RB3422 – INLEIDING RECHT: KERN
VAN HET RECHT
Samenvatting
2024 -2025
OPEN UNIVERSITEIT
,Inhoudsopgave
1. Het juridische landschap............................................................................................................................ 3
1.1 Inleiding..........................................................................................................................................................3
1.2 Wetgeving......................................................................................................................................................3
1.3 Jurisprudentie.................................................................................................................................................4
1.4 Gewoonterecht...............................................................................................................................................5
1.5 Verdragen.......................................................................................................................................................5
1.6 Besluiten van internationale organisaties......................................................................................................5
1.7 Algemene rechtsbeginselen...........................................................................................................................6
1.8 Soft law...........................................................................................................................................................6
2. Publiekrecht en privaatrecht...................................................................................................................... 7
2.1 Inleiding..........................................................................................................................................................7
2.2 Algemeen belang versus particulier belang...................................................................................................7
2.3 Hiërarchisch versus nevengeschikt.................................................................................................................8
2.4 Subjecten in de rechtsverhouding..................................................................................................................8
2.5 Handhaving en de rol van de rechter.............................................................................................................8
2.6 Europees recht................................................................................................................................................8
3. Nationaal, internationaal en transnationaal recht......................................................................................9
3.1 Inleiding..........................................................................................................................................................9
3.2 Transnationaal recht....................................................................................................................................10
4. Hiërarchie of heterarchie?........................................................................................................................ 11
4.1 Inleiding........................................................................................................................................................11
4.2 Voorrang binnen de Nederlandse rechtsorde..............................................................................................11
4.3 De Nederlandse rechtsorde en het Unierecht..............................................................................................12
4.4 Nederlandse rechtsorde en het internationaal recht...................................................................................12
4.5 Samenloop in transnationaal en internationaal recht.................................................................................13
4.6 Voorbeelden van onopgeloste conflicten tussen rechtsordes......................................................................13
5. Rechterlijke rechtsvorming....................................................................................................................... 14
5.1 Inleiding........................................................................................................................................................14
5.2 Ontdekken en rechtvaardigen......................................................................................................................14
5.3 Interpretatie.................................................................................................................................................15
5.4 Rangorde van methoden?............................................................................................................................16
5.5 Belangenafweging.......................................................................................................................................16
5.6 Rechtsvorming in de gelaagde rechtsorde...................................................................................................16
6. Democratie.............................................................................................................................................. 18
1
, 6.1 Inleiding........................................................................................................................................................18
6.2 Waarde van de democratie..........................................................................................................................18
6.3 Nederlandse wetgeving en democratie.......................................................................................................19
6.4 Probleem van de inhoudelijke representatie...............................................................................................20
6.5 Europese vertegenwoordigende democratie...............................................................................................20
6.6 Democratie voorbij de staat en de Unie?.....................................................................................................22
7. Rechtsstaat.............................................................................................................................................. 23
7.1 Inleiding........................................................................................................................................................23
7.2 Waarde van de rechtsstaat..........................................................................................................................23
7.3 Het eerste element: het recht regeert..........................................................................................................24
7.4 Het tweede element: kwaliteitseisen aan het recht....................................................................................25
7.5 Het derde element: een eerlijk proces..........................................................................................................26
7.6 Gelaagdheid en de rechtsstaat: het geval van het Europees.......................................................................26
Aanhoudingsbevel (EAB)...................................................................................................................................26
8. Fundamentele rechten............................................................................................................................. 28
8.1 Inleiding........................................................................................................................................................28
8.2 Ratio van fundamentele rechten..................................................................................................................28
8.3 Enkele kenmerken van fundamentele rechten.............................................................................................29
8.4 Toezicht op de naleving................................................................................................................................30
8.5 Debat over het EHRM...................................................................................................................................31
9. De rechter in de democratische rechtsstaat.............................................................................................. 33
9.1 Inleiding........................................................................................................................................................33
9.2 Rechtersstaat, gouvernement des juges, magistrocratie,...........................................................................33
dikastocratie?.....................................................................................................................................................33
9.3 Twee perspectieven op de verhouding tussen wetgever en rechter............................................................34
bij rechtsvorming................................................................................................................................................34
9.4 Argumenten voor het primaat van de wetgever..........................................................................................34
9.5 Een harde grens?..........................................................................................................................................35
9.6 Gezichtspuntencatalogus.............................................................................................................................35
9.7 Tilburgse school............................................................................................................................................36
2
, 1. Het juridische landschap
1.1 Inleiding
Rechtsnorm: geeft aan wat mensen en organisaties behoren te doen (=norm) in het
recht.
- Een rechtsnorm is dus geen beschrijving van wat mensen en organisaties feitelijk
doen.
- Een rechtsnorm is een norm van het recht, dus geen morele norm en ook geen
feit.
Er kan overlap zijn tussen rechtsnormen en morele normen, bijvoorbeeld diefstal en
moord, maar dit hoeft niet altijd. Rechtsnormen kunnen vanuit moreel opzicht namelijk
ook een neutraal karakter hebben, zoals dat het niet uitmaakt aan welke kant van de weg
je auto rijdt of dat de termijn voor het indienen van een bezwaar- of beroepschrift zes
weken bedraagt. Het kan ook voorkomen dat rechtsnormen en morele normen met elkaar
in strijd zijn.
Rechtsbronnen: de feiten, procedures of gebeurtenissen waaruit rechtsnormen
voortkomen. We kennen de volgende rechtsbronnen:
1. Wetgeving;
2. Jurisprudentie;
3. Gewoonterecht;
4. Verdragen;
5. Besluiten van internationale organisaties;
6. Algemene rechtsbeginselen;
7. Soft law.
1.2 Wetgeving
Een wet is een regel met twee kenmerken:
1. Zij is algemeen; én
2. Zij is afkomstig van een instantie die bevoegd is wetten te maken.
Algemeen houdt in dat een wet van toepassing is op een onbepaald aantal burgers,
organisaties en situaties. Een wet(sartikel) geldt niet op één zeer specifieke situatie, maar
overal in een bepaald gebied. Zij geldt niet alleen in het nu, maar ook in het verleden en
in de toekomst, vanaf het moment dat de bepaling in werking trad totdat deze gewijzigd
wordt.
- Algemeenheid betekent dus niet geldig in heel Nederland of uitsluitend in
Nederland. Er bestaan immers wetten die bijvoorbeeld enkel in een bepaalde
gemeente gelden.
- Algemeenheid betekent ook niet dat een rechtsnorm per se betrekking heeft op
alle burgers en organisaties. Er bestaan immers wetten die betrekking hebben op
bepaalde groepen burgers, bijvoorbeeld op kinderen jonger dan 14 jaar.
In Nederland is de belangrijkste overheidsorganisatie met wetgevende bevoegdheid de
Staten-Generaal en regering gezamenlijk (=de formele wetgever ex artikel 81 Grondwet
(GW)). Verder zijn ook de regering (Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB’s)), de
minister (ministeriële regelingen), de provincie (provinciale verordeningen) en de
gemeente (algemene plaatselijke verordeningen) (artikel 127 Gw) bevoegd tot
wetgeving.
3
VAN HET RECHT
Samenvatting
2024 -2025
OPEN UNIVERSITEIT
,Inhoudsopgave
1. Het juridische landschap............................................................................................................................ 3
1.1 Inleiding..........................................................................................................................................................3
1.2 Wetgeving......................................................................................................................................................3
1.3 Jurisprudentie.................................................................................................................................................4
1.4 Gewoonterecht...............................................................................................................................................5
1.5 Verdragen.......................................................................................................................................................5
1.6 Besluiten van internationale organisaties......................................................................................................5
1.7 Algemene rechtsbeginselen...........................................................................................................................6
1.8 Soft law...........................................................................................................................................................6
2. Publiekrecht en privaatrecht...................................................................................................................... 7
2.1 Inleiding..........................................................................................................................................................7
2.2 Algemeen belang versus particulier belang...................................................................................................7
2.3 Hiërarchisch versus nevengeschikt.................................................................................................................8
2.4 Subjecten in de rechtsverhouding..................................................................................................................8
2.5 Handhaving en de rol van de rechter.............................................................................................................8
2.6 Europees recht................................................................................................................................................8
3. Nationaal, internationaal en transnationaal recht......................................................................................9
3.1 Inleiding..........................................................................................................................................................9
3.2 Transnationaal recht....................................................................................................................................10
4. Hiërarchie of heterarchie?........................................................................................................................ 11
4.1 Inleiding........................................................................................................................................................11
4.2 Voorrang binnen de Nederlandse rechtsorde..............................................................................................11
4.3 De Nederlandse rechtsorde en het Unierecht..............................................................................................12
4.4 Nederlandse rechtsorde en het internationaal recht...................................................................................12
4.5 Samenloop in transnationaal en internationaal recht.................................................................................13
4.6 Voorbeelden van onopgeloste conflicten tussen rechtsordes......................................................................13
5. Rechterlijke rechtsvorming....................................................................................................................... 14
5.1 Inleiding........................................................................................................................................................14
5.2 Ontdekken en rechtvaardigen......................................................................................................................14
5.3 Interpretatie.................................................................................................................................................15
5.4 Rangorde van methoden?............................................................................................................................16
5.5 Belangenafweging.......................................................................................................................................16
5.6 Rechtsvorming in de gelaagde rechtsorde...................................................................................................16
6. Democratie.............................................................................................................................................. 18
1
, 6.1 Inleiding........................................................................................................................................................18
6.2 Waarde van de democratie..........................................................................................................................18
6.3 Nederlandse wetgeving en democratie.......................................................................................................19
6.4 Probleem van de inhoudelijke representatie...............................................................................................20
6.5 Europese vertegenwoordigende democratie...............................................................................................20
6.6 Democratie voorbij de staat en de Unie?.....................................................................................................22
7. Rechtsstaat.............................................................................................................................................. 23
7.1 Inleiding........................................................................................................................................................23
7.2 Waarde van de rechtsstaat..........................................................................................................................23
7.3 Het eerste element: het recht regeert..........................................................................................................24
7.4 Het tweede element: kwaliteitseisen aan het recht....................................................................................25
7.5 Het derde element: een eerlijk proces..........................................................................................................26
7.6 Gelaagdheid en de rechtsstaat: het geval van het Europees.......................................................................26
Aanhoudingsbevel (EAB)...................................................................................................................................26
8. Fundamentele rechten............................................................................................................................. 28
8.1 Inleiding........................................................................................................................................................28
8.2 Ratio van fundamentele rechten..................................................................................................................28
8.3 Enkele kenmerken van fundamentele rechten.............................................................................................29
8.4 Toezicht op de naleving................................................................................................................................30
8.5 Debat over het EHRM...................................................................................................................................31
9. De rechter in de democratische rechtsstaat.............................................................................................. 33
9.1 Inleiding........................................................................................................................................................33
9.2 Rechtersstaat, gouvernement des juges, magistrocratie,...........................................................................33
dikastocratie?.....................................................................................................................................................33
9.3 Twee perspectieven op de verhouding tussen wetgever en rechter............................................................34
bij rechtsvorming................................................................................................................................................34
9.4 Argumenten voor het primaat van de wetgever..........................................................................................34
9.5 Een harde grens?..........................................................................................................................................35
9.6 Gezichtspuntencatalogus.............................................................................................................................35
9.7 Tilburgse school............................................................................................................................................36
2
, 1. Het juridische landschap
1.1 Inleiding
Rechtsnorm: geeft aan wat mensen en organisaties behoren te doen (=norm) in het
recht.
- Een rechtsnorm is dus geen beschrijving van wat mensen en organisaties feitelijk
doen.
- Een rechtsnorm is een norm van het recht, dus geen morele norm en ook geen
feit.
Er kan overlap zijn tussen rechtsnormen en morele normen, bijvoorbeeld diefstal en
moord, maar dit hoeft niet altijd. Rechtsnormen kunnen vanuit moreel opzicht namelijk
ook een neutraal karakter hebben, zoals dat het niet uitmaakt aan welke kant van de weg
je auto rijdt of dat de termijn voor het indienen van een bezwaar- of beroepschrift zes
weken bedraagt. Het kan ook voorkomen dat rechtsnormen en morele normen met elkaar
in strijd zijn.
Rechtsbronnen: de feiten, procedures of gebeurtenissen waaruit rechtsnormen
voortkomen. We kennen de volgende rechtsbronnen:
1. Wetgeving;
2. Jurisprudentie;
3. Gewoonterecht;
4. Verdragen;
5. Besluiten van internationale organisaties;
6. Algemene rechtsbeginselen;
7. Soft law.
1.2 Wetgeving
Een wet is een regel met twee kenmerken:
1. Zij is algemeen; én
2. Zij is afkomstig van een instantie die bevoegd is wetten te maken.
Algemeen houdt in dat een wet van toepassing is op een onbepaald aantal burgers,
organisaties en situaties. Een wet(sartikel) geldt niet op één zeer specifieke situatie, maar
overal in een bepaald gebied. Zij geldt niet alleen in het nu, maar ook in het verleden en
in de toekomst, vanaf het moment dat de bepaling in werking trad totdat deze gewijzigd
wordt.
- Algemeenheid betekent dus niet geldig in heel Nederland of uitsluitend in
Nederland. Er bestaan immers wetten die bijvoorbeeld enkel in een bepaalde
gemeente gelden.
- Algemeenheid betekent ook niet dat een rechtsnorm per se betrekking heeft op
alle burgers en organisaties. Er bestaan immers wetten die betrekking hebben op
bepaalde groepen burgers, bijvoorbeeld op kinderen jonger dan 14 jaar.
In Nederland is de belangrijkste overheidsorganisatie met wetgevende bevoegdheid de
Staten-Generaal en regering gezamenlijk (=de formele wetgever ex artikel 81 Grondwet
(GW)). Verder zijn ook de regering (Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB’s)), de
minister (ministeriële regelingen), de provincie (provinciale verordeningen) en de
gemeente (algemene plaatselijke verordeningen) (artikel 127 Gw) bevoegd tot
wetgeving.
3
