Publiek Management
1. Publiek management in een politiek-ambtelijke context
Publieke versus private organisaties
- Benadering 1: fundamentele verschillen
o Publiekrechtelijke grondslag
o Publiekrechtelijke bevoegdheden
o Publieke taak
“Public and private management are similar in all unimportant aspects.”
- Benadering 2: gradaties in dimensies van ‘publiekheid’
o Financiering
o Politieke controle en publieke verantwoording
Wat kenmerkt publiek management?
Publiek management: Alle activiteiten van leidinggevenden van publieke organisaties
om die organisaties te beheersen, sturen en veranderen, met het oog op het
optimaliseren van de prestaties van de organisatie
- Ons antwoord op de vraag: wat kenmerkt publiek management?
o Meervoudigheid
In governance paradigma’s en publieke waarden
In richtingen van managementgedrag (naar boven, naar buiten,
naar binnen)
Klassieke paradigma
- Overheidsmonopolie op publieke dienstverlening
- Primaat van de politiek: politiek bestuurt, ambtenaren voeren uit
- Publieke organisaties garanderen bovenal betrouwbaarheid, voorspelbaarheid
en gelijkheid
- Bureaucratische organisatievorm: sturing op basis van hiërarchie en regels
(formalisatie)
- Nadruk op inputs en proces
- Ambtenaren bezitten inhoudelijke expertise en proceskennis
- “Keep it honest and fair”
New Public Management (NPM)
- Reactie op het klassieke paradigma
- Introductie van ideeën uit de private sector (run government like a business)
o Introductie van marktwerking, competitie, privatisering (steering, not
rowing -> de markt moet het zelf kunnen oplossen, de overheid helpt er
alleen maar bij)
o Verzelfstandiging en disaggregatie in resultaatverantwoordelijke
eenheden
- Meer autonomie voor publieke managers
- Publieke organisaties garanderen bovenal effectiviteit, efficiëntie en soberheid
(doing more with less)
- Prestatiemeting en nadruk op outputs
- Ambtenaren bezitten generalistische managementvaardigheden
- “Keep it lean and purposeful”
,New Public Governance (NPG)
- Reactie op het voorgaande paradigma (NPM)
- Netwerken en samenwerking over organisatiegrenzen heen
- Creëren van gezamenlijke capaciteit om complexe maatschappelijke
uitdagingen aan te pakken en crises het hoofd het bieden
- Responsiviteit naar politici, burgers en maatschappelijke stakeholders
- Publieke organisaties zijn bovenal adaptief, robuust en veerkrachtig
- Nadruk op outcome (publieke waarde)
- Ambtenaren bezitten vaardigheden om samen te werken en te verbinden
- “Keep it robust and resilient”
Governance paradigma’s
Governance paradigma’s: sequentie of sedimentatie
Sequentie: verzorgingsstaat -> privatiserend werken -> participatiesamenleving (3 e
paradigma)
- Er is sprake van sedimentatie: verschillende ideeën zijn over elkaar heen
komen te liggen. Nieuwe ideeën zijn voortgebouwd op oudere ideeën, maar
oude ideeën zijn nog steeds relevant.
Waardenspanningen binnen en tussen waardensets
- Klassieke paradigma: “publieke organisaties moeten betrouwbaar en
transparant zijn, integer en rechtmatig handelen en burgers gelijk
behandelen.”
- NPM: “publieke organisaties moeten effectief en efficiënt omgaan met
belastinggeld, en dienstbaar en klantgericht zijn.”
- NPG: “publieke organisaties moeten flexibel zijn, zich kunnen aanpassen aan
veranderde omstandigheden en veerkrachtig zijn.”
,Drie richtingen van managementgedrag
Naar boven
- Institutionele omgeving: relatie met politiek, toezichthouders, media
- Verkrijgen van randvoorwaarden en beïnvloeden van agenda en
beleidsdoelen
Naar buiten
- Taakomgeving: verbinden met andere organisaties, belanghebbenden en
burgers
- Kennis delen, gezamenlijke doelen, afstemming
Naar binnen
- Interne organisatie: vormgeven en veranderen van structuren en systemen
- Leiding geven aan personeel en het versterken van het organisatieklimaat
Principaal-agentbenadering
- Van oorsprong economische theorie met als basis van sturing de relatie
tussen opdrachtgever (principaal) en opdrachtnemer (agent)
- Twee centrale assumpties
o Informatie asymmetrie
o Motivatie: tegengestelde belangen en gemotiveerd door eigenbelang
- Noodzaak tot controle en monitoring
- Sterke verbinding met NPM als sturingsfilosofie
Principaal agent-denken in de praktijk: De ambtelijke driehoek
“Een opdrachtgever die beleid maakt, en opdrachtnemer die uitvoert en een eigenaar
die de continuïteit bewaakt: dat is de ambtelijke driehoek.”
Kritiek op de principaal-agentbenadering
- Validiteit van assumpties
o Informatie asymmetrie: niet altijd in het voordeel van de agent
o Motivatie: intrinsieke en pro sociale motivatie
- Principaal-agent denken versterkt hiërarchie en ondergeschiktheid
o Minder ruimte voor expertise, ervaringen over uitvoerbaarheid, en
maatschappelijke signalen in beleidsproces
o Nadruk op politieke responsiviteit boven andere ‘ambtelijke normen’
(wetmatigheid, moreel/ethisch, wetenschappelijk professionele
standaarden, waarheid, maatschappelijke responsiviteit)
Stewardship benadering
- Ambtenaar als rentmeester of hoeder van de publieke zaak
- Niet louter gebaseerd op economische theorie, maar neemt ook inzichten uit
de psychologie en sociologie mee:
o Ambtenaren zijn intrinsiek en pro sociaal gemotiveerd
o Ambtenaren handelen op basis van professionele standaarden
- Ambtenaren en politici hebben elkaar nodig
- Sturingsrelaties daarom op basis van vertrouwen en wederkerigheid in plaats
van ondergeschiktheid en controle
, Publieke verantwoording als proces
- Verantwoord en verantwoordelijk: als publieke waarde of deugd waaraan
publiek management moet voldoen
- Verantwoordelijk en verantwoordelijkheid: als status waarin een actor
aansprakelijk of zorgdragend is voor de uitvoering van een taak of opdracht
- Verantwoording als relationeel proces tussen verantwoordingsverplichte ‘actor’
en het zogeheten ‘forum’ waaraan verantwoording afgelegd moet worden: Een
relatie tussen actoren en forum waarin (1) het forum toeziet op het handelen
van de actor, (2) de actor informatie over het handelen dient te verstrekken, en
(3) het forum sancties kan opleggen aan de actor (Bovens, 2007) -> Lijkt dus
best op principaal-agent probleem
Het verantwoordingslandschap
- Verschillende soorten: politiek, juridisch, administratief, financieel, ethisch-
professioneel, maatschappelijk
- Verschillende relaties:
o Verticaal: uitvoeringsorganisatie -> ministerie -> parlement -> burger
o Diagonaal: specifieke ingestelde instituties (rekenkamer, inspectie,
toezichthouder)
o Horizontaal: peers, collega’s, beroepsgroepen
- Ontwikkelingen: verdichting, horizontalisering, toenemende complexiteit
1. Kennisclips hoofdstuk 1, 2 en 3
Publieke organisaties
- Direct in aanraking komen met publieke organisaties zoals: CBR, het
aanvragen van een paspoort, de universiteit.
- Indirect in aanraking komen met publieke organisaties zoals: het Waterschap
en Nederlands Voedsel en Ware autoriteit
Wat maakt een organisatie publiek?
Publieke organisaties verrichten taken die andere bedrijven niet willen of kunnen
doen.
- Belangrijk
o Publieke organisaties verrichten ook taken die zo belangrijk zijn dat we
die niet toevertrouwen aan bedrijven. Denk aan het handhaven van de
wet, het opleggen van straffen of de verdediging van ons land
- Uitdagend
o Publieke organisaties moeten opereren in een steeds dynamischer en
complexer maatschappelijk krachtenveld. Bij de uitvoering van hun
taken afhankelijk zijn van andere partijen. Een effectieve aanpak van
maatschappelijke vraagstukken vraagt om netwerken waarin publieke
organisaties, bedrijven en het maatschappelijk middenveld
samenwerken
- Politiek
o Het werk blijft politiek. Belangenverschil als het gaat om publieke
organisaties
1. Publiek management in een politiek-ambtelijke context
Publieke versus private organisaties
- Benadering 1: fundamentele verschillen
o Publiekrechtelijke grondslag
o Publiekrechtelijke bevoegdheden
o Publieke taak
“Public and private management are similar in all unimportant aspects.”
- Benadering 2: gradaties in dimensies van ‘publiekheid’
o Financiering
o Politieke controle en publieke verantwoording
Wat kenmerkt publiek management?
Publiek management: Alle activiteiten van leidinggevenden van publieke organisaties
om die organisaties te beheersen, sturen en veranderen, met het oog op het
optimaliseren van de prestaties van de organisatie
- Ons antwoord op de vraag: wat kenmerkt publiek management?
o Meervoudigheid
In governance paradigma’s en publieke waarden
In richtingen van managementgedrag (naar boven, naar buiten,
naar binnen)
Klassieke paradigma
- Overheidsmonopolie op publieke dienstverlening
- Primaat van de politiek: politiek bestuurt, ambtenaren voeren uit
- Publieke organisaties garanderen bovenal betrouwbaarheid, voorspelbaarheid
en gelijkheid
- Bureaucratische organisatievorm: sturing op basis van hiërarchie en regels
(formalisatie)
- Nadruk op inputs en proces
- Ambtenaren bezitten inhoudelijke expertise en proceskennis
- “Keep it honest and fair”
New Public Management (NPM)
- Reactie op het klassieke paradigma
- Introductie van ideeën uit de private sector (run government like a business)
o Introductie van marktwerking, competitie, privatisering (steering, not
rowing -> de markt moet het zelf kunnen oplossen, de overheid helpt er
alleen maar bij)
o Verzelfstandiging en disaggregatie in resultaatverantwoordelijke
eenheden
- Meer autonomie voor publieke managers
- Publieke organisaties garanderen bovenal effectiviteit, efficiëntie en soberheid
(doing more with less)
- Prestatiemeting en nadruk op outputs
- Ambtenaren bezitten generalistische managementvaardigheden
- “Keep it lean and purposeful”
,New Public Governance (NPG)
- Reactie op het voorgaande paradigma (NPM)
- Netwerken en samenwerking over organisatiegrenzen heen
- Creëren van gezamenlijke capaciteit om complexe maatschappelijke
uitdagingen aan te pakken en crises het hoofd het bieden
- Responsiviteit naar politici, burgers en maatschappelijke stakeholders
- Publieke organisaties zijn bovenal adaptief, robuust en veerkrachtig
- Nadruk op outcome (publieke waarde)
- Ambtenaren bezitten vaardigheden om samen te werken en te verbinden
- “Keep it robust and resilient”
Governance paradigma’s
Governance paradigma’s: sequentie of sedimentatie
Sequentie: verzorgingsstaat -> privatiserend werken -> participatiesamenleving (3 e
paradigma)
- Er is sprake van sedimentatie: verschillende ideeën zijn over elkaar heen
komen te liggen. Nieuwe ideeën zijn voortgebouwd op oudere ideeën, maar
oude ideeën zijn nog steeds relevant.
Waardenspanningen binnen en tussen waardensets
- Klassieke paradigma: “publieke organisaties moeten betrouwbaar en
transparant zijn, integer en rechtmatig handelen en burgers gelijk
behandelen.”
- NPM: “publieke organisaties moeten effectief en efficiënt omgaan met
belastinggeld, en dienstbaar en klantgericht zijn.”
- NPG: “publieke organisaties moeten flexibel zijn, zich kunnen aanpassen aan
veranderde omstandigheden en veerkrachtig zijn.”
,Drie richtingen van managementgedrag
Naar boven
- Institutionele omgeving: relatie met politiek, toezichthouders, media
- Verkrijgen van randvoorwaarden en beïnvloeden van agenda en
beleidsdoelen
Naar buiten
- Taakomgeving: verbinden met andere organisaties, belanghebbenden en
burgers
- Kennis delen, gezamenlijke doelen, afstemming
Naar binnen
- Interne organisatie: vormgeven en veranderen van structuren en systemen
- Leiding geven aan personeel en het versterken van het organisatieklimaat
Principaal-agentbenadering
- Van oorsprong economische theorie met als basis van sturing de relatie
tussen opdrachtgever (principaal) en opdrachtnemer (agent)
- Twee centrale assumpties
o Informatie asymmetrie
o Motivatie: tegengestelde belangen en gemotiveerd door eigenbelang
- Noodzaak tot controle en monitoring
- Sterke verbinding met NPM als sturingsfilosofie
Principaal agent-denken in de praktijk: De ambtelijke driehoek
“Een opdrachtgever die beleid maakt, en opdrachtnemer die uitvoert en een eigenaar
die de continuïteit bewaakt: dat is de ambtelijke driehoek.”
Kritiek op de principaal-agentbenadering
- Validiteit van assumpties
o Informatie asymmetrie: niet altijd in het voordeel van de agent
o Motivatie: intrinsieke en pro sociale motivatie
- Principaal-agent denken versterkt hiërarchie en ondergeschiktheid
o Minder ruimte voor expertise, ervaringen over uitvoerbaarheid, en
maatschappelijke signalen in beleidsproces
o Nadruk op politieke responsiviteit boven andere ‘ambtelijke normen’
(wetmatigheid, moreel/ethisch, wetenschappelijk professionele
standaarden, waarheid, maatschappelijke responsiviteit)
Stewardship benadering
- Ambtenaar als rentmeester of hoeder van de publieke zaak
- Niet louter gebaseerd op economische theorie, maar neemt ook inzichten uit
de psychologie en sociologie mee:
o Ambtenaren zijn intrinsiek en pro sociaal gemotiveerd
o Ambtenaren handelen op basis van professionele standaarden
- Ambtenaren en politici hebben elkaar nodig
- Sturingsrelaties daarom op basis van vertrouwen en wederkerigheid in plaats
van ondergeschiktheid en controle
, Publieke verantwoording als proces
- Verantwoord en verantwoordelijk: als publieke waarde of deugd waaraan
publiek management moet voldoen
- Verantwoordelijk en verantwoordelijkheid: als status waarin een actor
aansprakelijk of zorgdragend is voor de uitvoering van een taak of opdracht
- Verantwoording als relationeel proces tussen verantwoordingsverplichte ‘actor’
en het zogeheten ‘forum’ waaraan verantwoording afgelegd moet worden: Een
relatie tussen actoren en forum waarin (1) het forum toeziet op het handelen
van de actor, (2) de actor informatie over het handelen dient te verstrekken, en
(3) het forum sancties kan opleggen aan de actor (Bovens, 2007) -> Lijkt dus
best op principaal-agent probleem
Het verantwoordingslandschap
- Verschillende soorten: politiek, juridisch, administratief, financieel, ethisch-
professioneel, maatschappelijk
- Verschillende relaties:
o Verticaal: uitvoeringsorganisatie -> ministerie -> parlement -> burger
o Diagonaal: specifieke ingestelde instituties (rekenkamer, inspectie,
toezichthouder)
o Horizontaal: peers, collega’s, beroepsgroepen
- Ontwikkelingen: verdichting, horizontalisering, toenemende complexiteit
1. Kennisclips hoofdstuk 1, 2 en 3
Publieke organisaties
- Direct in aanraking komen met publieke organisaties zoals: CBR, het
aanvragen van een paspoort, de universiteit.
- Indirect in aanraking komen met publieke organisaties zoals: het Waterschap
en Nederlands Voedsel en Ware autoriteit
Wat maakt een organisatie publiek?
Publieke organisaties verrichten taken die andere bedrijven niet willen of kunnen
doen.
- Belangrijk
o Publieke organisaties verrichten ook taken die zo belangrijk zijn dat we
die niet toevertrouwen aan bedrijven. Denk aan het handhaven van de
wet, het opleggen van straffen of de verdediging van ons land
- Uitdagend
o Publieke organisaties moeten opereren in een steeds dynamischer en
complexer maatschappelijk krachtenveld. Bij de uitvoering van hun
taken afhankelijk zijn van andere partijen. Een effectieve aanpak van
maatschappelijke vraagstukken vraagt om netwerken waarin publieke
organisaties, bedrijven en het maatschappelijk middenveld
samenwerken
- Politiek
o Het werk blijft politiek. Belangenverschil als het gaat om publieke
organisaties
