E-LIJN: ETHIEK & RECHT
HOOFDSTUK 1: INTRODUCTIE IN DE ETHIEK VAN HET LEVENSEINDE
1.1 RATIONALE ACHTER HET ONTSTAAN VAN EUTHANASIE
PLAATS VAN ‘LIJDEN’ IN ONZE SAMENLEVING
Verdwijnen van het geloof in leven na de dood:
- Vroeger:
o Situatie:
§ Geloof in leven na de dood
§ Lijden is iets waar je door moet om een beloning te krijgen
o Rol van lijden:
§ Lijden heeft in deze context een betekenis
§ Lijden heeft zin
- Hedendaags:
o Situatie:
§ Geen geloof meer in leven na de dood
§ Als ze lijden ervaren, willen ze hier eigenlijk zo rap mogelijk van verlost zijn
§ Medicalisering
o Rol van lijden:
§ Lijden is nutteloos
§ Lijden heeft geen zin meer = lijden is zinloos
Opmerking:
à Door de veranderde rol van lijden (zinloos) krijgt men discussies niet over “hoe lang moet ik dit nog
volhouden?”, maar over levenskwaliteit en een zinvol leven. Dit is vooral toepasbaar op oudere
mensen die veel zorg vragen en vereenzamen…
MAAR: de wetgeving focust zich enkel over een strikt aan een medische situatie gekoppeld uitzichtloos
lijden, waardoor discussies ontstaan over algemene ervaringen van een zinloos leven (= levensmoe).
Leven niet langer een te aanvaarden lot:
- Mensen zijn meer en meer van het principe: wij willen ons eigen leven leiden
- Mensen willen het heft in eigen handen hebben
Zodra leven van ‘ons’ is komt de vraag naar levenskwaliteit:
- Door het principe dat iemand over zijn eigen leven mag beslissen, zorgt voor vragen over
levenskwaliteit en zinvol leven (zie opmerking hierboven)
- Iemand kan dan zelf beslissen dat het leven dat hij/zij leidt voor hem/haar zinloos is
à De wetgeving blijft hier voorlopig ver van weg
1
,LIJDEN IN DE EUROPESE CULTUUR
= Meer bepaald “de West-Europese cultuur”:
- Mensen willen zelf bepalen HOE ze leven en TOT WANNEER ze leven
- De vraag neemt dus toe “Indien lijden, hoe kunnen we dit verhelpen?”
à Discussies ontstaan over euthanasie én palliatieve sedatie (laatste 25 jaar)
Opmerkingen:
- In sommige landen (zoals België en Nederland) zijn ze er mee aan de slag gegaan en zijn deze
discussies bespreekbaar gemaakt, maar bijvoorbeeld Zuid-Europese landen (met diepe
Katholieke wortels, bv. Polen of Tsjechië) zijn dergelijke zaken totaal niet bespreekbaar
à België heeft een zéér liberale overtuiging op dat vlak (= eerder de uitzondering dan de regel)
- Religie speelt hier een zéér belangrijke rol in. Vaak is het zo dat hoe meer religie aanwezig is in
een land, hoe minder euthanasie bespreekbaar is…
à MAAR: in alle landen zijn er toenemend discussie over het onderwerp (echter de wet volgt niet)
Euthanasie vs. palliatieve sedatie:
Euthanasie Palliatieve sedatie
Verplichte registratie van verzoek en
uitvoering
VS.
+ Géén verplichte registratie
Wordt daarna in een evaluatiecommissie
besproken
AUTONOMIE EN ZELFBESCHIKKING
= Een evolutie gestart in de 20ste eeuw (± 1968), maar een versnelling gekregen in 2002 met de wet op de
patiëntenrechten:
- Individu als vertrekpunt in medisch en maatschappelijk handelen
- Vraag naar meer beslissingsbevoegdheden van individu
- Meer inspraak en meer informatieplicht naar de patiënt toe (= verzekerd in de wetgeving)
HET LEVENSEINDE
- Maakt deel uit van onze zelfregie (autonomie)
- Veel maatschappelijke debatten à momenteel zit dit debat in België muurvast:
o Kiezers stemmen op partijen waardoor coalities gevormd moeten worden met een totaal
andere kijk op euthanasie waardoor dit debat muurvast zit (federaal niveau)
o Het is zelfs zo dat in de regeerakkoorden van de laatste 2 regeringen expliciet vermeld
stond dat geen initiatief zou worden genomen voor een nieuwe euthanasiewetgeving
o Publiek (media) zijn er wel veel debatten, maar dit zijn “steekvlamdebatten” (= het gaat
er eventjes heel intensief over, en daarna gaat het weer gaan liggen)
- Wetgeving tot gevolg
2
,1.2 SITUATIE IN BELGIË
GESCHIEDENIS VAN DE WETGEVING
- 1998: Debatten over euthanasie in de Belgische senaat + maatschappelijk:
o Raadgevend Comité voor Bio-Ethiek heeft een belangrijke rol gespeeld in de discussies
die geleid hebben tot de euthanasiewetgeving (zie kader hieronder)
- 1999: Paarse regering (= voor het eerst sinds WO II zonder christendemocraten):
à van het moment gebruik gemaakt om een wet op euthanasie te stemmen
o Liberalen
o Socialisten
o Groenen
- 2002: Wetgeving
Raadgevend Comité voor Bio-Ethiek
= Een comité dat zal vergaderen over alle levensbeschouwelijke stromingen in het land en in die
vergaderingen zal discussiëren over ethische onderwerpen (abortus, euthanasie, IVF, draagmoeder…)
- In de eerste plaats raadgeving aan de politiek
- Maar, alle adviezen zijn publiek toegankelijk
- Elke particulier kan een aanvraag indienen
à Lanceerde (tussen 1998-1999) de definitie van euthanasie als “een door een derde voltrokken
handeling die opzettelijk het leven beëindigt van een persoon die daarom vraagt”, waar uiteindelijk de
wetgeving uit voortgekomen is in 2002
à Debatten in dit comité zijn vaak de voorbode van toekomstige wetten, maar ook heel vaak niet door
de moeilijke coalities die gevormd worden
UNIEKE SITUATIE IN BELGIË
= Vrij unieke situatie met wetgeving rond euthanasie:
- Slechts enkele landen ter wereld
o Andere landen: ofwel geen wetgeving ofwel ‘physician assisted suicide’
- Wetgeving:
o Wet op patiëntenrechten (2002)
o Wet op palliatieve zorg (2002 met aanpassing in 2016)
o Euthanasiewet (2002 met aanpassing in 2014 en 2020)
Physician assisted suicide
=
Artsen mogen een bepaald soort medicijn geven aan mensen in specifieke situaties, maar de arts
is niet aanwezig wanneer de patiënt dit middel bij zichzelf toedient
(bv. in de Verenigde Staten)
=
“De hand van de arts doet niets” zodat er geen uitzondering moet gemaakt worden op het strafrecht
(in België is dat wel het geval)
3
, EUTHANASIE (WET VAN 2002)
De arts die euthanasie toepast, pleegt geen misdrijf wanneer hij er zich ervan verzekerd heeft dat:
- De patiënt een meerderjarige of een ontvoogde minderjarige is die handelingsbekwaam en
bewust is op het ogenblik van zijn verzoek
- Het verzoek vrijwillig, overwogen en herhaald is, en niet tot stand gekomen is als gevolg van
enige externe druk
- De patiënt zich in een medisch uitzichtloze toestand bevindt van aanhoudend en ondraaglijk
fysiek of psychisch lijden dat niet gelenigd kan worden, en dat het gevolg is van een ernstige
en ongeneeslijke, door ongeval of ziekte veroorzaakte aandoening (= enkel medische situaties)
- En hij de in deze wet voorgeschreven voorwaarden en procedures heeft nageleefd
à De arts moet in alle gevallen vooraf:
- De patiënt inlichten over de situatie, (levens)verwachtingen, behandelingsopties… Volledig
inzicht in de medische situatie. Hij moet met de patiënt tot de overtuiging komen dat er voor de
situatie waarin deze zich bevindt geen redelijke andere oplossing is en dat het verzoek van de
patiënt berust op volledige vrijwilligheid
- Zich verzekeren van het aanhoudend fysiek of psychisch lijden van de patiënt en van het
duurzaam karakter van zijn verzoek
- Een andere arts raadplegen over de ernstige en ongeneeslijke aard van de aandoening en hem
op de hoogte brengen van de redenen voor deze raadpleging. De geraadpleegde arts moet
onafhankelijk zijn ten opzichte van zowel de patiënt als de behandelende arts en bevoegd
om over de aandoening in kwestie te oordelen
- Indien er een verplegend team is, dat in regelmatig contact staat met de patiënt, verzoek van
patiënt bespreken met team
- Indien patiënt dat wenst, verzoek van patiënt bespreken met zijn naasten die hij aanwijst.
- Zich verzekeren dat patiënt de gelegenheid heeft gehad om over zijn verzoek te spreken met
de personen die hij wenste te ontmoeten (maar je moet het niet bespreken)
Blijvende discussiepunten:
- Te liberaal ←→ te weinig aandacht voor dementie
- Pleidooien voor uitbreiding én voor grondige evaluatie
Federale commissie voor evaluatie
à Registratie van:
- Aantal gevallen
- Specifieke omstandigheden
- …
à Veel discussiepunten over deze evaluatiecommissie:
- Juiste samenstelling?
- Goed functionerend?
- …
4
HOOFDSTUK 1: INTRODUCTIE IN DE ETHIEK VAN HET LEVENSEINDE
1.1 RATIONALE ACHTER HET ONTSTAAN VAN EUTHANASIE
PLAATS VAN ‘LIJDEN’ IN ONZE SAMENLEVING
Verdwijnen van het geloof in leven na de dood:
- Vroeger:
o Situatie:
§ Geloof in leven na de dood
§ Lijden is iets waar je door moet om een beloning te krijgen
o Rol van lijden:
§ Lijden heeft in deze context een betekenis
§ Lijden heeft zin
- Hedendaags:
o Situatie:
§ Geen geloof meer in leven na de dood
§ Als ze lijden ervaren, willen ze hier eigenlijk zo rap mogelijk van verlost zijn
§ Medicalisering
o Rol van lijden:
§ Lijden is nutteloos
§ Lijden heeft geen zin meer = lijden is zinloos
Opmerking:
à Door de veranderde rol van lijden (zinloos) krijgt men discussies niet over “hoe lang moet ik dit nog
volhouden?”, maar over levenskwaliteit en een zinvol leven. Dit is vooral toepasbaar op oudere
mensen die veel zorg vragen en vereenzamen…
MAAR: de wetgeving focust zich enkel over een strikt aan een medische situatie gekoppeld uitzichtloos
lijden, waardoor discussies ontstaan over algemene ervaringen van een zinloos leven (= levensmoe).
Leven niet langer een te aanvaarden lot:
- Mensen zijn meer en meer van het principe: wij willen ons eigen leven leiden
- Mensen willen het heft in eigen handen hebben
Zodra leven van ‘ons’ is komt de vraag naar levenskwaliteit:
- Door het principe dat iemand over zijn eigen leven mag beslissen, zorgt voor vragen over
levenskwaliteit en zinvol leven (zie opmerking hierboven)
- Iemand kan dan zelf beslissen dat het leven dat hij/zij leidt voor hem/haar zinloos is
à De wetgeving blijft hier voorlopig ver van weg
1
,LIJDEN IN DE EUROPESE CULTUUR
= Meer bepaald “de West-Europese cultuur”:
- Mensen willen zelf bepalen HOE ze leven en TOT WANNEER ze leven
- De vraag neemt dus toe “Indien lijden, hoe kunnen we dit verhelpen?”
à Discussies ontstaan over euthanasie én palliatieve sedatie (laatste 25 jaar)
Opmerkingen:
- In sommige landen (zoals België en Nederland) zijn ze er mee aan de slag gegaan en zijn deze
discussies bespreekbaar gemaakt, maar bijvoorbeeld Zuid-Europese landen (met diepe
Katholieke wortels, bv. Polen of Tsjechië) zijn dergelijke zaken totaal niet bespreekbaar
à België heeft een zéér liberale overtuiging op dat vlak (= eerder de uitzondering dan de regel)
- Religie speelt hier een zéér belangrijke rol in. Vaak is het zo dat hoe meer religie aanwezig is in
een land, hoe minder euthanasie bespreekbaar is…
à MAAR: in alle landen zijn er toenemend discussie over het onderwerp (echter de wet volgt niet)
Euthanasie vs. palliatieve sedatie:
Euthanasie Palliatieve sedatie
Verplichte registratie van verzoek en
uitvoering
VS.
+ Géén verplichte registratie
Wordt daarna in een evaluatiecommissie
besproken
AUTONOMIE EN ZELFBESCHIKKING
= Een evolutie gestart in de 20ste eeuw (± 1968), maar een versnelling gekregen in 2002 met de wet op de
patiëntenrechten:
- Individu als vertrekpunt in medisch en maatschappelijk handelen
- Vraag naar meer beslissingsbevoegdheden van individu
- Meer inspraak en meer informatieplicht naar de patiënt toe (= verzekerd in de wetgeving)
HET LEVENSEINDE
- Maakt deel uit van onze zelfregie (autonomie)
- Veel maatschappelijke debatten à momenteel zit dit debat in België muurvast:
o Kiezers stemmen op partijen waardoor coalities gevormd moeten worden met een totaal
andere kijk op euthanasie waardoor dit debat muurvast zit (federaal niveau)
o Het is zelfs zo dat in de regeerakkoorden van de laatste 2 regeringen expliciet vermeld
stond dat geen initiatief zou worden genomen voor een nieuwe euthanasiewetgeving
o Publiek (media) zijn er wel veel debatten, maar dit zijn “steekvlamdebatten” (= het gaat
er eventjes heel intensief over, en daarna gaat het weer gaan liggen)
- Wetgeving tot gevolg
2
,1.2 SITUATIE IN BELGIË
GESCHIEDENIS VAN DE WETGEVING
- 1998: Debatten over euthanasie in de Belgische senaat + maatschappelijk:
o Raadgevend Comité voor Bio-Ethiek heeft een belangrijke rol gespeeld in de discussies
die geleid hebben tot de euthanasiewetgeving (zie kader hieronder)
- 1999: Paarse regering (= voor het eerst sinds WO II zonder christendemocraten):
à van het moment gebruik gemaakt om een wet op euthanasie te stemmen
o Liberalen
o Socialisten
o Groenen
- 2002: Wetgeving
Raadgevend Comité voor Bio-Ethiek
= Een comité dat zal vergaderen over alle levensbeschouwelijke stromingen in het land en in die
vergaderingen zal discussiëren over ethische onderwerpen (abortus, euthanasie, IVF, draagmoeder…)
- In de eerste plaats raadgeving aan de politiek
- Maar, alle adviezen zijn publiek toegankelijk
- Elke particulier kan een aanvraag indienen
à Lanceerde (tussen 1998-1999) de definitie van euthanasie als “een door een derde voltrokken
handeling die opzettelijk het leven beëindigt van een persoon die daarom vraagt”, waar uiteindelijk de
wetgeving uit voortgekomen is in 2002
à Debatten in dit comité zijn vaak de voorbode van toekomstige wetten, maar ook heel vaak niet door
de moeilijke coalities die gevormd worden
UNIEKE SITUATIE IN BELGIË
= Vrij unieke situatie met wetgeving rond euthanasie:
- Slechts enkele landen ter wereld
o Andere landen: ofwel geen wetgeving ofwel ‘physician assisted suicide’
- Wetgeving:
o Wet op patiëntenrechten (2002)
o Wet op palliatieve zorg (2002 met aanpassing in 2016)
o Euthanasiewet (2002 met aanpassing in 2014 en 2020)
Physician assisted suicide
=
Artsen mogen een bepaald soort medicijn geven aan mensen in specifieke situaties, maar de arts
is niet aanwezig wanneer de patiënt dit middel bij zichzelf toedient
(bv. in de Verenigde Staten)
=
“De hand van de arts doet niets” zodat er geen uitzondering moet gemaakt worden op het strafrecht
(in België is dat wel het geval)
3
, EUTHANASIE (WET VAN 2002)
De arts die euthanasie toepast, pleegt geen misdrijf wanneer hij er zich ervan verzekerd heeft dat:
- De patiënt een meerderjarige of een ontvoogde minderjarige is die handelingsbekwaam en
bewust is op het ogenblik van zijn verzoek
- Het verzoek vrijwillig, overwogen en herhaald is, en niet tot stand gekomen is als gevolg van
enige externe druk
- De patiënt zich in een medisch uitzichtloze toestand bevindt van aanhoudend en ondraaglijk
fysiek of psychisch lijden dat niet gelenigd kan worden, en dat het gevolg is van een ernstige
en ongeneeslijke, door ongeval of ziekte veroorzaakte aandoening (= enkel medische situaties)
- En hij de in deze wet voorgeschreven voorwaarden en procedures heeft nageleefd
à De arts moet in alle gevallen vooraf:
- De patiënt inlichten over de situatie, (levens)verwachtingen, behandelingsopties… Volledig
inzicht in de medische situatie. Hij moet met de patiënt tot de overtuiging komen dat er voor de
situatie waarin deze zich bevindt geen redelijke andere oplossing is en dat het verzoek van de
patiënt berust op volledige vrijwilligheid
- Zich verzekeren van het aanhoudend fysiek of psychisch lijden van de patiënt en van het
duurzaam karakter van zijn verzoek
- Een andere arts raadplegen over de ernstige en ongeneeslijke aard van de aandoening en hem
op de hoogte brengen van de redenen voor deze raadpleging. De geraadpleegde arts moet
onafhankelijk zijn ten opzichte van zowel de patiënt als de behandelende arts en bevoegd
om over de aandoening in kwestie te oordelen
- Indien er een verplegend team is, dat in regelmatig contact staat met de patiënt, verzoek van
patiënt bespreken met team
- Indien patiënt dat wenst, verzoek van patiënt bespreken met zijn naasten die hij aanwijst.
- Zich verzekeren dat patiënt de gelegenheid heeft gehad om over zijn verzoek te spreken met
de personen die hij wenste te ontmoeten (maar je moet het niet bespreken)
Blijvende discussiepunten:
- Te liberaal ←→ te weinig aandacht voor dementie
- Pleidooien voor uitbreiding én voor grondige evaluatie
Federale commissie voor evaluatie
à Registratie van:
- Aantal gevallen
- Specifieke omstandigheden
- …
à Veel discussiepunten over deze evaluatiecommissie:
- Juiste samenstelling?
- Goed functionerend?
- …
4
