren,
aftoetsen tegenover elkaar,…
 Hoewel geen exacte wetenschap toch tot betere waarheidsbevinding komen

 Bv bevraging van verschillende actoren
o getuigenissen (zie Kinderen van het verzet; Kinderen van de Holocaust)
o opvattingen aanpak veiligheidskwestie Antwerpse haven

Kernprobleem: relatie feit-verhaal




Feiten vs. uitspraken over feiten
 Vroegere opvattingen: empirisme

, o Via directe zintuiglijke waarneming tot waarachtige kennis komen

 Maar: waarneming berust op detectie- en identificatieprocessen
o Aangeleerd via leefmilieu, opvoeding, taal, culturele constellatie, … “eigen bagage”
en dus persoonsgebonden
o Elk informatiesysteem, ook de mens, kan wereld slechts benaderen vanuit eigen
referentiekaders >kan slechts die aspecten van wereld als “feiten” onderscheiden
waarop zijn referentiekader meest is ingesteld
 Bewust en onbewust proces

 Geen waarneming zonder interpretatie
 Geen “objectieve” toegang tot feiten, maar gestuurd door de detectie en
identificatieprocessen
 Getuigenissen geven geen feiten, maar uitspraken over feiten
Bv. bevraging gevangenisdirecteurs “Wat is het detentieregime in België?”

Voorbeeld: het einde van Louis XVI




De illusie van “objectieve waarneming”
 Elke weergave van feiten = selectief

 Elke waarneming = interpretatie = subjectief
o Observatie gebeurt niet passief, maar actief via begrippen, taal en culturele codes

 Geen principieel verschil tussen waarneming van feiten en interpreteren van feiten
o Achteraf,
o Maar verloopt onvermijdelijk óók gelijktijdig

 Opgelet voor naïeve interpretatie subjectief-objectief
o Subjectiviteit van waarneming duidelijker aan de orde bij controversiële (aspecten
van) feiten / contrasterende waarnemingen
o “objectieve feiten” = algemeen geaccepteerde interpretaties
Inhoud vak




LES 2: TYPOLOGY VAN DE INFORMATIEBRON

Inleiding

,  Afstand feit-bron:
o Herinner je uit vorige les: neutraal ben je nooit, iedereen heeft altijd een waardeoordeel =
“verstoring”
→ voorbeelden van de observatie tijdens een stage en getuigen van een verkeersongeval

o Wetenschappelijk onderzoek wordt gekenmerkt door vereiste van herhaalbaarheid
o Verstoringen (deels) wegwerken
o Transparantieovergebruikte methodologie, affiliatie van de onderzoekers



 Notie ‘historische bron’
 Typologie
o Vooronderzoek op histotische kritiek
o Primair/secundair
 Evolutie brontypes
 Vormelijk vooronderzoek

Wat is een bron?

Elk spoor van menselijke activiteit van waaruit informatie ons bereikt

 Tekst
 Materiële zaken
 Gesprekken

Voor de wetenschap zijn het de bouwstenen voor het wetenschappelijk onderzoek.



Deel 1: De bron, bouwstof voor de kennis van het verleden

Hoofdstuk 1: De notie bron
• Bron = artefact uit het verleden/getuigenissen over het verleden
o Overblijfsel: voorwerp dat alleen door zijn bestaan een spoor oplevert
(archeologie) => komt uit het verleden
▪ Op plaatsen waar vroeger mensen woonden: info over techniek en
artistieke bekwaamheid
o Overlevering: gaat over het verleden (geschiedenis)
▪ Beschrijving van een gebeurtenis/geeft commentaar => kan banaal
zijn




Casus privé-milities

 Jaren 1930: paramilitaire organisaties met duidelijke (extreme) politieke signatuur.
 Wet 29 juli 1934 op het verbod op privé- milities: privé-militie is elke organisatie die
poogt om taken van politie of leger over te nemen.

=> overheidsmonopolie op dwang en geweld.

 Problematieken die in jaren ‘80 en ‘90 aan oppervlakte komen zijn zeer bepalend voor
hervorming politie en justitie. Er is veel onderzoek naar gedaan.
 Stel: jij wilt onderzoek doen naar de rol van privémilities tussen 1930 en 1990, welke
bronnen ga je consulteren?

,Historische bronnen?




Unwitting testimony of intentionele bron?

Zie filmpje

Bronnen: bewuste creaties
• Bronnen over wat/hoe/waarom
o Komen niet altijd voor in de bron => Reden: duidelijke/specifieke functie voor
de tijdgenoten
o Meestal wel min 1 van de 3 dingen
• Intentie van bronnen
o Functie in dagelijks leven -> later pas bron
o Per ongeluk of onbewust ontstaan -> onschuldig, geen intentie om bron te zijn
(bv etensresten)
o Gewilde getuigenissen -> opzettelijk gecreëerd om doel te bereiken =>
kunnen objectief & subjectief zijn => zorgt voor interpretatieproblemen
▪ Ook interpretatieproblemen door secundaire inhumatie/positie
▪ Met bepaalde intentie gemaakt maar andere functie door historicus ->
unwitting testimony
• Gebeurt vaak in moderne media
o Tussen gewild en ongewild -> door explosie van media
▪ Zorgen voor evolutie in publieke opinie
• Bronnen kunnen
o Objectief zijn
o Subjectief zijn
▪ Ook waardevol: opinie en mentaliteit rond feiten
▪ Maar: kritisch kijken naar ontstaanscontext => zo niveau’s van
informatie decoderen




Primaire versus secundaire bron

, Onderscheid tussen bron en historisch werk
• Bron = voorwerp/getuigenis over/uit het verleden waarop de historicus steunt om een
beeld te scheppen
• Historisch werk = resultaat van die scheppingsdaad
• Galbert van Brugge
o Clerus in Sint-Donatiaan (Brugge)
o Kroniek/dagboek over impact van moord op Karel de Goede
(graaf van Vlaanderen) en opvolgingscrisis in het graafschap
o Gebruikt in publicaties om 12e-eeuwse rechtsysteem te analyseren
• Primaire vs secundaire informatie: formeert de bron direct of indirect
o Bv brieven en kronieken van tijdgenoten in 17e-eeuw is schaars =>
baseren op bibliotheken en testamenten = secundair = minder
zekerheid door gebruik van deductie
• Herodotos en Thucydides
o Schreven grotendeels over zelf beleefde gebeurtenissen = getuigenis
maar erkenden zichzelf als historiografen => wilden verder gaan dan
alleen maar gebeurtenissen beschrijven
o Herodotos: gelijkenissen en verschillen tussen Grieken en niet-Grieken
o Thucydides: vaststellen van feiten, zoeken naar logische en causale verbanden
▪ Wilde niet alleen schrijven maar ook verklaren => grondlegger
van een wetenschappelijke geschiedbeoefening
• Eusebius van caesarea
o Vroege christelijke apologeet
o Kerkgeschiedenis: teksten die eerder verloren waren gegaan => indirecte
bron maar ook historische studie over het vroege christendom
o Hoe verder we teruggaan in de tijd, hoe meer de grens tussen bron en
historisch werk vervaagt
• Fundamentele deontologie: duidelijk onderscheid geven tussen wat er letterlijk
uit bronnen komt en wat persoonlijke verwerking/interpretatie van bronnen is
o Bv journalisten en wetenschappers




Echter... (1)

Geen ondubbelzinning onderscheid: primaire bron kan secundaire bron worden
 Bv werk van Cesare Lombroso (1835-1909), bv. L'uomo delinquente (1876): kan je op basis van
uiterlijk crimineel gedrag voorspellen?

 Secundaire bron, maar wanneer gebruikt om zelf inzicht te krijgen in denkbeelden die in de
19de eeuw bestonden, dan... ?
 Gelijktijdigheid?

, o Gelijktijdig met observatie is kenmerk van een primaire bron, maar geen
noodzakelijke voorwaarde
o Bv. dagboek
o Bv. autobiografie
o Bv. reisverslagen John Howard (1726-1790)

Wat met betrouwbaarheid geheugen/intenties?

 Directe observatie = meer betrouwbaar?
 Selectiviteit geheugen
 Verschil in doelstellingandere klemtonen en herinneringen

Bias in AI




Echter... (2)

 Statuut “primaire” of “secundaire” bron = afhankelijk van vraagstelling
 Identificatie bronnen – integriteit onderzoeker
o Typologie bron: verschillende logica’s
Bv. interviews met gedetineerden
 Kennis brontypes en transparantie onderzoek
o Impact op en beperkingen van onderzoek
 Geen intrinsiek verschil in betrouwbaarheid

Enkele voorbeelden

 ArthurConanDoyle(1859-1930)
o Sherlock Holmes
 Genre van de misdaadroman
o Eugène Vidocq (1775-1857)
o (mémoires, raadgever en informant)
 Link toenmalige criminologische wetenschap en populariteit misdaadliteratuur
(massamedia)

Typologie van bronnen - De vormeigenschappen: geschreven en ongeschreven bronnen




GESCHREVEN BRONNEN

Niet-verhalende geschreven bronnen

,  Opgesteld door openbare of private instantie, instelling of administratie
 Regelen belangen tussen partijen of scheppen rechtssituatie
 Criminologisch nut: registratie ‘misstappen’

 Verder onderscheid
o Diplomatische (juridische) bronnen

=Teksten die een rechtssituatie vaststellen of een nieuwe rechtssituatie scheppen
▪ Oorkonde -> waarmerk
o Doel: getuigenis afleggen over een vooraf voltrokken rechtshandeling of
bestaan van rechtsfeit => bewijsstuk in rechte => wordt bestudeerd door
de diplomatie
o Vorm: strikte vorm eigenschappen
▪ Protocol: naam auteur/bestemmeling, begroeting, aanroepen
opperwezen
▪ Context: narratief deel met motieven en beslissing
▪ Eschatocol: validatietekens, getuigen, datering
o Creëren of vaststellen rechtssituatie: normatieve functie
Bvb. wetteksten, vonnis, arrest, contract, ...



 Bronnen van sociale boekhouding
o Weerslag van machtsuitvoering en beheer van administraties
Bvb. notulen van vergaderingen, ledenlijsten, rekeningen, ...

= Schriftelijke neerslag van de uitvoerende macht of het beheer
van openbare/private administraties
/ondernemingen/verenigingen
▪ Verslag over
opdracht/vergadering/zakenbeleid/bezitsstructuur/fiscale
structuur/sociale structuur/politieke structuur


Verhalende geschreven bronnen

o “Narratieve teksten”
o Geen praktische rol in één of andere administratie
o Opgesteld om tijdgenoot of nageslacht te beïnvloeden, te informeren en/of te
ontspannen
o Let op! Published opinion ≠ public opinion -> om publieke opinie te onderzoeken
methodologie zeer belangrijk
o Verder onderscheid

o Informatieve geschriften

o Pamfletten, kranten, tijdschriften, ...
 Literaire bronnen
o Romans, toneelstukken, gedichten, verhalen, ...
o Ego-documenten
o Autobiografie,memoires,dagboek,brieven,interviews,...

• Verhalende = literaire bronnen (egodocumenten)
o Motieven: Inlichten, visie/opinie opdringen, deelgenoot maken
van eigen inzichten, puur ontspanning
o Ook fictie: verteld iets over periode of cultuur (!! Fictie is niet hetzelfde als
literatuur maar valt er wel onder)