MATERIEEL STRAFRECHT
DEEL I: STRAFRECHT
HOOFDSTUK 1: JURIDISCHE SITUERING
1. EEN BEGRIPSOMSCHRIJVING
JURIDISCHE DEFINITIE
Specifieker kan strafrecht gedefinieerd worden als het geheel aan rechtsregels dat
bepaalt:
1) Onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen
misdrijven zijn
2) Wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
3) Welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden gesteld
4) Onder welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en
uitgevoerd; en
5) Hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf
MISDRIJF
= afwijkingen van de norm die ongewenst en voldoende ernstig geacht worden om
een reactie in de vorm van een straf te verantwoorden
Niet alles wat niet mag, verdient het om strafbaar te zijn. In de meeste gevallen kan op
een andere manier gereageerd worden op ongewenst gedrag dan met een straf bv
schadevergoeding.
Welke gedragingen dan wel een misdrijf zijn, verschilt in tijd en ruimte. Wat vroeger een
misdrijf was, is dat niet noodzakelijk vandaag nog steeds.
Het strafrecht houdt zich op 2 manieren bezig met misdrijven;
Bepaalt onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven kunnen zijn en wat
de nodige bestanddelen van elk misdrijf zijn
o = bepalingen over misdrijven in het algemeen
Bepaalt welke gedragingen misdrijven zijn
o Dit onderdeel bevat de specifieke misdrijfomschrijvingen,
strafbaarstellingen of incriminaties
o = bepalingen over misdrijven in het bijzonder
DADER
Wie een misdrijf heeft gepleegd, is een dader
Het strafrecht voorziet bestraffing voor daders en bevat regels over wie dader van een
misdrijf kan zijn en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
Huidige strafrecht: zowel natuurlijke personen als rechtspersonen kunnen
strafrechtelijk verantwoordelijk zijn
Minderjarigen zijn in het strafrecht bv grotendeels schuldonbekwaam
1
,STRAF (EN MAATREGEL)
= wettelijk bepaalde vorm van leed dat door de rechterlijke macht wordt opgelegd als
een sanctie voor een misdrijf
Strafrecht houdt zich op 2 manieren bezig met de straf
Het legt in algemene zin vast welke straffen bestaan en het bepaalt onder welke
voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd
o = bepalingen over straffen in het algemeen
Het bepaalt ook met welke specifieke straffen een welbepaald misdrijf wordt
bestraft
De reactie op misdrijven gebeurt in het strafrecht evenwel niet door (strafrechtelijke)
straffen alleen bv opleggingen beveiligingsmaatregelen: internering
PROCEDUREREGELS
Het strafrecht houdt zich niet alleen bezig met de inhoudelijke aspecten van misdrijf,
dader en straf. Het bevat ook formele regels over hoe de bevoegde instanties over
misdrijf, straf en dader oordelen.
2. STRAFRECHT ALS PUBLIEKRECHT
VERTICALE RECHTSVERHOUDING
Strafrecht is publiekrecht
Het plegen van een misdrijf brengt een verticale rechtsverhouding tot stand
tussen de persoon die het misdrijf pleegt en de staat
Enkel overheidsorganen kunnen strafbaarstellingen in het leven roepen en zijn
gemachtigd om de strafvordering uit te oefenen.
Burgers hebben geen bevoegdheden om te bepalen of een bepaalde gedraging al
dan niet strafbaar is of moet worden bestraft
OPENBARE ORDE
Een gevolg van het publiekrechtelijk karakter van het strafrecht is dat strafwetten van
openbare orde zijn
Betekent dat straffen van dwingend recht zijn
Betekent ook dat slachtoffers niet kunnen beslissen dat een bepaalde gedraging
die ten aanzien van hen wordt gesteld, buiten het toepassingsbereik van de
strafwet valt
Niemand kan zich buiten de wet strafbaar stellen.
SLACHTOFFERS
Nieuw strafwetboek heeft klachtmisdrijven afgeschaft
Dit waren misdrijven (zoals bv laster, smaad of belaging) waarvoor een klacht van
het slachtoffer noodzakelijk was voor bestraffing van het misdrijf
2
, In Belgisch strafrecht nergens nog enig initiatief van het slachtoffer vereist om een
strafprocedure op te starten en bestraffing mogelijk te maken
Slachtoffers kunnen in een strafprocedure wel schadevergoeding vorderen, maar
geen straf
3. MATERIEEL EN FORMEEL STRAFRECHT
MATERIEEL STAFRECHT
= omvat de eerste 4 componenten van de juridische definitie van het strafrecht
De rechtsregels die betrekking hebben op de omschrijving van de strafbare
gedragingen, het daderschap, de straffen en de voorwaarden om straffen op te
leggen en uit te voeren
FORMEEL STRAFRECHT
= ook strafprocesrecht of strafvordering genoemd
= omvat de laatste component van de juridische definitie van strafrecht
Bevat procedureregels over de toepassing van het materieel strafrecht
Het bepaalt door wie en op welke manier misdrijven worden vastgelegd,
opgespoord, vervolgd, bewezen, berecht en uitgevoerd
STRAFUITVOERINGSRECHT
Soms wordt naast het (materieel en formeel) strafrecht, het
strafuitvoeringsrecht/penitentiair recht als aparte rechtstak onderscheiden
Geheel aan rechtsregels die betrekking hebben op voorwaarden, modaliteiten en
procedures m.b.t. de uitvoering van de straf
Bevindt zich niet naast, maar in het materieel of formeel strafrecht
ENKEL MATERIEEL STRAFRECHT
Het materieel strafrecht (de inhoud) heeft het formele strafrecht (de vorm) nodig om
toepassing en afdwinging te krijgen.
4. NATIONAAL EN INTERNATIONAAL STRAFRECHT
NATIONAAL STRAFRECHT
STRAFRECHT ALS NATIONAAL RECHT
Strafbaarstellingen en straffen worden nagenoeg altijd nationaal bepaald. Strafrecht is
een materie die erg veel te maken heeft met de soevereiniteit van de staat.
Bepalen wat niet mag en hoe dit kan worden bestraft, is dan ook bij uitstek
nationale materie.
Strafrecht is vooral nationaal strafrecht
BELGISCH OF FEDERAAL STRAFRECHT
3
, Het feit dat strafrecht in de regel nationaal recht is, betekent niet dat alle strafrecht
Belgisch of federaal recht is. Het federaal parlement heeft de bevoegdheid om via
wetten materieel strafrecht te maken, maar er zijn ook andere strafwetgevers.
STRAFRECHT VAN GEMEENSCHAPPEN, GEWESTEN, PROVINCIES EN GEMEENTEN
Als gevolg van de federalisering van het land hebben de wetgevers op
gemeenschappelijk en gewestelijk niveau ook bevoegdheden gekregen om voor de hun
toegewezen aangelegenheden, decreten (en voor BHG-ordonnanties) uit te vaardigen
waarin gedragingen strafbaar worden gesteld en straffen worden bepaald.
Hetzelfde geldt voor de provincies en gemeenten waar de verkozen
provincieraden en de gemeenteraden, voor de domeinen waar zij bevoegd zijn,
reeds lang strafbaarstellingen kunnen definiëren.
Bv gewesten: strafbaarstelling voor inbreuken op de openbare orde en veiligheid
Art 11 Bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming van de instellingen
INTERNATIONAAL STRAFRECHT
EEN HYBRIDE RECHTSTAK
= situeert zich op het raakvlak van het internationaal recht (recht dat geldt tussen
staten) en het strafrecht (recht dat geldt tussen de staat en personen)
= is zowel internationaal recht over strafrechtelijke aangelegenheden als strafrecht met
landsgrensoverschrijdende aspecten
Bevat zowel materieelrechtelijke als formeelrechtelijke componenten
NATIONAAL MATERIEEL STRAFRECHT MET INTERNATIONALE ACHTERGROND
Op vlak van het materieels strafrecht is er niet zoveel internationaal strafrecht.
Straffen worden immers nagenoeg altijd nationaal bepaald
Soms zijn gedragingen dermate ernstig dat gemeend wordt dat zij overal strafbaar
zouden moeten zijn of op een gelijkaardige manier moeten worden bestraft
Belangrijke rol: internationale organisaties, instellingen en
samenwerkingsverbanden (VN, Raad van Europa, EU…)
o Zetten staten soms aan of verplichten ze om op gelijkaardige manier
misdrijf en bestraffing vast te leggen
In verschillende landen heel wat gelijkaardige strafbaarstellingen en
straffen tot stand gekomen bv voor mensenhandel, terrorisme,
drugshandel
INTERNATIONALE STRAFBAARSTELLINGEN
Steeds meer internationale strafrechtbanken die oordelen over misdrijf, dader en
straf waarvoor de regels en toepassingen internationaal zijn vastgelegd
Bv Internationaal Strafhof in Den Haag bevoegd om genocide, misdaden tegen
mensheid en oorlogsmisdaden te berechten
4
DEEL I: STRAFRECHT
HOOFDSTUK 1: JURIDISCHE SITUERING
1. EEN BEGRIPSOMSCHRIJVING
JURIDISCHE DEFINITIE
Specifieker kan strafrecht gedefinieerd worden als het geheel aan rechtsregels dat
bepaalt:
1) Onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen
misdrijven zijn
2) Wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
3) Welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden gesteld
4) Onder welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en
uitgevoerd; en
5) Hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf
MISDRIJF
= afwijkingen van de norm die ongewenst en voldoende ernstig geacht worden om
een reactie in de vorm van een straf te verantwoorden
Niet alles wat niet mag, verdient het om strafbaar te zijn. In de meeste gevallen kan op
een andere manier gereageerd worden op ongewenst gedrag dan met een straf bv
schadevergoeding.
Welke gedragingen dan wel een misdrijf zijn, verschilt in tijd en ruimte. Wat vroeger een
misdrijf was, is dat niet noodzakelijk vandaag nog steeds.
Het strafrecht houdt zich op 2 manieren bezig met misdrijven;
Bepaalt onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven kunnen zijn en wat
de nodige bestanddelen van elk misdrijf zijn
o = bepalingen over misdrijven in het algemeen
Bepaalt welke gedragingen misdrijven zijn
o Dit onderdeel bevat de specifieke misdrijfomschrijvingen,
strafbaarstellingen of incriminaties
o = bepalingen over misdrijven in het bijzonder
DADER
Wie een misdrijf heeft gepleegd, is een dader
Het strafrecht voorziet bestraffing voor daders en bevat regels over wie dader van een
misdrijf kan zijn en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
Huidige strafrecht: zowel natuurlijke personen als rechtspersonen kunnen
strafrechtelijk verantwoordelijk zijn
Minderjarigen zijn in het strafrecht bv grotendeels schuldonbekwaam
1
,STRAF (EN MAATREGEL)
= wettelijk bepaalde vorm van leed dat door de rechterlijke macht wordt opgelegd als
een sanctie voor een misdrijf
Strafrecht houdt zich op 2 manieren bezig met de straf
Het legt in algemene zin vast welke straffen bestaan en het bepaalt onder welke
voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd
o = bepalingen over straffen in het algemeen
Het bepaalt ook met welke specifieke straffen een welbepaald misdrijf wordt
bestraft
De reactie op misdrijven gebeurt in het strafrecht evenwel niet door (strafrechtelijke)
straffen alleen bv opleggingen beveiligingsmaatregelen: internering
PROCEDUREREGELS
Het strafrecht houdt zich niet alleen bezig met de inhoudelijke aspecten van misdrijf,
dader en straf. Het bevat ook formele regels over hoe de bevoegde instanties over
misdrijf, straf en dader oordelen.
2. STRAFRECHT ALS PUBLIEKRECHT
VERTICALE RECHTSVERHOUDING
Strafrecht is publiekrecht
Het plegen van een misdrijf brengt een verticale rechtsverhouding tot stand
tussen de persoon die het misdrijf pleegt en de staat
Enkel overheidsorganen kunnen strafbaarstellingen in het leven roepen en zijn
gemachtigd om de strafvordering uit te oefenen.
Burgers hebben geen bevoegdheden om te bepalen of een bepaalde gedraging al
dan niet strafbaar is of moet worden bestraft
OPENBARE ORDE
Een gevolg van het publiekrechtelijk karakter van het strafrecht is dat strafwetten van
openbare orde zijn
Betekent dat straffen van dwingend recht zijn
Betekent ook dat slachtoffers niet kunnen beslissen dat een bepaalde gedraging
die ten aanzien van hen wordt gesteld, buiten het toepassingsbereik van de
strafwet valt
Niemand kan zich buiten de wet strafbaar stellen.
SLACHTOFFERS
Nieuw strafwetboek heeft klachtmisdrijven afgeschaft
Dit waren misdrijven (zoals bv laster, smaad of belaging) waarvoor een klacht van
het slachtoffer noodzakelijk was voor bestraffing van het misdrijf
2
, In Belgisch strafrecht nergens nog enig initiatief van het slachtoffer vereist om een
strafprocedure op te starten en bestraffing mogelijk te maken
Slachtoffers kunnen in een strafprocedure wel schadevergoeding vorderen, maar
geen straf
3. MATERIEEL EN FORMEEL STRAFRECHT
MATERIEEL STAFRECHT
= omvat de eerste 4 componenten van de juridische definitie van het strafrecht
De rechtsregels die betrekking hebben op de omschrijving van de strafbare
gedragingen, het daderschap, de straffen en de voorwaarden om straffen op te
leggen en uit te voeren
FORMEEL STRAFRECHT
= ook strafprocesrecht of strafvordering genoemd
= omvat de laatste component van de juridische definitie van strafrecht
Bevat procedureregels over de toepassing van het materieel strafrecht
Het bepaalt door wie en op welke manier misdrijven worden vastgelegd,
opgespoord, vervolgd, bewezen, berecht en uitgevoerd
STRAFUITVOERINGSRECHT
Soms wordt naast het (materieel en formeel) strafrecht, het
strafuitvoeringsrecht/penitentiair recht als aparte rechtstak onderscheiden
Geheel aan rechtsregels die betrekking hebben op voorwaarden, modaliteiten en
procedures m.b.t. de uitvoering van de straf
Bevindt zich niet naast, maar in het materieel of formeel strafrecht
ENKEL MATERIEEL STRAFRECHT
Het materieel strafrecht (de inhoud) heeft het formele strafrecht (de vorm) nodig om
toepassing en afdwinging te krijgen.
4. NATIONAAL EN INTERNATIONAAL STRAFRECHT
NATIONAAL STRAFRECHT
STRAFRECHT ALS NATIONAAL RECHT
Strafbaarstellingen en straffen worden nagenoeg altijd nationaal bepaald. Strafrecht is
een materie die erg veel te maken heeft met de soevereiniteit van de staat.
Bepalen wat niet mag en hoe dit kan worden bestraft, is dan ook bij uitstek
nationale materie.
Strafrecht is vooral nationaal strafrecht
BELGISCH OF FEDERAAL STRAFRECHT
3
, Het feit dat strafrecht in de regel nationaal recht is, betekent niet dat alle strafrecht
Belgisch of federaal recht is. Het federaal parlement heeft de bevoegdheid om via
wetten materieel strafrecht te maken, maar er zijn ook andere strafwetgevers.
STRAFRECHT VAN GEMEENSCHAPPEN, GEWESTEN, PROVINCIES EN GEMEENTEN
Als gevolg van de federalisering van het land hebben de wetgevers op
gemeenschappelijk en gewestelijk niveau ook bevoegdheden gekregen om voor de hun
toegewezen aangelegenheden, decreten (en voor BHG-ordonnanties) uit te vaardigen
waarin gedragingen strafbaar worden gesteld en straffen worden bepaald.
Hetzelfde geldt voor de provincies en gemeenten waar de verkozen
provincieraden en de gemeenteraden, voor de domeinen waar zij bevoegd zijn,
reeds lang strafbaarstellingen kunnen definiëren.
Bv gewesten: strafbaarstelling voor inbreuken op de openbare orde en veiligheid
Art 11 Bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming van de instellingen
INTERNATIONAAL STRAFRECHT
EEN HYBRIDE RECHTSTAK
= situeert zich op het raakvlak van het internationaal recht (recht dat geldt tussen
staten) en het strafrecht (recht dat geldt tussen de staat en personen)
= is zowel internationaal recht over strafrechtelijke aangelegenheden als strafrecht met
landsgrensoverschrijdende aspecten
Bevat zowel materieelrechtelijke als formeelrechtelijke componenten
NATIONAAL MATERIEEL STRAFRECHT MET INTERNATIONALE ACHTERGROND
Op vlak van het materieels strafrecht is er niet zoveel internationaal strafrecht.
Straffen worden immers nagenoeg altijd nationaal bepaald
Soms zijn gedragingen dermate ernstig dat gemeend wordt dat zij overal strafbaar
zouden moeten zijn of op een gelijkaardige manier moeten worden bestraft
Belangrijke rol: internationale organisaties, instellingen en
samenwerkingsverbanden (VN, Raad van Europa, EU…)
o Zetten staten soms aan of verplichten ze om op gelijkaardige manier
misdrijf en bestraffing vast te leggen
In verschillende landen heel wat gelijkaardige strafbaarstellingen en
straffen tot stand gekomen bv voor mensenhandel, terrorisme,
drugshandel
INTERNATIONALE STRAFBAARSTELLINGEN
Steeds meer internationale strafrechtbanken die oordelen over misdrijf, dader en
straf waarvoor de regels en toepassingen internationaal zijn vastgelegd
Bv Internationaal Strafhof in Den Haag bevoegd om genocide, misdaden tegen
mensheid en oorlogsmisdaden te berechten
4
