Fysiologische aspecten van het spijsverteringsstelsel, deel 1
0 overzicht
Hoofdstuk 1 speekselsecretie
Speeksel is belangrijk voor het doorslikken van voedsel, voor de vertering van voedsel, het
bevochtigen van voedsel. Speeksel is ook een bescherming voor de mondholte en voor de tanden.
Als laatste heeft speeksel nog een immunologische functie. In het speeksel kunnen narcotica
gesecreteerd worden
Functies speeksel
• Doorslikken
• Smaaksensatie
• Mondhygiëne
• Verteringsfunctie
1 vorming en samenstalling van het speeksel
1.0 speeksel klieren
Speeksel wordt geproduceerd en gesecreteerd door
speekselkleren. Er zijn drie voorname speekselklieren
• De muceuse gl sublingualis maakt viskeus secreet, rijk aan mucoproteïnen. Deze klier bevindt
zich onder de tong
• De sereuze gl parotis produceert vooral een waterig secreet, dat rijk is aan alfa-amylase. De
parotis is vooral actief tijdens het eten
• De gl submandibularis maakt een heterogeen, seromuceus vocht aan. Deze klier zorgt voor
het bevochtigen van de mond als we niet eten
• Nog verschillende muceuze klieren. Deze maken 10% vocht en 70% mucus aan. Ze zijn
belangrijk voor de hoeveelheid mucus, ook als we niet eten
,Er wordt per dag ongeveer 1.5 liter speeksel geproduceerd. Nuchter is dit ongeveer 0.25 ml per
minuut door de gl submandibularis. Tijdens het eten produceren we ongeveer 4-5ml speeksel per
minuut vnl via de gl parotis
1.1 vocht en ionensecretie
In de speekselklieren liggen kleine groepjes van cellen, de acini.
Hier gebeurt de productie van speeksel.
De productie van speeksel gebeurt actief in de acini, waarbij
elektrolyten worden gesecreteerd in het speeksel.
Het speeksel wordt vervolgens afgevoerd via de vertakkingen
van de afvoerwegen. In deze afvoerwegen vinden er ook
toevoegingen en reabsorptie plaats.
Het uiteindelijke speeksel in de mondholte is het resultaat van
de productie van speeksel vanuit de acini en de absortpie en
secretie van de afvoerwegen.
1.1.1 aanmaak van speeksel in de acini
De acini worden gestimuleerd tot speeksel productie via prikkeling van
• Het parasympatisch zenuwstelsel → via M3-cholinerge stimulatie
• Het orthosympatisch zenuwstelsel → via alfa1-adrenerge stimulatie
• Het enterisch zenuwstelsel → via neuropeptiden
Calcium is een belangrijke intracellulaire signaalmolecule die betrokken is bij de aanmaak van vocht
in de acini
Agonisten van de M3 cholinerge, alfa1-adrenerge receptor of neuropeptiden zorgen voor een stijging
in intracellulair calcium. Deze stijging in intracellulair calcium zorgt ervoor dat
• Apicaal Cl- kanaal geactiveerd wordt. → hierdoor wordt primair Cl-
secretie gestimuleerd
• Aquaporine 5 wordt geactiveerd (water volgt passief door dit kanaal)
• K+ kanaal → intracellulair kalium daalt
Doordat dat er negatieve lading in het lumen gesecreteerd wordt, wordt Na+
aangetrokken tot het lumen. Het volgt door de elektrochemische gradient via de
NKCC2 en via via kation-selectieve intercellulaire juncties
Water volgt ook om zo de osmolariteit te bewaren. Het wordt naar het lumen
verplaatst via AQP5 en via paracellulair transport
➢ Primair is er Cl- secreet gevolgd door passieve aanvoer van kationen en water
➢ Netto wordt er NaCl en water gesecreteerd door de acini
,1.2 actieve proteïnen secretie thv de acini
1.2.1 mucus
Speeksel bevat verschillende eiwitten, waaronder de mucineproteïnen MUC5B en MUC7. Deze grote
glycoproteines worden door de muceuze cellen in de acini van de speekselklieren gemaakt. Ze
vormen een slijmerig secreet (=mucus )dat helpt bij het verwijderen van voedselresten en het
voorkomen van tandplak en tandbederf. MUC5B heeft een sterk waterbindend vermogen (belangrijk
bij bevochtigen
Mucus heeft vele functies:
• Beschermen
• Bevochtigen (door water te capteren)
• Zorgt ervoor dat water niet zomaar wegstroomt door het te capteren
• Voor een optimale werking van het speeksel
• Antibacterieel (vormen een barriere tegen bacteriën, gaan deze niet rechtstreekt doden)
o Door de grote varietie in koolstofketens kunnen bacteriën moeilijk binden. Zo vormt
mucus een glibberige barriere en beschermd het zo het gebit
1.2.2 amylase
Speeksel amylase is een enzym dat door de gl parotis geproduceerd wordt. het amylase breekt
koolhydraten zoals zetmeel af.
De oorspeekselklier wordt gestimuleerd om amylase aan te maken door de secundaire
boodschapper cAMP. De productie van cAMP wordt verhoogd door beta2-adrenerge prikkeling en
VIP prikkeling. Calcium speelt een minder prominente rol in de regulatie van cAMP
Het alfa amylase (ptyaline) heeft een optimale werking bij een pH van 6.9 (=lichtzuur tot neutrale
pH). Dit enzym kan dus vooral in een neutraal milieu werken. Eens het in de maag komt (zuur milieu)
zal het geïnactiveerd worden
Speekselamylase heeft meerdere functies:
• Tandreiniging
o Amylase breekt grote zetmeelmoleculen af tot kleinere moleculen. De grote
zetmeelmoleculen hebben de neiging om aan de tanden te kleven. Door deze af te
breken wordt de tandreiniging bevorderd
• Smaaksensatie
o Doordat amylase suikerverbindingen klieft, kunnen andere smaken ontstaan
wanneer je voedsel kauwt
• Vertering
In de pancreas wordt een ander alfa-amylase geproduceerd. Het amylase van de pancreas zorgt voor
90% van de KH vertering, het speekselamylase voor 10%
, 1.2.3 lipase
Speeksellipasen worden geproduceerd in de gl lingualis. Lipasen breken vetten af.
Bij zuigelingen is de vertering van vetten via de linguale lipasen in het speeksel van groot belang,
omdat zuigelingen een dieet hebben dat relatief hoog is in vetten (moedermelk). Lipasen helpen met
de afbraak van deze vetten in kleinere moleculen
Naarmate een persoon opgroeit en vast voedsel begint te eten, neemt de rol van linguale lipasen in
het speeksel af en wordt de vertering van vetten overgenomen door lipase geproduceerd in de
alvleesklier en andere organen in het spijsverteringsstelsel
1.2.4 andere proteïnen die in het speeksel worden gesescreteerd
• Antimicrobiële stoffen
o Lysozyme (bacterie dodend)
o S-IgA (antilichaam geproduceerd door witte bloedcellen )
o Histatine (antibacterieel, antischimmel, antivirus)
• Groeifactoren (beschadigd weefsel terug herstellen)
o EGF
o NGF
o Histatine
• Bloedgroepantigenen
1.3 modificatie thv de afvoerwegen
De intralobulaire gangen zijn de afvoerwegen van de acini. Hier wordt het speeksel verder verwerkt:
• Na+/K+ uitwisseling → natrium wordt uit het speeksel terug gereabsorbeerd naar de
bloedbaan, terwijl er kalium wordt toegevoegd aan het speeksel
o Aldosterone versterkt de Na+/K+ uitwisseling
o Bij lage secretiessnelheid (laag debiet) is de concentratie van natrium in de
afvoerbuis lager, omdat er meer tijd is voor reabsorptie naar de bloedbaan
o Als de secretiesnelheid hoger is (hoog debiet) , wordt er meer Na+ uitgescheiden in
het speeksel door de acini, dan dat er wordt heropgenomen door de afvoergang
• Cl-/HCO3- uitwisseling
o HCO3- wordt in het speeksel uitgescheiden en Cl- wordt gereabsorbeerd naar het
bloed
• Hypotoon worden van speeksel
o In de afvoerwegen van de acini wordt het speeksel meer en meer hypotoon tov het
plasma. Dit betekent dat het speeksel een lagere osmolariteit heeft dan het plasma.
o De afvoerwegen hebben een heel zwakke permeabiliteit voor water en een hoge
permeabiliteit voor elektrolyten. Hierdoor worden er meer elektrolyten
teruggereabsorbeerd naar de bloedbaan in vergelijking met water.
o De mate van hypotoon worden hangt af van de secretiesnelheid (debiet) van
speeksel door de acini. Bij een hoog debiet wordt het speeksel minder hypotoon. Bij
een laag debiet wordt het speeksel meer hypotoon (tot minder dan 25% van de
plasma osmolariteit)
0 overzicht
Hoofdstuk 1 speekselsecretie
Speeksel is belangrijk voor het doorslikken van voedsel, voor de vertering van voedsel, het
bevochtigen van voedsel. Speeksel is ook een bescherming voor de mondholte en voor de tanden.
Als laatste heeft speeksel nog een immunologische functie. In het speeksel kunnen narcotica
gesecreteerd worden
Functies speeksel
• Doorslikken
• Smaaksensatie
• Mondhygiëne
• Verteringsfunctie
1 vorming en samenstalling van het speeksel
1.0 speeksel klieren
Speeksel wordt geproduceerd en gesecreteerd door
speekselkleren. Er zijn drie voorname speekselklieren
• De muceuse gl sublingualis maakt viskeus secreet, rijk aan mucoproteïnen. Deze klier bevindt
zich onder de tong
• De sereuze gl parotis produceert vooral een waterig secreet, dat rijk is aan alfa-amylase. De
parotis is vooral actief tijdens het eten
• De gl submandibularis maakt een heterogeen, seromuceus vocht aan. Deze klier zorgt voor
het bevochtigen van de mond als we niet eten
• Nog verschillende muceuze klieren. Deze maken 10% vocht en 70% mucus aan. Ze zijn
belangrijk voor de hoeveelheid mucus, ook als we niet eten
,Er wordt per dag ongeveer 1.5 liter speeksel geproduceerd. Nuchter is dit ongeveer 0.25 ml per
minuut door de gl submandibularis. Tijdens het eten produceren we ongeveer 4-5ml speeksel per
minuut vnl via de gl parotis
1.1 vocht en ionensecretie
In de speekselklieren liggen kleine groepjes van cellen, de acini.
Hier gebeurt de productie van speeksel.
De productie van speeksel gebeurt actief in de acini, waarbij
elektrolyten worden gesecreteerd in het speeksel.
Het speeksel wordt vervolgens afgevoerd via de vertakkingen
van de afvoerwegen. In deze afvoerwegen vinden er ook
toevoegingen en reabsorptie plaats.
Het uiteindelijke speeksel in de mondholte is het resultaat van
de productie van speeksel vanuit de acini en de absortpie en
secretie van de afvoerwegen.
1.1.1 aanmaak van speeksel in de acini
De acini worden gestimuleerd tot speeksel productie via prikkeling van
• Het parasympatisch zenuwstelsel → via M3-cholinerge stimulatie
• Het orthosympatisch zenuwstelsel → via alfa1-adrenerge stimulatie
• Het enterisch zenuwstelsel → via neuropeptiden
Calcium is een belangrijke intracellulaire signaalmolecule die betrokken is bij de aanmaak van vocht
in de acini
Agonisten van de M3 cholinerge, alfa1-adrenerge receptor of neuropeptiden zorgen voor een stijging
in intracellulair calcium. Deze stijging in intracellulair calcium zorgt ervoor dat
• Apicaal Cl- kanaal geactiveerd wordt. → hierdoor wordt primair Cl-
secretie gestimuleerd
• Aquaporine 5 wordt geactiveerd (water volgt passief door dit kanaal)
• K+ kanaal → intracellulair kalium daalt
Doordat dat er negatieve lading in het lumen gesecreteerd wordt, wordt Na+
aangetrokken tot het lumen. Het volgt door de elektrochemische gradient via de
NKCC2 en via via kation-selectieve intercellulaire juncties
Water volgt ook om zo de osmolariteit te bewaren. Het wordt naar het lumen
verplaatst via AQP5 en via paracellulair transport
➢ Primair is er Cl- secreet gevolgd door passieve aanvoer van kationen en water
➢ Netto wordt er NaCl en water gesecreteerd door de acini
,1.2 actieve proteïnen secretie thv de acini
1.2.1 mucus
Speeksel bevat verschillende eiwitten, waaronder de mucineproteïnen MUC5B en MUC7. Deze grote
glycoproteines worden door de muceuze cellen in de acini van de speekselklieren gemaakt. Ze
vormen een slijmerig secreet (=mucus )dat helpt bij het verwijderen van voedselresten en het
voorkomen van tandplak en tandbederf. MUC5B heeft een sterk waterbindend vermogen (belangrijk
bij bevochtigen
Mucus heeft vele functies:
• Beschermen
• Bevochtigen (door water te capteren)
• Zorgt ervoor dat water niet zomaar wegstroomt door het te capteren
• Voor een optimale werking van het speeksel
• Antibacterieel (vormen een barriere tegen bacteriën, gaan deze niet rechtstreekt doden)
o Door de grote varietie in koolstofketens kunnen bacteriën moeilijk binden. Zo vormt
mucus een glibberige barriere en beschermd het zo het gebit
1.2.2 amylase
Speeksel amylase is een enzym dat door de gl parotis geproduceerd wordt. het amylase breekt
koolhydraten zoals zetmeel af.
De oorspeekselklier wordt gestimuleerd om amylase aan te maken door de secundaire
boodschapper cAMP. De productie van cAMP wordt verhoogd door beta2-adrenerge prikkeling en
VIP prikkeling. Calcium speelt een minder prominente rol in de regulatie van cAMP
Het alfa amylase (ptyaline) heeft een optimale werking bij een pH van 6.9 (=lichtzuur tot neutrale
pH). Dit enzym kan dus vooral in een neutraal milieu werken. Eens het in de maag komt (zuur milieu)
zal het geïnactiveerd worden
Speekselamylase heeft meerdere functies:
• Tandreiniging
o Amylase breekt grote zetmeelmoleculen af tot kleinere moleculen. De grote
zetmeelmoleculen hebben de neiging om aan de tanden te kleven. Door deze af te
breken wordt de tandreiniging bevorderd
• Smaaksensatie
o Doordat amylase suikerverbindingen klieft, kunnen andere smaken ontstaan
wanneer je voedsel kauwt
• Vertering
In de pancreas wordt een ander alfa-amylase geproduceerd. Het amylase van de pancreas zorgt voor
90% van de KH vertering, het speekselamylase voor 10%
, 1.2.3 lipase
Speeksellipasen worden geproduceerd in de gl lingualis. Lipasen breken vetten af.
Bij zuigelingen is de vertering van vetten via de linguale lipasen in het speeksel van groot belang,
omdat zuigelingen een dieet hebben dat relatief hoog is in vetten (moedermelk). Lipasen helpen met
de afbraak van deze vetten in kleinere moleculen
Naarmate een persoon opgroeit en vast voedsel begint te eten, neemt de rol van linguale lipasen in
het speeksel af en wordt de vertering van vetten overgenomen door lipase geproduceerd in de
alvleesklier en andere organen in het spijsverteringsstelsel
1.2.4 andere proteïnen die in het speeksel worden gesescreteerd
• Antimicrobiële stoffen
o Lysozyme (bacterie dodend)
o S-IgA (antilichaam geproduceerd door witte bloedcellen )
o Histatine (antibacterieel, antischimmel, antivirus)
• Groeifactoren (beschadigd weefsel terug herstellen)
o EGF
o NGF
o Histatine
• Bloedgroepantigenen
1.3 modificatie thv de afvoerwegen
De intralobulaire gangen zijn de afvoerwegen van de acini. Hier wordt het speeksel verder verwerkt:
• Na+/K+ uitwisseling → natrium wordt uit het speeksel terug gereabsorbeerd naar de
bloedbaan, terwijl er kalium wordt toegevoegd aan het speeksel
o Aldosterone versterkt de Na+/K+ uitwisseling
o Bij lage secretiessnelheid (laag debiet) is de concentratie van natrium in de
afvoerbuis lager, omdat er meer tijd is voor reabsorptie naar de bloedbaan
o Als de secretiesnelheid hoger is (hoog debiet) , wordt er meer Na+ uitgescheiden in
het speeksel door de acini, dan dat er wordt heropgenomen door de afvoergang
• Cl-/HCO3- uitwisseling
o HCO3- wordt in het speeksel uitgescheiden en Cl- wordt gereabsorbeerd naar het
bloed
• Hypotoon worden van speeksel
o In de afvoerwegen van de acini wordt het speeksel meer en meer hypotoon tov het
plasma. Dit betekent dat het speeksel een lagere osmolariteit heeft dan het plasma.
o De afvoerwegen hebben een heel zwakke permeabiliteit voor water en een hoge
permeabiliteit voor elektrolyten. Hierdoor worden er meer elektrolyten
teruggereabsorbeerd naar de bloedbaan in vergelijking met water.
o De mate van hypotoon worden hangt af van de secretiesnelheid (debiet) van
speeksel door de acini. Bij een hoog debiet wordt het speeksel minder hypotoon. Bij
een laag debiet wordt het speeksel meer hypotoon (tot minder dan 25% van de
plasma osmolariteit)
