Hoofdstuk 16 : fysieke en motorische
ontwikkeling in adolescentie
Fysieke groei, seksuele rijping en
hersenontwikkeling
Lichamelijke veranderingen
Adolescentie = fase tussen kindertijd en (jong)volwassenheid
Transformatie kinderlichaam naar volwassen lichaam
Heel ingrijpend
Diverse culturen/ religies hebben eigen overgangsrituelen
Joodse cultuur : bat mitswa en bar mitswa : gaat over het feit dat
zoon of dochter naar een andere fase overgaat
Latijns-Amerikaans : Quinceanera : leeftijd seksuele rijping bereikt
Christenen : vormsel
Lentefeest
Vooraf :
Primaire geslachtskenmerken
Van bij geboorte aanwezig
Organen en structuren van het lichaam rechtstreeks betrokken op de
voortplanting
Ondergaan veranderingen in de puberteit
Jongen : penis, scrotum/testikels
Vrouw : vagina, schaamlippen
Secundaire geslachtskenmerken
Zichtbaar tekenen van seksuele rijping
Ontstaan in puberteit
Jongen : schaamhaar, okselhaar, baard, stem
Meisjes : borsten, schaamhaar, okselhaar
Puberteit komt op gang door activatie van neuro-endocriene systemen :
1. HPG-as
(gonadarche)
2. HPA-as
(adrenarche)
1
,Centraal : activatie van HPG-as (= de interatie tussen hypothalamus, hypofyse
en de gonaden)
Hypofyse scheidt Gonadotropine Releasing Hormone (GnRH) af
GnRH stimuleert hypofyse tot aanmaak gonadotrope hormonen
LH (luteïniserend hormoon)
FSH (follikelstimulerend hormoon)
LH en FSH stimuleren de geslachtsklieren (= gonaden)
Testikels
Eierstokken
Gonaden beginnen geslachtshormonen te produceren
Bij jongens : androgenen -> de voornaamste is testosteron
Bij meisjes : oestrogeen/ progesteron
Proces start bij meisjes gemiddeld twee jaar vroeger dan bij jongens (10/11j
vs 12/13j)
Hormoonafgiften zijn om 2 redenen belangrijk :
1. Ze organiseren de manier waarop de hersenen zich tijds de adolescentie
en in andere levensfasen fysiek ontwikkelen
2. Ze activeren en sturen bepaald gedrag dat essentieel is voor het
menselijk bestaan, zoals seksuele drift, honger en dorst
Tweede activatieproces : activatie van HPA-as
Hypofyse maakt ook hormonen aan die de bijnieren activeren
Bijnieren produceren een aantal specifieke mannelijk geslachtshormonen
(androgenen)
Dit proces komt al op gang voor de activatie van de HPG-as
Het is na start van de gonadarche mee verantwoordelijk voor enkele
secundaire geslachtskenmerken
Tot slot scheidt de hypofyse groeihormoon af : groei van lange beenderen in het
skelet
Hypofyse produceert ook meer groeihormoon
Versnelde aanmaak nieuwe kraakbeencellen in groeischijven
Pubertaire groeispurt
Gemiddeld 9 à 10.5 cm per jaar
Groeipatronen tegengesteld aan die van babytijd
Start en einde bij meisjes gemiddeld twee jaar vroeger dan bij jongens
(vanaf 10 vs. 12 jaar en tot rond 14/15j vs. 17 jaar)
Groei stop wanneer groeischijven dichtgegaan zijn
Eerste tekenen van puberteitsontwikkeling
Meisjes jongens
Borstontwikkeling (telarche) Groei testikels
Schaamhaar Schaamhaar
Groei schaamlippen en clitoris Groei penis en scrotum
Groeispurt, heupen breder Groeispurt, schouders breder
Okselhaar, zweet, acne Okselhaar, zweet, begin baardgroei,
2
, acne
Baarmoeder groeit Spermatogenese -> eerste zaadlozing
(spermarche/semenarche) ->
meestal rond 13 jaar
Eiersprong en eerst menstruatie Stemverandering doordat
(menarche) -> hierna beperkte strottenhoofd groeit = stembreuk
groei -> rond (12,5 tot begin 15-
jarige leeftijd)
Tannerschaal
5 stadia puberteit
Gebaseerde op borstontwikkeling (meisjes), schaamhaar (jongens en
meisjes) en externe genitaliën (jongens)
Veranderingen
Verandering vet- en spiermassa verschillend naargelang van geslacht
Mannen : sterke toename spiermassa en vermindering vetpercentage in
armen en benen
Vrouwen : toename vetpercentage in armen en benen en relatief kleiner
toename spiermassa
Bij jongens nemen ook longvolume en aantal rode bloedcellen in sterkere
mate tot dan bij meisjes
Meer fysiek uithoudingsvermogen
Beter atletische vaardigheden
Hersenontwikkeling
Hormonale verandering brengen grote veranderingen in structuur van en
communicatie tussen hersengebieden mee
Myelinisatie : beter geleiding
(synaptische) pruning : snoeien van overbodige synapsen
Ontwikkeling emotioneel/sociaal netwerk sneller dan cognitieve
controlenetwerk -> tijdelijk onevenwicht -> linkse gebieden sneller rijp dan
de prefrontale cortex
Verhoogde reactiviteit ten aanzien van zowel positieve als negatieve
stimuli
Verhoogde sensitiviteit voor sociale stimuli
Impulsiviteit, roekeloosheid, sensatie zoeken, regelovertredend gedrag
Een specifiek gebied van de hersenen dat zich in de adolescentie sterk
ontwikkeld = de prefrontale cortex
= het deel van de hersenen waarmee mensen denken, oordelen en
complexe inschattingen maken zoals alleen mensen kunnen
Pas rond 20ste jaar volledig volgroeid
Wordt steeds effectiever in de communicatie met andere
hersengebieden
Zorgt ook voor de beheersing van impulsen
Slaap
Veranderingen in manier waarop het brein slaap reguleert (o.m. latere
afgifte melatonine)
3
ontwikkeling in adolescentie
Fysieke groei, seksuele rijping en
hersenontwikkeling
Lichamelijke veranderingen
Adolescentie = fase tussen kindertijd en (jong)volwassenheid
Transformatie kinderlichaam naar volwassen lichaam
Heel ingrijpend
Diverse culturen/ religies hebben eigen overgangsrituelen
Joodse cultuur : bat mitswa en bar mitswa : gaat over het feit dat
zoon of dochter naar een andere fase overgaat
Latijns-Amerikaans : Quinceanera : leeftijd seksuele rijping bereikt
Christenen : vormsel
Lentefeest
Vooraf :
Primaire geslachtskenmerken
Van bij geboorte aanwezig
Organen en structuren van het lichaam rechtstreeks betrokken op de
voortplanting
Ondergaan veranderingen in de puberteit
Jongen : penis, scrotum/testikels
Vrouw : vagina, schaamlippen
Secundaire geslachtskenmerken
Zichtbaar tekenen van seksuele rijping
Ontstaan in puberteit
Jongen : schaamhaar, okselhaar, baard, stem
Meisjes : borsten, schaamhaar, okselhaar
Puberteit komt op gang door activatie van neuro-endocriene systemen :
1. HPG-as
(gonadarche)
2. HPA-as
(adrenarche)
1
,Centraal : activatie van HPG-as (= de interatie tussen hypothalamus, hypofyse
en de gonaden)
Hypofyse scheidt Gonadotropine Releasing Hormone (GnRH) af
GnRH stimuleert hypofyse tot aanmaak gonadotrope hormonen
LH (luteïniserend hormoon)
FSH (follikelstimulerend hormoon)
LH en FSH stimuleren de geslachtsklieren (= gonaden)
Testikels
Eierstokken
Gonaden beginnen geslachtshormonen te produceren
Bij jongens : androgenen -> de voornaamste is testosteron
Bij meisjes : oestrogeen/ progesteron
Proces start bij meisjes gemiddeld twee jaar vroeger dan bij jongens (10/11j
vs 12/13j)
Hormoonafgiften zijn om 2 redenen belangrijk :
1. Ze organiseren de manier waarop de hersenen zich tijds de adolescentie
en in andere levensfasen fysiek ontwikkelen
2. Ze activeren en sturen bepaald gedrag dat essentieel is voor het
menselijk bestaan, zoals seksuele drift, honger en dorst
Tweede activatieproces : activatie van HPA-as
Hypofyse maakt ook hormonen aan die de bijnieren activeren
Bijnieren produceren een aantal specifieke mannelijk geslachtshormonen
(androgenen)
Dit proces komt al op gang voor de activatie van de HPG-as
Het is na start van de gonadarche mee verantwoordelijk voor enkele
secundaire geslachtskenmerken
Tot slot scheidt de hypofyse groeihormoon af : groei van lange beenderen in het
skelet
Hypofyse produceert ook meer groeihormoon
Versnelde aanmaak nieuwe kraakbeencellen in groeischijven
Pubertaire groeispurt
Gemiddeld 9 à 10.5 cm per jaar
Groeipatronen tegengesteld aan die van babytijd
Start en einde bij meisjes gemiddeld twee jaar vroeger dan bij jongens
(vanaf 10 vs. 12 jaar en tot rond 14/15j vs. 17 jaar)
Groei stop wanneer groeischijven dichtgegaan zijn
Eerste tekenen van puberteitsontwikkeling
Meisjes jongens
Borstontwikkeling (telarche) Groei testikels
Schaamhaar Schaamhaar
Groei schaamlippen en clitoris Groei penis en scrotum
Groeispurt, heupen breder Groeispurt, schouders breder
Okselhaar, zweet, acne Okselhaar, zweet, begin baardgroei,
2
, acne
Baarmoeder groeit Spermatogenese -> eerste zaadlozing
(spermarche/semenarche) ->
meestal rond 13 jaar
Eiersprong en eerst menstruatie Stemverandering doordat
(menarche) -> hierna beperkte strottenhoofd groeit = stembreuk
groei -> rond (12,5 tot begin 15-
jarige leeftijd)
Tannerschaal
5 stadia puberteit
Gebaseerde op borstontwikkeling (meisjes), schaamhaar (jongens en
meisjes) en externe genitaliën (jongens)
Veranderingen
Verandering vet- en spiermassa verschillend naargelang van geslacht
Mannen : sterke toename spiermassa en vermindering vetpercentage in
armen en benen
Vrouwen : toename vetpercentage in armen en benen en relatief kleiner
toename spiermassa
Bij jongens nemen ook longvolume en aantal rode bloedcellen in sterkere
mate tot dan bij meisjes
Meer fysiek uithoudingsvermogen
Beter atletische vaardigheden
Hersenontwikkeling
Hormonale verandering brengen grote veranderingen in structuur van en
communicatie tussen hersengebieden mee
Myelinisatie : beter geleiding
(synaptische) pruning : snoeien van overbodige synapsen
Ontwikkeling emotioneel/sociaal netwerk sneller dan cognitieve
controlenetwerk -> tijdelijk onevenwicht -> linkse gebieden sneller rijp dan
de prefrontale cortex
Verhoogde reactiviteit ten aanzien van zowel positieve als negatieve
stimuli
Verhoogde sensitiviteit voor sociale stimuli
Impulsiviteit, roekeloosheid, sensatie zoeken, regelovertredend gedrag
Een specifiek gebied van de hersenen dat zich in de adolescentie sterk
ontwikkeld = de prefrontale cortex
= het deel van de hersenen waarmee mensen denken, oordelen en
complexe inschattingen maken zoals alleen mensen kunnen
Pas rond 20ste jaar volledig volgroeid
Wordt steeds effectiever in de communicatie met andere
hersengebieden
Zorgt ook voor de beheersing van impulsen
Slaap
Veranderingen in manier waarop het brein slaap reguleert (o.m. latere
afgifte melatonine)
3
